Ernest Rutherford

Ernest Rutherford, Baroni i parë Rutherford i Nelsonit
Rutherford, rreth viteve 1920
Lindi(1871-08-30)30 gusht 1871
Brightwater, Krahina e Nelsonit, Koloni e Zelandës së Re
Vdiq19 tetor 1937 (66 vjeç)
Kembrixhi, Anglia, MB
Abacia e Uestminsterit, Londra
ArsimiNelson College
Alma mater
  • Canterbury College (BA, MA, BSc)
  • Trinity College, Cambridge (BA)
Njihet për
Bashkëshorti/ja
Mary Georgina Newton
​
​
(m. 1900)​
Fëmijë1 (vajzë)
Të afërmRalph Fowler (dhëndër)
Çmimet
  • Medalja Rumford (1904)
  • Çmimi Nobel për Kimi (1908)
  • Medalja Elliott Cresson (1910)
  • Medalja Matteucci (1913)
  • Medalja Përkujtimore Hector (1916)
  • Medalja Copley (1922)
  • Medalja Franklin (1924)
  • Medalja Albert (1928)
  • Medalja Faraday (1930)
  • Çmimi i Leksionit Faraday (1936)
  • Medalja Wilhelm Exner (1936)
Karriera shkencore
Fushat
Institucionet
Studentët e doktoraturës
Shiko listën
  • James Chadwick (1921)
  • Henry DeWolf Smyth (1923)
  • Nazir Ahmed (1925)
  • Leslie H. Martin (1926)
  • Cecil Powell (1927)
  • John Cockcroft (1928)
  • Mark Oliphant (1929)
  • Norman Feather (1931)
  • Ernest Walton (1931)
  • Rafi Chaudhry (1932)
  • Zhang Wenyu (1938)
Studentë të tjerë të shquar
Shiko listën
  • Kenneth Bainbridge
  • Patrick Blackett
  • Niels Bohr
  • Charles Galton Darwin
  • Maria Goeppert Mayer
  • Charles Drummond Ellis
  • Kazimierz Fajans
  • George Gamow
  • Hans Geiger
  • Otto Hahn
  • George de Hevesy
  • Ernest Marsden
  • Philip Burton Moon
  • Henry Moseley
  • Frederick Soddy
Nënshkrimi

Ernest Rutherford, Baroni i parë Rutherford i Nelsonit (30 gusht 1871 – 19 tetor 1937),[1] ishte fizikant dhe kimist neozelandez, studiues pionier si në fizikën atomike ashtu edhe në fizikën bërthamore. Është përshkruar si "ati i fizikës bërthamore"[2] dhe "eksperimentuesi më i madh që nga Michael Faraday".[3] Në vitin 1908 ai u nderua me Çmimin Nobel për Kimi "për hulumtimet e tij mbi zbërthimin e elementeve dhe kiminë e substancave radioaktive."[4]

Ndër zbulimet e Rutherfordit është koncepti i gjysmëjetës radioaktive, elementi radioaktiv radoni, si dhe dallimi dhe emërtimi i rrezatimit alfa dhe beta. Së bashku me Thomas Roydsin, Rutherfordit i njihet merita e vërtetimit se rrezatimi alfa përbëhet nga bërthama heliumi.[5][6] Në vitin 1911, ai teorizoi se atomet e kanë ngarkesën elektrike të përqendruar në një bërthamë shumë të vogël.[7] Ai arriti në këtë teori nëpërmjet zbulimit dhe interpretimit të tij të shpërndarjes Rutherford gjatë eksperimentit të fletës së artë, kryer nga Hans Geiger dhe Ernest Marsden. Në vitin 1912, ai e ftoi Niels Bohrin të bashkohej me laboratorin e tij, çka çoi te modeli Bohr i atomit. Në vitin 1917, ai kreu reaksionin e parë bërthamor të shkaktuar artificialisht, duke bombarduar bërthama azoti me grimca alfa. Këto eksperimente e çuan në zbulimin e emetimit të një grimce nënatomike, të cilën fillimisht e quajti "atom hidrogjeni", por më vonë (më saktësisht) e riemërtoi protonin.[8][9] Atij i njihet gjithashtu merita e zhvillimit të sistemit të numërimit atomik, së bashku me Henry Moseleyn. Arritjet e tij të tjera përfshijnë përparimin e fushave të komunikimeve radio dhe teknologjisë së ultratingullit.

