Cetina

Cetina
Цетиње
Qytet
Flag of Cetina
Flamuri
Coat of arms of Cetina
Coat of arms
Cetina ndodhet në Mali i Zi
Cetina
Cetina
Koordinatat: 42°23′22″N 18°55′29″E / 42.38944°N 18.92472°E / 42.38944; 18.92472
Shteti Mali i Zi
Kryeqyteti i vjetër mbretërorCetina
Qeverisja
 • TypeKryetar–kuvend i Prijestonicës
 • KryetarNikola Đurašković (SDP)
Sipërfaqja
 • Total
910 km2 (350 sq mi)
Lartësia
672 m (2,205 ft)
Popullsia
 (2023)[1]
 • Total
14.494
Zona kohoreUTC+1 (CET)
 • Verë (DST)UTC+2 (CEST)
Kodi postar
81250
Prefiksi lokal+382 41
Faqja zyrtarewww.cetinje.me

Cetina (malazezisht: Cetinje; cirilik: Цетиње; historikisht në italisht: Cettigne) është qytet dhe kryeqyteti i vjetër mbretëror i Malit të Zi. Ajo ndodhet në pjesën qendrore-jugore të vendit, në fushën karstike të Cetinës, në rrëzë të malit Lovćen.

Cetina ka rëndësi të veçantë historike, kulturore dhe shpirtërore për Malin e Zi. Ajo ishte qendër politike dhe fetare e shtetit malazez për disa shekuj dhe ruan një numër të madh institucionesh, manastiresh, muzeumesh, pallatesh dhe ish-ndërtesash diplomatike. Për këtë arsye qyteti njihet si një nga simbolet kryesore të identitetit historik malazez.

Sipas regjistrimit të vitit 2023, territori i kryeqytetit të vjetër mbretëror të Cetinës kishte 14.494 banorë.[1] Vendbanimi urban i Cetinës kishte 12.460 banorë.[2]

Gjeografia

Cetina ndodhet në një fushë karstike në lartësi rreth 672 metra mbi nivelin e detit. Territori i Prijestonicës ka sipërfaqe 910 km² dhe përfshin qytetin e Cetinës, vendbanimin historik Rijeka Crnojevića dhe një numër të madh vendbanimesh rurale.[3]

Qyteti shtrihet ndërmjet dy hapësirave të rëndësishme natyrore: Parkut Kombëtar Lovćen në perëndim dhe Liqenit të Shkodrës në juglindje. Pjesa perëndimore e territorit lidhet me malin Lovćen, ndërsa pjesët lindore zbresin drejt zonës së Rijeka Crnojevićës dhe hapësirave ujore të Liqenit të Shkodrës.[3]

Pozicioni i Cetinës e lidh qytetin me Podgoricën, Buduën, Kotorin, Nikshiqin dhe Barin. Rruga ndërmjet Podgoricës, Cetinës dhe Buduës e bën qytetin një nyje të rëndësishme ndërmjet brendësisë së Malit të Zi dhe bregdetit adriatik.

Historia

Cetina

Themelimi

Gjurmët e para të shkruara për Cetinën lidhen me vitin 1440, ndërsa zhvillimi i qytetit si qendër politike filloi në fund të shekullit XV.[4] Në vitin 1482, Ivan Crnojević zhvendosi qendrën e shtetit të tij në fushën e Cetinës, ku ngriti oborrin princëror. Pak vite më vonë, në vitin 1484, ai themeloi edhe manastirin e Crnojevićëve, duke e bërë Cetinën qendër politike dhe fetare të Malit të Zi.[5]

Në fund të shekullit XV, Cetina u bë edhe qendër e rëndësishme e shtypit sllav të jugut. Shtypshkronja e Crnojevićëve, e lidhur me oborrin e Đurađ Crnojevićit, botoi në vitin 1494 Oktoihun e parë, një nga librat më të hershëm të shtypur në këtë hapësirë.[4]

Periudha e Petrović-Njegošëve

Pas periudhave të pasigurta të shekujve XVI dhe XVII, Cetina u zhvillua përsëri nën dinastinë Petrović-Njegoš. Qyteti u bë qendra e pushtetit të vladikave malazezë dhe ruajti rolin e tij si vend i rëndësishëm fetar, politik dhe ushtarak.

Në shekullin XIX, gjatë sundimit të Petar II Petrović-Njegošit dhe më pas të princit e mbretit Nikolla I Petrović-Njegoš, Cetina u zhvillua si kryeqytet modern i shtetit malazez. U ndërtuan pallate, ndërtesa administrative, shkolla, spitale, institucione kulturore dhe seli diplomatike të fuqive të huaja.[4]

Ndër ndërtimet më të rëndësishme të kësaj periudhe përmenden Biljarda, Pallati i Mbretit Nikolla, Zetski dom, Pallati Blu, ndërtesat e misioneve diplomatike dhe disa institucione arsimore e kulturore.

