Bashkia Has

Bashkia Has ose Bashkia e Hasit është një bashki në Qarkun e Kukësit, në verilindje të Shqipërisë. Qendra administrative e saj është qyteti i Krumës. Bashkia përfshin pjesën shqiptare të krahinës së Hasit, një krahinë historike dhe etnografike shqiptare që shtrihet në të dyja anët e kufirit Shqipëri–Kosovë.^[1]

Bashkia Has kufizohet me Bashkinë Tropojë, Bashkinë Kukës dhe Kosovën. Ajo u krijua në formën e saj aktuale pas reformës administrativo-territoriale të vitit 2014, duke përfshirë njësitë administrative Krumë, Fajzë, Gjinaj dhe Golaj.^[2][3]

Bashkia Has shtrihet në pjesën verilindore të Shqipërisë, në një zonë kryesisht malore, kodrinore dhe kufitare. Territori i saj përfshin pjesën shqiptare të Hasit, një krahinë që lidhet historikisht me zonat e Gjakovës dhe Prizrenit në Kosovë, si dhe me Kukësin dhe Tropojën në Shqipëri.

Sipas Porta Vendore, Bashkia Has ka sipërfaqe prej 399.62 km². Ajo kufizohet në veri dhe perëndim me Bashkinë Tropojë, në jug me Bashkinë Kukës dhe në lindje me Kosovën.^[1]

Qendra e bashkisë është Kruma, qyteti kryesor i Hasit në anën shqiptare. Sipas Institutit për Bashkitë e Shqipërisë, Kruma u shpall qytet në vitin 1994.^[4]

Bashkia Has përbëhet nga katër njësi administrative: Krumë, Fajzë, Gjinaj dhe Golaj.^[3] Qendra administrative është qyteti i Krumës.

Në faqen zyrtare të Bashkisë Has, kryetari i bashkisë paraqitet Miftar Dauti.^[5]

Sipas ndarjes administrative të publikuar nga Porta Vendore, Bashkia Has përfshin këto njësi administrative dhe vendbanime:^[3]

• Krumë – qyteti Krumë dhe fshatrat Krumë, Gajrep, Cahan, Mujaj-Dajç, Zahrisht.
• Fajzë – fshatrat Fajza, Vranisht, Tregtan, Likeni i Kuq, Metaliaj, Brenogë.
• Gjinaj – fshatrat Gjinaj, Pusi i Thatë, Myç-Has, Domaj, Pogaj, Kishaj.
• Golaj – fshatrat Golaj, Nikoliq, Bardhaj, Perollaj, Vlahen, Letaj, Peraj, Dobrunë, Zgjeç, Qarr, Helshan, Kosturr.

Bashkia përfshin qytetin e Krumës dhe një numër fshatrash që përbëjnë pjesën shqiptare të krahinës së Hasit.^[6]

Sipas Censusit të Popullsisë dhe Banesave 2023, Bashkia Has kishte 11.684 banorë. Nga këta, 5.684 ishin meshkuj dhe 6.000 femra.^[7]

Popullsia sipas njësive administrative në vitin 2023 ishte:^[7]

• Krumë – 4.814 banorë.
• Golaj – 4.087 banorë.
• Fajzë – 2.261 banorë.
• Gjinaj – 522 banorë.

Në territorin e Bashkisë Has, Censusi 2023 regjistroi gjithashtu 2.705 banesa të banuara dhe 2.830 njësi ekonomike familjare.^[7]

Bashkia Has përfshin pjesën shqiptare të krahinës së Hasit. Hasi është një krahinë historike, etnografike dhe kulturore shqiptare, e cila shtrihet në hapësirën ndërmjet verilindjes së Shqipërisë dhe perëndimit të Kosovës. Në literaturën arkeologjike shqiptare, Hasi përmendet si njësi etnografike më vete në rrethin e Kukësit, së bashku me njësi të tjera etnografike si Luma, Malziu dhe Gora.^[8]