Rutherfordi u bë Drejtor i Laboratorit Cavendish në Universitetin e Kembrixhit në vitin 1919. Nën udhëheqjen e tij, neutroni u zbulua nga James Chadwick në vitin 1932. Po atë vit, eksperimenti i parë i kontrolluar për të ndarë bërthamën u krye nga John Cockcroft dhe Ernest Walton, duke punuar nën drejtimin e tij. Në nderim të përparimeve të tij shkencore, Rutherfordi u nderua me titullin baron të Mbretërisë së Bashkuar. Pas vdekjes së tij në 1937, ai u varros në Abacinë e Uestminsterit pranë Çarls Darvinit dhe Isak Njutonit. Elementi kimik Rutherfordiumi (104Rf) u emërtua në nder të tij në vitin 1997. Në 1999, ai u shpall fizikanti i dhjetë më i madh i të gjitha kohërave.[10] Portreti i tij ndodhet në kartëmonedhën prej njëqind dollarësh të Zelandës së Re që nga viti 1999.[11]

Fëmijëria dhe arsimimi

Ernest Rutherford lindi më 30 gusht 1871 në Brightwater, Zelanda e Re,[12] i katërti nga dymbëdhjetë fëmijë të James Rutherfordit, emigrant, fermer dhe mekanik nga Perth, Skoci, dhe Martha Thompsonit, mësuese nga Hornchurch, Angli.[13][14] Certifikata e lindjes së Rutherfordit u shkrua gabimisht si 'Earnest'. Familja e njihte me nofkën Ern.[12][14]

Kur Rutherfordi ishte 5 vjeç, familja u zhvendos në Foxhill, Tasman, Zelanda e Re, ku ai ndoqi shkollën Foxhill. Në moshën 11-vjeçare, në 1883, familja Rutherford u zhvendos në Havelock, në Marlborough Sounds, ku Ernesti ndoqi shkollën Havelock.[15] Zhvendosja u bë për t'u afruar me mullirin e lirit që drejtonte i ati i Rutherfordit.[14]

Në 1887, në përpjekjen e tij të dytë, ai fitoi një bursë për të studiuar në Nelson College.[14] Në përpjekjen e parë të provimit, ai kishte notën më të lartë të çdokujt nga Nelsoni.[16] Kur iu dha bursa, ai kishte marrë 580 nga 600 pikë të mundshme.[17] Pas dhënies së bursës, shkolla Havelock i dhuroi një koleksion prej pesë vëllimesh me titullin The Peoples of the World.[18] Ai studioi në Nelson College nga 1887 deri në 1889, dhe ishte kryenxënës në 1889. Luajti gjithashtu në ekipin e ragbit të shkollës.[14] Iu ofrua një vend pune në shërbimin qeveritar, por e refuzoi pasi i mbeteshin edhe 15 muaj shkollë.[19]

Në 1889, në përpjekjen e tij të dytë, fitoi një bursë për të studiuar në Canterbury College, Universiteti i Zelandës së Re, midis 1890 dhe 1894. Mori pjesë në shoqërinë e debatit dhe në Shoqërinë e Shkencës.[14] Në Canterbury, ai u nderua me një B.A. në latinisht, anglisht dhe matematikë në 1892, një M.A. në matematikë dhe shkencë fizike në 1893, dhe një B.Sc. në kimi dhe gjeologji në 1894.[20][21]

Më pas, Rutherfordi shpiku një lloj të ri marrësi radioje, dhe në 1895 iu dha një Bursë Kërkimore 1851 nga Komisioni Mbretëror për Ekspozitën e 1851-shit, për të udhëtuar në Angli për studime pasuniversitare në Laboratorin Cavendish të Universitetit të Kembrixhit.[22] Në 1897, iu dha një gradë kërkimore B.A. dhe Bursa Coutts-Trotter nga Trinity College, Cambridge.[20]

Karriera dhe kërkimi

Rutherfordi në 1892

Kur Rutherfordi filloi studimet në Kembrixh, ishte ndër të parët 'të huaj' (pa diplomë nga Kembrixhi) të lejuar të bënin kërkim në universitet, dhe pati gjithashtu nderin të studionte nën J. J. Thomson.[23]

