Besnik Sykja

Besnik Sykja (15 shkurt 1948 – 30 prill 1984) ishte një shkencëtar, fizikant dhe kimist shqiptar, i specializuar në fushën e kimisë kuantike. Ai njihet si një nga pionierët e kësaj shkence në Shqipëri dhe për kërkimet e tij të nivelit botëror në Universitetin e Upsalës në Suedi.^[1]

Besnik Sykja u lind në qytetin e Shkodrës në një familje me tradita të vjetra qytetare, me origjinë të largët nga Nikaj-Mertur i Dukagjinit. Familja e tij, e vendosur prej tetë brezash në Shkodër (fillimisht në lagjen Tabakë e më pas në Parrucë), kishte një traditë të fortë intelektuale. Babai i tij, Daut Sykja, ishte ndër maturantët e parë të degës reale në vitin 1929 dhe kishte kryer studime në Francë (Tuluzë dhe Paris). Gjithashtu, xhaxhallarët dhe dajat e tij (fisi Llazani) ishin shkolluar në universitete prestigjioze në Itali (Bolonja, Firence, Peruxha) dhe në Kiev.

Besniku kreu arsimin parauniversitar në Shkodër me rezultate të shkëlqyera. Në vitin 1967, ai nisi studimet në Fakultetin e Shkencave të Natyrës në Tiranë, në degën e Fizikës 5-vjeçare. Pas diplomimit, për shkak të aftësive të tij të larta, u emërua asistent në Katedrën e Kimisë Fizike. Për të plotësuar formimin e tij shkencor, ai kreu me punë intensive studimore edhe provimet e degës së Kimisë, duke zotëruar strukturën e lëndës dhe lidhjen kimike në nivele të thelluara.

Në vitin 1979, Sykja u dërgua për studime pasuniversitare në Universitetin e Upsalës në Suedi, në Institutin e Kimisë Kuantike, i cili drejtohej nga Prof. Per-Olov Löwdin, anëtar i Komisionit Nobel. Nën udhëheqjen e Prof. J.L. Calais, ai u bë një nga kërkuesit më premtues të institutit.

Kontributet e tij kryesore shkencore përfshijnë:

• Zgjidhjet e Hartri-Fokut: Ai gjeti strukturën e spinoorbitaleve për tetë klasat e zgjidhjeve të përgjithshme të Hartri-Fokut, të cilat ishin propozuar nga japonezi Fukutome dhjetë vite më parë, por kishin mbetur teorikisht të papushtuara. Sykja ndërtoi një klasifikim unik dhe gjithëpërfshirës për këto klasa.
• Ekuacionet e hendekut energjetik: Ishte ndër të parët që përdori këto ekuacione për studimin e sistemeve molekulare dhe reaksioneve kimike, duke dëshmuar një intuitë të hollë shkencore.
• Mbrojtja e doktoraturës: Në dhjetor 1982, mbrojti tezën e doktoratës në një kohë rekord prej 3 vitesh. Gjatë mbrojtjes, oponentët shkencorë kërkuan mendimin e tij mbi drejtimet perspektive të kimisë kuantike, duke e vlerësuar si autoritet në fushën e tij.

Punimet e tij u botuan në revistat shkencore më prestigjioze perëndimore, dhe emri i tij u radhit krah nobelistëve që punonin në këtë fushë pararoje të shkencës.^[2]

Besnik Sykja u martua në vitin 1977 me Zamira Kazazin, ish-studente e kimisë. Ata patën dy fëmijë: një vajzë, Albanën (lindur më 1978) dhe një djalë, Shendbartin (lindur më 1984).

Gjatë vitit të dytë të studimeve në Suedi, Besniku u diagnostikua me leuçemi akute. Ai tregoi një stoicizëm të jashtëzakonshëm duke e mbajtur të fshehtë sëmundjen nga familja për të mos i shqetësuar. Në letrat e tij, ai shprehej se kthimi në Shqipëri pa përfunduar doktoraturën do të ishte "dorëzim".^[3] Ai punoi me intensitet të lartë nën terapi të rënda deri në ditët e fundit të jetës.

Besnik Sykja u nda nga jeta më 30 prill 1984, në moshën 36-vjeçare, vetëm 20 ditë para lindjes së djalit të tij. Në nderim të tij, në vitin 1994, një nga gjimnazet kryesore të Tiranës u emërtua Gjimnazi "Besnik Sykja". Gjithashtu, një rrugë në qytetin e Shkodrës mban emrin e tij.

• Fakulteti i Shkencave të Natyrës i Universitetit të Tiranës
• Kimi kuantike
• Gjimnazi "Besnik Sykja"

1. Blloshmi, M. "Besnik Sykja, shkencëtari shkodran që fitoi respekt në botë", Realiteti Post.
2. Sykja, H. "Dëshmi mbi jetën dhe origjinën e Besnik Sykjes", dokument familjar.
3. Arkiva e Fakultetit të Shkencave të Natyrës, Universiteti i Tiranës.
4. AQSHF https://aqshf.gov.al/motion_picture/homazh-per-besnik-sykjen/
5. Regjistrat e Universitetit të Upsalës (Uppsala Universitet), Suedi, 1979-1982. https://www.researchgate.net/scientific-contributions/Besnik-Sykja-85088031

1. ↑ "Uppsala University". www.uu.se (në anglisht). 2026-04-20. Marrë më 2026-04-22.
2. ↑ "Besnik Sykja, shkencëtari shkodran që fitoi respekt në botë... - Realiteti Post". 2020-09-17. Marrë më 2026-04-22.
3. ↑ "Homazh për Besnik Sykjen – AQSHF". Marrë më 2026-04-22.