Manastiri i Cetinës

Periudha moderne

Në vitin 1878, pas njohjes ndërkombëtare të pavarësisë së Malit të Zi në Kongresin e Berlinit, Cetina u forcua si kryeqytet diplomatik dhe administrativ. Prania e përfaqësive të huaja ndikoi në pamjen urbane të qytetit dhe në zhvillimin e institucioneve shtetërore.

Pas bashkimit të Malit të Zi me Mbretërinë e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve në vitin 1918, Cetina humbi rolin e saj si kryeqytet shtetëror. Megjithatë, ajo ruajti rëndësinë kulturore, historike dhe shpirtërore. Gjatë periudhës socialiste, qendra administrative e Malit të Zi u zhvendos në Titograd, sot Podgorica, ndërsa Cetina mbeti një qendër e rëndësishme muzeale dhe kulturore.

Pas pavarësisë së Malit të Zi në vitin 2006, Cetina ruajti statusin e kryeqytetit të vjetër mbretëror. Në qytet ndodhen disa institucione me rëndësi shtetërore, përfshirë rezidencën zyrtare të presidentit të Malit të Zi, të njohur si Pallati Blu.

Administrimi

Cetina ka status të veçantë si kryeqyteti i vjetër mbretëror i Malit të Zi. Ajo drejtohet nga kryetari dhe kuvendi i Prijestonicës. Kryetari aktual është Nikola Đurašković, i cili u rizgjodh në janar 2026.[6][7]

Administrata lokale merret me zhvillimin urban, trashëgiminë kulturore, turizmin, shërbimet publike, mjedisin, sportin dhe çështjet sociale. Statusi historik i qytetit i jep rëndësi të veçantë ruajtjes së qendrës së vjetër, objekteve muzeale dhe peizazhit kulturor përreth.

Demografia

Në regjistrimin e vitit 2023, territori i Cetinës kishte 14.494 banorë, nga të cilët 6.946 burra dhe 7.548 gra.[1]

Përbërja etnike

Përbërja kryesore etnike e Cetinës në regjistrimin e vitit 2023 ishte si më poshtë:[8]

Grupi etnikNumriPërqindja
Malazezë13.19991,07%
Serbë6984,82%
Rusë1180,81%
Romë660,46%
Kroatë380,26%
Shqiptarë280,19%
Të padeklaruar1771,23%

Gjuha

Në regjistrimin e vitit 2023, gjuhët më të përdorura zakonisht në territorin e Cetinës ishin malazishtja dhe serbishtja.[8]

Gjuha e përdorur zakonishtNumriPërqindja
Malazisht12.56786,70%
Serbisht1.2518,63%
Serbokroatisht2141,48%
Rusisht1070,74%
Romisht560,39%
Të padeklaruar1350,93%

Feja

Shumica e popullsisë së Cetinës i përket krishterimit ortodoks. Përbërja kryesore fetare në vitin 2023 ishte si më poshtë:[8]

FejaNumriPërqindja
Ortodoksë13.31091,83%
Ateistë4963,42%
Të padeklaruar2231,54%
Katolikë1360,94%
Myslimanë1120,77%
Të krishterë të tjerë800,55%
Agnostikë950,66%

Ekonomia

Ekonomia e Cetinës lidhet me administratën publike, kulturën, arsimin, turizmin, shërbimet, prodhimin e vogël dhe veprimtaritë e lidhura me zonat rurale. Pozicioni ndërmjet Podgoricës dhe bregdetit, afërsia me Lovćenin dhe Liqenin e Shkodrës, si edhe trashëgimia historike e qytetit krijojnë kushte për zhvillimin e turizmit kulturor dhe natyror.

Zhvillimi ekonomik i qytetit është ndikuar nga humbja e rolit të kryeqytetit administrativ dhe nga proceset e depopullimit. Strategjitë lokale të zhvillimit theksojnë nevojën për investime në turizëm, infrastrukturë, trashëgimi kulturore, ndërmarrje të vogla dhe shfrytëzim më të mirë të potencialeve natyrore.[3]

Trashëgimia kulturore

Bërthama historike e Cetinës është përfshirë në listën paraprake të UNESCO-s. Ajo përshkruhet si një ansambël urban me vlera të veçanta kulturore, historike, arkitektonike dhe peizazhore, ku ndërthuren monumente të mbrojtura, parqe, ndërtesa diplomatike dhe një strukturë urbane e ruajtur mirë.[4]

Ndër monumentet kryesore të qytetit përmenden:

  • Manastiri i Cetinës;
  • Biljarda;
  • Pallati i Mbretit Nikolla;
  • Pallati Blu;
  • Vlaska crkva;
  • Zetski dom;
  • ndërtesa e Arkivit Shtetëror të Malit të Zi;
  • ndërtesat e ish-misioneve diplomatike;
  • Tablja;
  • kapela mbretërore në Ćipur;
  • varri i princ-peshkopit Danilo në Orlov krš;
  • monumenti i Ivan Crnojevićit.

Manastiri i Cetinës është një nga qendrat më të rëndësishme fetare të Malit të Zi. Ai ruan rol të veçantë në historinë kishtare dhe kombëtare të vendit, si dhe lidhet me traditën e gjatë të metropolitëve malazezë.