Me inkurajimin e Thomsonit, Rutherfordi zbuloi valë radioje në një distancë prej rreth 800 metrash, dhe për një kohë të shkurtër mbajti rekordin botëror për distancën në të cilën mund të zbuloheshin valët elektromagnetike, megjithëse kur i paraqiti rezultatet e tij në takimin e British Association në 1896, zbuloi se ishte tejkaluar nga Guglielmo Marconi, valët radio të të cilit kishin dërguar një mesazh në një distancë prej gati 16 kilometrash.[24]

Radioaktiviteti

Përsëri nën drejtimin e Thomsonit, Rutherfordi punoi mbi efektet përcjellëse të rrezeve X mbi gazrat, çka çoi në zbulimin e elektronit, rezultatet e të cilit u paraqitën së pari nga Thomsoni në 1897.[25] Duke dëgjuar për përvojën e Henri Becquerelit me uranin, Rutherfordi filloi të eksploronte radioaktivitetin e tij, duke zbuluar dy lloje që dallonin nga rrezet X në fuqinë e tyre depërtuese. Duke vazhduar kërkimin e tij në Kanada, në 1899 ai i shpiku termat "rreze alfa" dhe "rreze beta" për të përshkruar këto dy lloje të dallueshme rrezatimi.[26]

Në 1898, Rutherfordi pranoi Katedrën e Fizikës Macdonald në McGill University në Montreal të Kanadasë, me rekomandimin e Thomsonit.[27] Nga 1900 deri në 1903, iu bashkua në McGill kimisti i ri Frederick Soddy (Çmimi Nobel për Kimi, 1921), të cilit i vuri problemin e identifikimit të gazit inert të emetuar nga elementi radioaktiv toriumi, substancë që ishte vetë radioaktive dhe mbulonte substanca të tjera. Pasi eliminoi të gjitha reaksionet e zakonshme kimike, Soddy sugjeroi se duhej të ishte një nga gazrat inertë, të cilin e quajtën thoron. Kjo substancë u gjet më vonë të ishte 220Rn, një izotop i radonit.[28][20] Ata gjetën gjithashtu një substancë tjetër, të cilën e quajtën Thorium X, identifikuar më vonë si 224Rn, dhe vazhduan të gjenin gjurmë heliumi. Punuan gjithashtu me mostra të "Uranium X" (protaktini), nga William Crookes, dhe radium, nga Marie Curie. Rutherfordi hetoi më tej thoronin së bashku me R.B. Owensin dhe zbuloi se një mostër e çfarëdo madhësie e materialit radioaktiv merrte gjithnjë të njëjtën kohë që gjysma e mostrës të dezintegrohej (në këtë rast, 11 minuta e gjysmë), dukuri për të cilën shpiku termin "gjysmëjetë".[28] Rutherfordi dhe Soddy botuan punimin e tyre "Ligji i Ndryshimit Radioaktiv" për të shpjeguar të gjitha eksperimentet e tyre. Deri atëherë, atomet supozoheshin të ishin baza e pashkatërrueshme e çdo lënde; dhe megjithëse Curie kishte sugjeruar se radioaktiviteti ishte dukuri atomike, ideja se atomet e substancave radioaktive po shpërbëheshin ishte një ide krejt e re. Rutherfordi dhe Soddy treguan se radioaktiviteti përfshinte dezintegrimin spontan të atomeve në lëndë tjetër, ende të paidentifikuar.[20]

Në 1903, Rutherfordi konsideroi një lloj rrezatimi, të zbuluar (por të paemërtuar) nga kimisti francez Paul Villard në 1900, si emetim nga radiumi, dhe kuptoi se ky vëzhgim duhej të përfaqësonte diçka të ndryshme nga rrezet e tij alfa dhe beta, për shkak të fuqisë së tij shumë më të madhe depërtuese. Rutherfordi ia dha kështu këtij lloji të tretë rrezatimi emrin "rreze gama".[26] Të tri termat e Rutherfordit janë ende në përdorim standard sot — lloje të tjera të dezintegrimit radioaktiv janë zbuluar që atëherë, por tri llojet e Rutherfordit mbeten ndër më të zakonshmet. Në 1904, Rutherfordi sugjeroi se radioaktiviteti siguron një burim energjie të mjaftueshëm për të shpjeguar ekzistencën e Diellit gjatë miliona viteve të nevojshme për evolucionin e ngadaltë biologjik në Tokë, siç propozohej nga biologë si Charles Darvini. Fizikani Lord Kelvin kishte argumentuar më herët për një Tokë shumë më të re, bazuar në pamjaftueshmërinë e burimeve të njohura të energjisë, por Rutherfordi tregoi, në një leksion ku ishte i pranishëm Kelvini, se radioaktiviteti mund ta zgjidhte këtë problem.[29] Në 1907, u kthye në Britani për të marrë katedrën Langworthy në Victoria University of Manchester.[30]