Në kuptimin krahinor, Hasi është ruajtur si një hapësirë me lidhje të forta gjuhësore, familjare, zakonore dhe kulturore në të dyja anët e kufirit. Edhe pse kufiri politik ndërmjet Shqipërisë dhe ish-Jugosllavisë e ndau krahinën në dy anë shtetërore, në kujtesën lokale Hasi është perceptuar si një krahinë e lidhur historikisht dhe etnografikisht.^[9]

Gjatë shekullit XX, veçanërisht gjatë periudhës së kufirit të mbyllur ndërmjet Shqipërisë dhe Jugosllavisë, ndarja politike u bë shumë më e fortë në jetën e përditshme të banorëve. Kjo ndikoi në lidhjet familjare, ekonomike dhe shoqërore ndërmjet fshatrave të Hasit në të dyja anët e kufirit.

Zona e Hasit është e banuar që në periudha të hershme. Studimet arkeologjike për krahinën e Hasit dhe Rrafshin e Lumës përmendin praninë e vendbanimeve, tumave, gjurmëve të fortifikimeve dhe materialeve arkeologjike që dëshmojnë vazhdimësi të hershme banimi në këtë hapësirë.^[8]

Në mesjetë dhe në periudhën osmane, Hasi ishte i lidhur me hapësirat e Gjakovës, Prizrenit, Lumës dhe Malësisë së Gjakovës. Për shkak të pozitës malore dhe kufitare, zona ka ruajtur një identitet të veçantë krahinor, të lidhur me traditat vendore, besën, mikpritjen, organizimin familjar dhe lidhjet fisnore.

Emri i Hasit përmendet në burime historike të periudhës osmane dhe në shkrime të mëvonshme për krahinën si një emërtim i veçantë krahinor. Në literaturën dhe publicistikën historike shqiptare, Hasi shpesh përshkruhet si krahinë e ndarë mes Shqipërisë dhe Kosovës, por me vazhdimësi të fortë kulturore dhe etnografike.^[9]

Hasi ka qenë i lidhur me traditën e qëndresës shqiptare në verilindje. Në shkrime historike për krahinën përmendet pjesëmarrja e përfaqësuesve dhe luftëtarëve hasjanë në ngjarjet e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, si dhe në lëvizjet për mbrojtjen e trojeve shqiptare në fund të shekullit XIX.^[10]

Në të njëjtat shkrime përmendet se hasjanë morën pjesë në aksionin kryengritës të Gjakovës më 6 shtator 1878, gjatë ngjarjeve që lidhen me vrasjen e Mehmet Ali Pashës, si dhe në luftën për mbrojtjen e Plavës dhe Gucisë.^[10] Këto ngjarje lidhen me kontekstin më të gjerë të Lidhjes së Prizrenit dhe të përpjekjeve shqiptare për të kundërshtuar vendimet e Kongresit të Berlinit.

Tradita kryengritëse e Hasit është ruajtur edhe në kujtesën popullore, në këngë, rrëfime familjare dhe në identitetin krahinor. Në këto rrëfime, Hasi paraqitet si vend mikpritjeje dhe strehimi për luftëtarë, kryengritës dhe njerëz të përfshirë në çështje kombëtare.

Ndarja politike e Hasit lidhet me zhvillimet e fillimit të shekullit XX dhe me vendosjen e kufijve shtetërorë në Ballkan. Në shkrime për krahinën përmendet se Hasi u nda në dy pjesë, njëra brenda Shqipërisë dhe tjetra në Kosovë, duke krijuar një ndarje që ndikoi në jetën ekonomike, shoqërore dhe kulturore të banorëve.^[9]

Gjatë periudhës komuniste në Shqipëri dhe gjatë ekzistencës së kufirit të mbyllur me Jugosllavinë, kjo ndarje u bë më e fortë në praktikë. Fshatra, familje dhe lidhje farefisnore që më parë kishin komunikim të natyrshëm u përballën me kufizime të lëvizjes dhe kontakteve.

Pas viteve 1990 dhe veçanërisht pas zhvillimeve në Kosovë, lidhjet ndërmjet dy anëve të Hasit u gjallëruan përsëri. Pozita kufitare e Bashkisë Has sot e bën zonën të rëndësishme për marrëdhëniet ndërkufitare Shqipëri–Kosovë, për lëvizjen e banorëve, për lidhjet familjare dhe për bashkëpunimin lokal.