Kultura

Teatri “Zetski Dom”

Cetina ka jetë kulturore të lidhur ngushtë me historinë shtetërore dhe letrare të Malit të Zi. Qyteti njihet si qendër muzeale, arkivore dhe bibliotekare. Muzeu Kombëtar i Malit të Zi ka shumicën e njësive të tij në qendrën historike të Cetinës, përfshirë Muzeun Historik, Muzeun Etnografik, Muzeun e Artit, Pallatin e Mbretit Nikolla dhe Biljardën.[9]

Ministria e Kulturës e Malit të Zi

Teatri Mbretëror “Zetski dom”, i themeluar në vitin 1884, është një nga institucionet më të vjetra teatrore në Mal të Zi dhe vazhdon të ketë rëndësi të madhe në jetën kulturore të qytetit.[10]

Tradita e shtypit dhe e librit zë vend të rëndësishëm në identitetin kulturor të Cetinës. Shtypshkronja e Crnojevićëve dhe botimi i Oktoihut në vitin 1494 janë ndër elementet më të rëndësishme të kësaj trashëgimie.[4]

Turizmi

Cetina është destinacion i rëndësishëm i turizmit kulturor dhe natyror. Vizitorët tërhiqen nga qendra historike, manastiri, muzetë, pallatet mbretërore, ish-ndërtesat diplomatike dhe afërsia me Parkun Kombëtar Lovćen.[11]

Në afërsi të qytetit ndodhen edhe atraksione natyrore dhe turistike si Lovćeni, mauzoleu i Petar II Petrović-Njegošit, shpella e Lipës, Rijeka Crnojevića dhe hapësirat e Liqenit të Shkodrës. Këto vende e lidhin turizmin e Cetinës me ecjen në natyrë, vizitat historike, turizmin rural dhe itineraret kulturore.[11]

Transporti

Cetina lidhet me Podgoricën dhe bregdetin përmes rrugës kryesore Podgoricë–Cetinë–Budua. Kjo rrugë është lidhja më e rëndësishme e qytetit me qendrën administrative të vendit dhe me Rivierën e Buduës.

Qyteti ka lidhje rrugore edhe me Kotorin, Nikshiqin, Barin dhe zonat përreth Lovćenit. Aeroportet më të afërta ndërkombëtare janë Aeroporti i Podgoricës dhe Aeroporti i Tivatit.

Sporti

Sporti në Cetinë lidhet veçanërisht me futbollin, hendbollin, basketbollin dhe sportet rekreative malore. Klubi i futbollit Lovćen Cetinje është një nga klubet historike të qytetit, ndërsa hendbolli ka gjithashtu traditë të rëndësishme lokale.

Afërsia me Lovćenin dhe zonat malore e bën Cetinën të përshtatshme për ecje, çiklizëm malor dhe aktivitete të tjera në natyrë.

Shih edhe

Referime

  1. 1 2 3 "The 2023 Census of Population, Households, and Dwellings: Population of Montenegro by Sex and Age" (PDF) (në anglisht). MONSTAT. 15 tetor 2024. Marrë më 26 maj 2026.
  2. ↑ "Stanovništvo po naseljima, Popis 2023" (në serbisht). MONSTAT – Uprava za statistiku Crne Gore. Arkivuar nga origjinali më 23 nëntor 2025. Marrë më 26 maj 2026.
  3. 1 2 3 "Strateški plan razvoja Prijestonice Cetinje za period 2024–2028" (PDF) (në serbisht). Prijestonica Cetinje. Marrë më 26 maj 2026.
  4. 1 2 3 4 5 "Cetinje Historic Core" (në anglisht). UNESCO World Heritage Centre. Marrë më 26 maj 2026.
  5. ↑ "Istorijat" (në serbisht). Prijestonica Cetinje. Marrë më 26 maj 2026.
  6. ↑ "Gradonačelnik" (në serbisht). Prijestonica Cetinje. Marrë më 26 maj 2026.
  7. ↑ "Nikola Đurašković re-elected mayor of Cetinje" (në anglisht). Portal ETV. 28 janar 2026. Marrë më 26 maj 2026.
  8. 1 2 3 "The 2023 Census of Population, Households, and Dwellings: Population of Montenegro by National, i.e. Ethnical Affiliation, Religion, Mother Tongue, and Language a Person Usually Speaks" (PDF) (në anglisht). MONSTAT. 15 tetor 2024. Marrë më 26 maj 2026.
  9. ↑ "National Museum of Montenegro" (në anglisht). National Museum of Montenegro. Marrë më 26 maj 2026.
  10. ↑ "Royal Theater Zetski dom" (në anglisht). Royal Theater Zetski dom. Marrë më 26 maj 2026.
  11. 1 2 "The old royal capital of Cetinje" (në anglisht). National Tourism Organisation of Montenegro. Marrë më 26 maj 2026.

Lidhje të jashtme

Wikimedia Commons ka materiale multimediale në lidhje me Cetina.
Ky artikull është botuar nga Wikipedia. Teksti licencohet sipar Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0. Mbi kartelat media mund të ketë kushte shtesë.