Në Mançester, Rutherfordi vazhdoi punën me rrezatimin alfa. Së bashku me Hans Geigerin, zhvilloi ekrane szintiluese sulfuri zinku dhe dhoma jonizimi për të numëruar grimcat alfa. Duke pjesëtuar ngarkesën totale të grumbulluar në ekran me numrin e numëruar, Rutherfordi përcaktoi se ngarkesa e grimcës alfa ishte dy.[31][32] Në fund të 1907-s, Ernest Rutherford dhe Thomas Royds lejuan grimca alfa të depërtonin nëpër një dritare shumë të hollë në një tub të zbrazët. Ndërsa e shkarkonin tubin me elektricitet, spektri i marrë prej tij ndryshoi, ndërsa grimcat alfa grumbulloheshin në tub. Përfundimisht, u shfaq spektri i qartë i gazit të heliumit, duke provuar se grimcat alfa ishin të paktën atome heliumi të jonizuara, dhe ndoshta bërthama heliumi.[33] Në 1910 Rutherfordi, me Geigerin dhe matematicienin Harry Bateman, botuan[34] punimin e tyre klasik[35] që përshkruante analizën e parë të shpërndarjes në kohë të emetimit radioaktiv, shpërndarje e njohur sot si Shpërndarja Poisson.

Modeli i atomit

Sipër: Rezultatet e pritura: grimcat alfa duke kaluar pa u penguar nëpër modelin e "pudingut me kumbulla" të atomit.
Poshtë: Rezultatet e vëzhguara: një pjesë e vogël e grimcave u devijuan, çka tregonte një ngarkesë të vogël dhe të përqendruar. Diagrami nuk është në shkallë; në realitet bërthama është shumë më e vogël se guaska elektronike.

Rutherfordi vazhdoi të bënte zbulime revolucionare shumë kohë pas marrjes së Çmimit Nobel në 1908.[32] Nën drejtimin e tij, në 1909, Hans Geiger dhe Ernest Marsden kryen eksperimentin Geiger–Marsden, i cili demonstroi natyrën bërthamore të atomeve duke matur devijimin e grimcave alfa që kalonin nëpër një fletë të hollë ari.[36] Rutherfordi i frymëzoi Geigerin dhe Marsdenin që në këtë eksperiment të kërkonin grimca alfa me kënde shumë të larta devijimi, çka nuk pritej sipas asnjë teorie të lëndës në atë kohë.[37][38] Kënde të tilla devijimi, edhe pse të rralla, u gjetën. Duke reflektuar mbi këto rezultate në një nga leksionet e tij të fundit, Rutherfordi u citua duke thënë: "Ishte ngjarja më e pabesueshme që më ka ndodhur ndonjëherë në jetë. Ishte pothuajse aq e pabesueshme sikur të gjuaje një predhë 15-inç mbi një copë letre mëndafshi dhe ajo të kthehej e të të godiste." Ishte interpretimi i Rutherfordit i këtyre të dhënave që e çoi të propozonte bërthamën, një rajon shumë të vogël dhe të ngarkuar që përmban pjesën më të madhe të masës së atomit.[39]

Në 1912, Rutherfordit iu bashkua Niels Bohr (i cili postuloi se elektronet lëviznin në orbita specifike rreth bërthamës kompakte). Bohri e përshtati strukturën bërthamore të Rutherfordit që të përputhej me hipotezën kuantike të Max Planckut. Modeli Bohr rezultues u bë baza për fizikën atomike kuantike-mekanike të Heisenbergut, që mbetet i vlefshëm edhe sot.[20]

Piezoelektriciteti

Gjatë Luftës së Parë Botërore, Rutherfordi punoi në një projekt tepër sekret për të zgjidhur problemet praktike të zbulimit të nëndetëseve. Si Rutherfordi ashtu edhe Paul Langevin sugjeruan përdorimin e piezoelektricitetit, dhe Rutherfordi zhvilloi me sukses një pajisje që matte prodhimin e tij. Përdorimi i piezoelektricitetit u bë më pas thelbësor për zhvillimin e ultratingullit siç njihet sot. Pretendimi se Rutherfordi zhvilloi sonarin, megjithatë, është keqkuptim, pasi teknologjitë e zbulimit nënujor përdorin transduktorin e Langevinit.[40][41]

Zbulimi i protonit

Së bashku me H.G. Moseleyn, Rutherfordi zhvilloi sistemin e numërimit atomik në 1913. Eksperimentet e Rutherfordit dhe Moseleyt përdorën rreze katodike për të bombarduar elemente të ndryshme me rrjedha elektronesh dhe vunë re se çdo element përgjigjej në mënyrë të qëndrueshme dhe të dallueshme. Kërkimi i tyre ishte i pari që pohoi se çdo element mund të përkufizohej nga vetitë e strukturave të tij të brendshme — vëzhgim që më vonë çoi në zbulimin e bërthamës atomike.[20] Ky kërkim e çoi Rutherfordin të teorizonte se atomi i hidrogjenit (në atë kohë entiteti më i lehtë i njohur që mbante ngarkesë pozitive) ishte një lloj "elektroni pozitiv" — përbërës i çdo elementi atomik.[42][43]

Vetëm në 1919 Rutherfordi e zgjeroi teorinë e tij të "elektronit pozitiv" me një seri eksperimentesh që filluan pak para përfundimit të kohës së tij në Mançester. Zbuloi se azoti, dhe elemente të tjera të lehta, nxirrnin një proton, të cilin e quajti "atom hidrogjeni", kur goditeshin me grimca alfa (α).[20] Në veçanti, ai tregoi se grimcat e nxjerra nga përplasja e grimcave alfa me hidrogjenin kishin ngarkesë njësi dhe 1/4 e vrullit të grimcave alfa.[44]

Rutherfordi u kthye në Laboratorin Cavendish në 1919, duke e pasuar J. J. Thomsonin si Profesor Cavendish i Fizikës, pozicion që e mbajti deri në vdekjen e tij në 1937.[45] Gjatë periudhës së tij, çmime Nobel iu dhanë James Chadwickut për zbulimin e neutronit (në 1932), John Cockcroftit dhe Ernest Waltonit për një eksperiment që do të njihej si "ndarja e atomit" duke përdorur një përshpejtues grimcash, dhe Edward Appletonit për demonstrimin e ekzistencës së jonosferës.

Zhvillimi i teorisë së protonit dhe neutronit

Në 1919–1920, Rutherfordi vazhdoi kërkimin mbi "atomin e hidrogjenit" për të konfirmuar se grimcat alfa i thyenin bërthamat e azotit dhe për të vërtetuar natyrën e produkteve. Ky rezultat i tregoi Rutherfordit se bërthamat e hidrogjenit ishin pjesë e bërthamave të azotit (dhe, me përfundim logjik, ndoshta edhe e bërthamave të tjera). Një ndërtim i tillë ishte dyshuar prej vitesh, bazuar në peshat atomike që ishin shumëfisha të plotë të asaj të hidrogjenit; shih hipotezën e Proutit. Hidrogjeni njihej si elementi më i lehtë, dhe bërthamat e tij supozoheshin bërthamat më të lehta. Tani, për shkak të gjithë këtyre konsideratave, Rutherfordi vendosi se një bërthamë hidrogjeni ishte ndoshta një bllok themelor ndërtimi për çdo bërthamë, dhe gjithashtu ndoshta një grimcë e re themelore, pasi asgjë nuk njihej si më e lehtë se ajo bërthamë. Kështu, duke konfirmuar dhe zgjeruar punën e Wilhelm Wienit, i cili në 1898 zbuloi protonin në rrjedha gazi të jonizuar,[46] në 1920 Rutherfordi postuloi se bërthama e hidrogjenit ishte një grimcë e re, të cilën e pagëzoi protoni.[47]

Në 1921, ndërsa punonte me Niels Bohrin, Rutherfordi teorizoi mbi ekzistencën e neutroneve (të cilat i pagëzoi në Leksionin e tij Bakerian të vitit 1920), të cilat mund të kompensonin disi efektin zmbrapsës të ngarkesave pozitive të protoneve, duke shkaktuar një forcë bërthamore tërheqëse dhe kështu duke i mbajtur bërthamat nga shpërbërja, për shkak të zmbrapsjes mes protoneve. Alternativa e vetme ndaj neutroneve ishte ekzistenca e "elektroneve bërthamore", që do të neutralizonin një pjesë të ngarkesave protonike në bërthamë, pasi tashmë dihej se bërthamat kishin rreth dyfishin e masës që mund të shpjegohej nëse do të ishin thjesht të përbëra nga bërthama hidrogjeni (protone). Por si mund të kapeshin këto elektrone bërthamore brenda bërthamës, mbetej mister.

Në 1932, teoria e Rutherfordit për neutronet u vërtetua nga bashkëpunëtori i tij James Chadwick, i cili i njohu neutronet menjëherë kur ato u prodhuan nga shkencëtarë të tjerë dhe më vonë nga vetë ai, duke bombarduar berilium me grimca alfa. Në 1935, Chadwick u nderua me Çmimin Nobel në Fizikë për këtë zbulim.[48]

Reaksioni bërthamor i shkaktuar dhe hetimi i bërthamës

Në artikullin katërpjesësh të Rutherfordit mbi "Përplasjen e grimcave α me atome të lehta" ai raportoi dy zbulime shtesë, themelore dhe me pasoja të gjera.[32] Së pari, ai tregoi se në kënde të larta shpërndarja e grimcave alfa nga hidrogjeni ndryshonte nga rezultatet teorike që ai vetë kishte botuar në 1911. Këto ishin rezultatet e para që hetuan ndërveprimet që e mbajnë bërthamën të bashkuar. Së dyti, ai tregoi se grimcat α që përplaseshin me bërthama azoti reagonin në vend që thjesht të kërcenin mënjanë. Njëri produkt i reaksionit ishte protoni; produkti tjetër u tregua nga Patrick Blackett, koleg dhe ish-student i Rutherfordit, se ishte oksigjeni:

14N + α → 17O + p.

Rutherfordi kështu njohu "se bërthama mund të rritet në masë, në vend që të zvogëlohet, si rezultat i përplasjeve në të cilat nxirret protoni".[49] Blackett u nderua me Çmimin Nobel në 1948 për punën e tij në përsosjen e dhomës së resë me shpejtësi të lartë, aparat i përdorur për të bërë atë zbulim dhe shumë të tjerë.[50]

Jeta personale dhe vdekja

Në 1900, në kishën anglikane St Paul's në Papanui, Christchurch, Rutherfordi u martua me Mary Georgina Newton (1876–1954),[51] me të cilën ishte fejuar para se të largohej nga Zelanda e Re.[52][53] Patën një vajzë, Eileen Mary (1901–1930); ajo u martua me fizikantin Ralph Fowler, dhe vdiq gjatë lindjes së fëmijës së saj të katërt. Hobet e Rutherfordit përfshinin golfin dhe ngasjen e automjeteve.[20]

Ndërsa punonte në Mançester, Rutherfordi jetoi në lagjen Withington, në Wilmslow Road. Shtëpia njihet sot si Rutherford Lodge dhe mori një pllakë përkujtimore blu në 2012.[54] Ka gjithashtu një përmendore të vendosur në trotuar përpara Bibliotekës Withington.

Për ca kohë para vdekjes së tij, Rutherfordi kishte një hernie të vogël, të cilën e la pa operuar, dhe përfundimisht u strangulua, duke e sëmurur rëndë. Iu bë një operacion urgjent në Londër, por vdiq në Kembrixh katër ditë më vonë, më 19 tetor 1937, në moshën 66-vjeçare, nga ajo që mjekët e quajtën "paralizë intestinale".[55] Pas kremacionit në Golders Green Crematorium,[55] iu dha nderi i lartë i varrimit në Abacinë e Uestminsterit, pranë Isak Njutonit, Çarls Darvinit, dhe shkencëtarëve të tjerë të shquar britanikë.[20][56]

Njohja

Anëtarësimet

Viti Organizata Lloji Referimi
1903 Britania e Madhe Royal Society Anëtar (Fellow) [57]
1904 Shtetet e Bashkuara të Amerikës American Philosophical Society Anëtar ndërkombëtar [58]
1921 Britania e Madhe Royal Society of Edinburgh Anëtar nderi [59]

Çmimet

Viti Organizata Çmimi Arsyetimi Referimi
1904 Britania e Madhe Royal Society Medalja Rumford "Për kërkimet e tij mbi radioaktivitetin, veçanërisht për zbulimin e ekzistencës dhe vetive të emanacioneve gazore nga trupat radioaktivë." [60]
1908 Suedia Royal Swedish Academy of Sciences Çmimi Nobel për Kimi "Për hulumtimet e tij mbi zbërthimin e elementeve dhe kiminë e substancave radioaktive." [4]
1910 Shtetet e Bashkuara të Amerikës Franklin Institute Medalja Elliott Cresson "Për punë të shquar në teorinë elektrike." [61]
1913 Mbretëria e Italisë Accademia dei XL Medalja Matteucci — [62]
1916 Zelanda e Re Royal Society of New Zealand Medalja Përkujtimore Hector — [63]
1922 Britania e Madhe Royal Society Medalja Copley "Për kërkimet e tij në radioaktivitet dhe strukturën atomike." [64]
1924 Shtetet e Bashkuara të Amerikës Franklin Institute Medalja Franklin "Për njohuritë mbi elementet kimike, përbërjen dhe marrëdhëniet e tyre." [65]
1928 Britania e Madhe Royal Society of Arts Medalja Albert — [66]
1930 Britania e Madhe Institution of Electrical Engineers Medalja Faraday — [67]
1936 Britania e Madhe Royal Society of Chemistry Çmimi i Leksionit Faraday — [68]
1936 Austria Shoqata Tregtare Austriake Medalja Wilhelm Exner — [69]

Kalorësia

Viti Kreu i shtetit Titulli/Urdhri Referimi
1914 Britania e Madhe George V Kalorës (Knight Bachelor) [70]
1925 Britania e Madhe George V Urdhri i Meritës [71]
1931 Britania e Madhe George V Baroni [72]

Trashëgimia

Statujë e Ernest Rutherfordit të ri, pranë përmendores së tij në Brightwater, Zelanda e Re.

Në sesionin hapës të Kongresit Indian të Shkencës të vitit 1938, ku Rutherfordi pritej të kryesonte para vdekjes së tij, astrofizikani James Jeans foli në vend të tij dhe e vlerësoi si "një nga shkencëtarët më të mëdhenj të të gjitha kohërave", duke thënë:

Në aftësinë e tij për të gjetur linjën e duhur të qasjes ndaj një problemi, si dhe në thjeshtësinë e drejtpërdrejtë të metodave të tij të sulmit, [Rutherfordi] shpesh na kujton Faradayn, por kishte dy avantazhe të mëdha që Faradayi nuk i kishte: së pari, shëndet dhe energji të bollshme trupore, dhe së dyti, mundësinë dhe kapacitetin për të drejtuar një grup bashkëpunëtorësh entuziastë. Sado i madh të ketë qenë prodhimi i punës së Faradayt, më duket se për ta barazuar punën e Rutherfordit në sasi po aq sa në cilësi, duhet të kthehemi te Njutoni. Në disa aspekte ai qe më me fat se Njutoni. Rutherfordi ishte gjithnjë luftëtari i lumtur — i lumtur në punën e tij, i lumtur në rezultatin e saj, dhe i lumtur në kontaktet e saj njerëzore.[73]

Rutherfordi ka qenë i paraqitur në pulla postare nga të paktën katër vende.[12] Që nga viti 1999 shfaqet në kartëmonedhën prej njëqind dollarësh të Zelandës së Re.[11]

Fizika bërthamore

Rutherfordi njihet si "ati i fizikës bërthamore" sepse kërkimi i tij, dhe puna e kryer nën të si drejtor laboratori, vendosën strukturën bërthamore të atomit dhe natyrën thelbësore bërthamore të dezintegrimit radioaktiv.[2][74][75] Patrick Blackett, bashkëpunëtor kërkimor nën Rutherfordin, duke përdorur grimca alfa natyrore, demonstroi transmutacionin bërthamor të shkaktuar. Më vonë, ekipi i Rutherfordit, duke përdorur protone nga një përshpejtues, demonstroi reaksione bërthamore dhe transmutacion të shkaktuar artificialisht.[76]

Rutherfordi vdiq shumë herët për të parë realizimin e idesë së Leó Szilárdit për reaksione zinxhir bërthamore të kontrolluara. Megjithatë, një fjalim i Rutherfordit mbi transmutacionin e shkaktuar artificialisht të litiumit, botuar në numrin e 12 shtatorit 1933 të The Times, u raportua nga Szilárdi si frymëzimi i tij për të menduar mbi mundësinë e një reaksioni zinxhir bërthamor, energji-prodhues dhe të kontrolluar.[77]

Fjalimi i Rutherfordit prekte punën e vitit 1932 të studentëve të tij John Cockcroft dhe Ernest Walton në "ndarjen" e litiumit në grimca alfa nëpërmjet bombardimit me protone nga një përshpejtues grimcash që kishin ndërtuar vetë. Rutherfordi e kuptoi se energjia e çliruar nga atomet e ndara të litiumit ishte e jashtëzakonshme, por kuptoi gjithashtu se energjia e nevojshme për përshpejtuesin, dhe joefikasiteti i tij thelbësor në ndarjen e atomeve në këtë mënyrë, e bënin projektin një pamundësi si burim praktik energjie (fisioni i shkaktuar nga përshpejtuesi i elementeve të lehta mbetet shumë joefikas për t'u përdorur në këtë mënyrë, edhe sot). Fjalimi i Rutherfordit, pjesërisht, thoshte:

Në këto procese mund të merrnim shumë më tepër energji sesa ajo e siguruar nga protoni, por mesatarisht nuk mund të prisnim të merrnim energji në këtë mënyrë. Ishte një mënyrë shumë e dobët dhe joefikase e prodhimit të energjisë, dhe kushdo që kërkonte një burim fuqie në transformimin e atomeve po fliste marrëzi. Por tema ishte shkencërisht interesante sepse jepte njohuri mbi atomet.[78][79]

Elementi Rutherfordiumi, Rf, Z=104, u emërtua në nder të Rutherfordit në 1997.[80]

Në kulturën popullore

Andrew Hodwitz e portretizon Rutherfordin në episodin 11 të sezonit 13 të serisë detektive kanadeze Murdoch Mysteries (13 janar 2020).

Botime

Libra

  • Radio-activity (1904),[81] botimi i 2-të (1905), ISBN 978-1-60355-058-1
  • Radioactive Transformations (1906), ISBN 978-1-60355-054-3
  • Radioaktive Substanzen und ihre Strahlungen (në anglisht). Cambridge: University press. 1933.
  • Radioaktive Substanzen und ihre Strahlungen (në gjermanisht). Leipzig: Akademische Verlaggesellschaft. 1913.
  • Radioactive Substances and their Radiations (1913)[82]
  • The Electrical Structure of Matter (1926)
  • The Artificial Transmutation of the Elements (1933)
  • The Newer Alchemy (1937)

Artikuj

Shiko edhe

  • Ekuacioni Bateman
  • Hidrofoni
  • Detektori magnetik
  • Gjeneratori i neutroneve
  • Royal Society of New Zealand
  • Rutherford (njësi)
  • Rutherfordina
  • The Rutherford Journal
  • Lista e presidentëve të Royal Society

Referime

  1. ↑ Laurence, William (20 tetor 1937). "LORD RUTHERFORD, PHYSICIST, IS DEAD; British Nobel Winner, 66, Famous As Atom-Smasher, Dies After Operation". The New York Times (në anglisht).
  2. 1 2 "Ernest Rutherford". Environmental Health and Safety Office of Research Regulatory Support (në anglisht). Michigan State University. Marrë më 23 qershor 2023.
  3. ↑ Badash, Lawrence. "Ernest Rutherford | Accomplishments, Atomic Theory, & Facts | Britannica". Encyclopedia Britannica (në anglisht). Marrë më 23 qershor 2023.
  4. 1 2 "Nobel Prize in Chemistry 1908" (në anglisht). Nobel Foundation. