Astanaja

Astana
Астана
Qytet
Nga lartë poshtë: Lumi Ishim, Nurjol Boulevard dhe Universiteti Kombëtar Euroaziatik L. N. Gumilev
Flag of Astana
Flamuri
Coat of arms of Astana
Coat of arms
Location of Astana
Koordinatat: 51°8′N 71°26′E / 51.133°N 71.433°E / 51.133; 71.433
VendiKazakistani
Themelimi1830
Qeverisja
 • ÄkimZhenis Kassymbek
Sipërfaqja
 • Qytet
810,2 km2 (3,128 sq mi)
Lartësia
347 m (1,138 ft)
Popullsia
 (1 dhjetor 2023)
 • Qytet
1.423.726[1]
 • Ranki 3-ti në Azinë Qendrore
i 2-ti në Kazakistan
 • Dendësia1,760/km2 (4.550/sq mi)
 • Metro
[2]
1.550.000
Emërtimet e banorëveАстаналық, Astanalıq (Kazakisht)
Zona kohoreUTC+05:00 (Koha në Kazakistan)
Kodi postar
010000–010015[3]
Prefiksi lokal7172[4]
IZHNJ (2018)0.820[5]
high · 5-të
Targa e automjeteve01, Z
Faqja zyrtarewww.gov.kz/memleket/entities/astana

Astana (Kazakisht: Астана, Rusisht: Астана) është kryeqyteti i Kazakistanit. Me një popullsi prej 1,423,726 banorësh brenda kufijve të qytetit, është e dyta më e madhe në vend pas Almaty. Qyteti shtrihet në brigjet e lumit Ishim në veri të Kazakistanit. Ndodhet brenda Rajonit Akmola, por administrohet vetë. Fillimisht i themeluar si Aqmoly në vitin 1830, qyteti më vonë u riemërua Akmolinsk, Tselinograd dhe Aqmola përpara se të merrte emrin Astana në vitin 1998, që do të thotë "kryeqytet" në kazakisht. Në vitin 2019, qyteti përkohësisht mori emrin Nur-Sultan për nder të ish-presidentit Nursultan Nazarbayev, por u rikthye në emrin Astana në vitin 2022.

Historia e Astanës është shënuar nga një rritje e shpejtë, veçanërisht pasi u bë kryeqytet.[6][7] Sot, Astana njihet për arkitekturën e saj futuriste, duke strehuar institucione kyçe qeveritare si Rezidenca Akorda, Parlamenti dhe Gjykata Supreme.[8][9][10] Është bërë një qendër e rëndësishme për kulturën, arsimin dhe tregtinë në Kazakistan dhe Azinë Qendrore.

Qyteti është i njohur për monumentet e tij moderne, duke përfshirë Baiterek, i cili simbolizon pavarësinë e Kazakistanit, Qendrën e Argëtimit Khan Shatyr dhe Xhaminë Hazrat Sultan, një nga më të mëdhatë në Azinë Qendrore. Pallati i Paqes dhe Pajtimit, i projektuar për të pritur ngjarje kulturore dhe ndërfetare, thekson rolin e qytetit si një qendër për dialog dhe bashkëpunim. Në vitin 2021, Astana u njoh si një nga 10 destinacionet turistike prioritare të Kazakistanit. Vizitorët mund të eksplorojnë vende kulturore si Opera e Astanës dhe Muzeu Kombëtar i Republikës së Kazakistanit, së bashku me parqe si Parku Presidencial dhe Parku Qendror, të cilat ofrojnë hapësira rekreative përgjatë Ishim.

Emrat

Vendbanimi Akmoly u themelua në vitin 1830, ndoshta i emëruar sipas një pike referimi lokale. Në vitin 1832, atij iu dha statusi i qytetit dhe u riemërua Akmolinsk. Në vitin 1961, nën Nikita Hrushçov, u riemërua Tselinograd, që rusisht do të thotë "Qyteti i Tokave të Pashkelura".[11] Në vitin 1991, pas pavarësisë së Kazakistanit, emri u ndryshua në Akmola.[11]

Në dhjetor 1997, qyteti zëvendësoi Almaty si kryeqytet i Kazakistanit, dhe në maj 1998, u riemërua Astana, që do të thotë "kryeqytet" në kazakisht.[12] Në mars 2019, kryeqyteti u riemërua në Nur-Sultan për nder të Presidentit Nursultan Nazarbayev, i cili sundoi prej kohësh, menjëherë pas dorëheqjes së tij.[13][14] Në shtator 2022, Presidenti Kassym-Jomart Tokayev nënshkroi një amendament kushtetues për t'u rikthyer në emrin Astana.[15][16] Që nga viti 2022, ai mban Rekordin Botëror Guinness për kryeqytetin me më shumë ndryshime emri në kohët moderne.[11]