Ekonomia e Bashkisë Has ka karakter kryesisht rural. Ajo lidhet me bujqësinë, blegtorinë, pemëtarinë, shërbimet vendore, tregtinë e vogël dhe ekonomitë familjare. Për shkak të terrenit malor dhe kodrinor, bujqësia zhvillohet në toka të kufizuara, ndërsa blegtoria ka rol të rëndësishëm në jetën vendore.

Kruma shërben si qendra kryesore administrative, tregtare dhe shoqërore e bashkisë. Në të përqendrohen institucionet vendore, një pjesë e shërbimeve publike, arsimi, tregu lokal dhe lidhjet me njësitë e tjera administrative të Hasit.

Pas ndërtimit të autostradës A1, e njohur si Rruga e Kombit, zona e Hasit përfitoi lidhje më të mira me Kukësin, Kosovën dhe pjesën tjetër të Shqipërisë.^[6]

Për shkak të pozitës kufitare, Bashkia Has ka rëndësi për lidhjet ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës. Zona lidhet me Kukësin, Tropojën dhe komunat e Kosovës përmes rrugëve lokale dhe aksit më të gjerë të Rrugës së Kombit.

Në vitet e fundit janë përmendur dhe zhvilluar lidhje të reja lokale ndërkufitare, përfshirë rrugën Dobrunë–Blinishtë, e cila lidh zonën e Dobrunës në Bashkinë Has me Blinishtën në Komunën e Gjakovës.^[11]

Këto lidhje kanë rëndësi për lëvizjen e banorëve, kontaktet familjare, aktivitetet ekonomike lokale dhe ruajtjen e lidhjeve ndërkrahinore të Hasit në të dyja anët e kufirit.

Kruma është qendra kryesore arsimore, administrative dhe kulturore e Bashkisë Has. Në qytet dhe në fshatrat përreth zhvillohen aktivitetet kryesore vendore, ndërsa shkollat, institucionet publike dhe organizimet shoqërore u shërbejnë banorëve të njësive administrative.

Kultura lokale e Hasit lidhet me traditat e krahinës, të folmen gege, këngët, zakonet familjare, mikpritjen dhe kujtesën historike të zonës. Hasi ka ruajtur një identitet të veçantë krahinor, të lidhur ngushtë me historinë e kufirit dhe me marrëdhëniet me pjesën kosovare të krahinës.

Bashkia Has ka potencial për turizëm malor, kulturor dhe ndërkufitar. Pozita pranë Kosovës, peizazhi malor, traditat vendore dhe lidhjet historike të krahinës krijojnë mundësi për zhvillimin e turizmit lokal.

Zona mund të lidhet me itinerare që përfshijnë Kukësin, Tropojën, Gjakovën, Prizrenin dhe fshatrat e Hasit në të dyja anët e kufirit. Elementet e identitetit krahinor, mikpritja, kuzhina vendore dhe historia e Hasit janë pjesë e potencialit turistik të bashkisë.

Bashkia Has ka rëndësi si njësi vendore kufitare, si qendra administrative e pjesës shqiptare të Hasit dhe si hapësirë që lidh Shqipërinë verilindore me Kosovën. Roli i saj lidhet me administrimin e një zone malore dhe rurale, me ruajtjen e identitetit krahinor të Hasit dhe me zhvillimin e lidhjeve ndërkufitare.

Kruma, si qendra e bashkisë, shërben si nyje administrative dhe shoqërore për fshatrat përreth, ndërsa bashkia në tërësi mbetet një nga zonat më të veçanta të Qarkut të Kukësit për shkak të pozitës, historisë dhe lidhjeve të saj me Kosovën.

• Hasi
• Kruma
• Njësia administrative Krumë
• Fajza
• Gjinaj
• Golaj
• Qarku i Kukësit
• Kukësi
• Tropoja
• Kosova
• Lidhja e Prizrenit
• Pika kufitare Dobrunë-Blinishtë

• Faqja zyrtare e Bashkisë Has
• Pasaporta e Bashkisë Has – Porta Vendore
• Censi 2023 – Qarku Kukës, INSTAT