Demografia

Historical population
YearPop.±%
18979.688—    
192612.781+31.9%
193933.209+159.8%
1959102.276+208.0%
1970179.514+75.5%
1979233.638+30.2%
1989277.365+18.7%
1999312.965+12.8%
2009613.006+95.9%
20211.234.042+101.3%
Source: [17][18][19]

Që nga janari i vitit 2025, popullsia e Astanës është 1,528,703; më shumë se dyfishi i popullsisë së vitit 2002 prej 493,000 banorësh.[20]

Që nga viti 2025, kazakët etnikë përbënin 82.3% të popullsisë së qytetit, duke përfaqësuar një rritje të konsiderueshme nga vetëm 17% në kohën e pavarësisë së vendit.[21]

Grupet etnike (2025):[22]

  • Kazakët: 82.3%
  • Rusët: 8.6%
  • Ukrainasit: 1.4%
  • Tatarët: 1%
  • Uzbekët: 0.6%
  • Të tjerët: 6%

Në vitin 1989, Tselinograd kishte një popullsi prej 281,000 banorësh. Përzierja etnike ishte rreth 17.7% kazake, 54.1% ruse dhe 28.2% grupe të tjera etnike.[23]

Deri në vitin 2007, popullsia e Astanës ishte më shumë se dyfishuar që kur u bë kryeqytet, në mbi 600,000, dhe kaloi 1 milion në vitin 2017. Punëtorët migrantë - të ligjshëm dhe të paligjshëm - janë tërhequr nga e gjithë Kazakistani dhe shtetet fqinje si Uzbekistani dhe Kirgistani, dhe Astana është një magnet për profesionistët e rinj që kërkojnë të ndërtojnë një karrierë.[24] Shumica e emigrantëve në Astana janë rusë.

Sport

Astana Arena
Barys Arena

Astana ka një klub futbolli FC Astana, cili luan në Premierligën Kazake. E themeluar në vitin 2009, FC Astana fitoi gjashtë tituj lige, tre Kupa të Kazakistanit dhe pesë Superkupa të Kazakistanit. Stadiumi i tyre vendas është Astana Arena, i cili shërben gjithashtu si shtëpi për kombëtaren kazake të futbollit dhe FC Bayterek.

Astana është shtëpia e disa ekipeve profesionale të hokejit në akull. Barys Astana, një anëtar themelues i Ligës Kontinentale të Hokejit në vitin 2008 dhe me seli në Barys Arena.Barys Arena.[25] Nomad Astana dhe HC Astana luajnë në Kampionatin Kazak të Hokejit.

Astana Pro Team, i themeluar në vitin 2007, merr pjesë në UCI World Tour.[26] Ekipi është një nga ekipet më të suksesshme të çiklizmit rrugor të viteve të fundit, duke fituar disa turne të mëdhenj. BC Astana i VTB United League dhe Ligës së Basketbollit të Kazakistanit është e vetmja skuadër profesionale basketbolli në Astana.[27] Është skuadra më e suksesshme e basketbollit në Kazakistan me tre tituj të Ligës së Basketbollit të Kazakistanit dhe katër Kupa të Basketbollit të Kazakistanit.

Transporti

Astana ka Aeroportin Ndërkombëtar të Nursultanit, që u projektua nga arkitektin japonez Kisho Kurokawa. Po ashtu projektohet dhe një metro nëntokë, Astana Metro.

Referime

  1. ↑ Astana city - Statistics of the regions of the Republic of Kazakhstan - Agency for Strategic planning and reforms of the Republic of Kazakhstan Bureau of National statistics
  2. ↑ Жулмухаметова, Жадра (31 tetor 2017). "Чиновники работают над тем, чтобы уместить в Астане два миллиона человек" [Officials are working to accommodate two million people in Astana.] (në rusisht). Arkivuar nga origjinali më 16 nëntor 2017. Marrë më 22 janar 2018.
  3. ↑ "Postal Code for Astana, Kazakhstan" (në anglisht). Postal Codes Database. Arkivuar nga origjinali më 2 prill 2015. Marrë më 10 mars 2015.
  4. ↑ "Kazakhstan Country Codes" (në anglisht). CountryCallingCodes.com. Arkivuar nga origjinali më 23 shtator 2015. Marrë më 9 mars 2015.
  5. ↑ "Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab". hdi.globaldatalab.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 23 shtator 2018. Marrë më 2021-07-21.
  6. ↑ Hari, Kurniawan (7 korrik 2017). "Astana, a city of modern structures" (në anglisht). Jakarta Times. Arkivuar nga origjinali më 17 qershor 2018. Marrë më 17 qershor 2018.
  7. ↑ Moore, Rowan (2010-08-08). "Astana, Kazakhstan: the space station in the steppes". The Guardian (në anglishte britanike). ISSN 0261-3077. Arkivuar nga origjinali më 21 shkurt 2017. Marrë më 2025-05-21.
  8. ↑ Myers, Steven Lee (13 tetor 2006). "Kazakhstan's Futuristic Capital, Complete With Pyramid". The New York Times (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 19 korrik 2016. Marrë më 6 tetor 2014.
  9. ↑ Moore, Rowan (8 gusht 2010). "Astana, the futuristic frontier of architecture". The Guardian (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 9 tetor 2014. Marrë më 6 tetor 2014.
  10. ↑ Carrington, Daisy (13 korrik 2012). "Astana: The world's weirdest capital city" (në anglisht). CNN. Arkivuar nga origjinali më 9 tetor 2014. Marrë më 6 tetor 2014.
  11. 1 2 3 "Guess which city holds the record for the most name changes?". The Economist (në anglisht). 1 tetor 2022. fq. 29. Marrë më 31 tetor 2022.
  12. ↑ "The history of Astana" (në anglisht). Akimat of Astana. 19 janar 2013. Arkivuar nga origjinali më 7 tetor 2014. Marrë më 6 tetor 2014.
  13. ↑ "Astana renamed as Nur-Sultan" (në anglisht). Kazinform. 23 mars 2019. Marrë më 20 shtator 2022.
  14. ↑ "Nursultan, not Astana – Kazakhstan renames capital to honor Nazarbayev" (në anglisht). Deutsche Welle. Arkivuar nga origjinali më 22 mars 2019. Marrë më 23 mars 2019.
  15. ↑ "President: Kazakhstan's capital will again be called Astana". thestar.com (në anglisht). 2022-09-13. Marrë më 2022-09-14.
  16. ↑ "Kazakhstan's president signs decree to rename capital city to Astana". TASS (në anglisht). Marrë më 2025-05-21.
  17. ↑ (USSR) Urban population of the union republics, and their territorial units
  18. ↑ "Cities & towns of Kazakhstan". Arkivuar nga origjinali më 21 dhjetor 2009. Marrë më 22 shtator 2025. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  19. ↑ Results of the National Population Census 2021 Bureau of National Statistics (Kazakhstan)
  20. ↑ "Население Астаны" [Popullsia e Astanës]. www.demoscope.ru (në rusisht). Arkivuar nga origjinali më 13 janar 2018. Marrë më 2017-12-31.
  21. ↑ Lillis, Joanna (20 mars 2019). "Dark Shadows: Inside the Secret World of Kazakhstan" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 22 mars 2019. Marrë më 25 nëntor 2019.
  22. ↑ "Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2025 года" [Popullsia e Republikës së Kazakistanit sipas grupeve etnike individuale në fillim të vitit 2025] (në anglisht). Stat.kz. Arkivuar nga origjinali më 27 maj 2020. Marrë më 3 gusht 2020.
  23. ↑ "Astana" (në anglisht). Angelfire.com. Arkivuar nga origjinali më 8 nëntor 2012. Marrë më 21 tetor 2012.
  24. ↑ "Kazakhstan's Capital Holds a Lavish Anniversary Celebration" (në anglisht). EurasiaNet.org. 9 korrik 2007. Arkivuar nga origjinali më 13 tetor 2007. Marrë më 9 korrik 2007.
  25. ↑ "Barys Astana" (në anglisht). Kontinental Hockey League. Arkivuar nga origjinali më 7 tetor 2014. Marrë më 7 tetor 2014.
  26. ↑ "UCI WorldTeams" (në anglisht). Union Cycliste Internationale (UCI). Arkivuar nga origjinali më 30 mars 2016. Marrë më 5 mars 2015.
  27. ↑ "History" (në anglisht). BC Astana. Arkivuar nga origjinali më 9 tetor 2014. Marrë më 7 tetor 2014.

Lidhje të jashtme

Ky artikull është botuar nga Wikipedia. Teksti licencohet sipar Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0. Mbi kartelat media mund të ketë kushte shtesë.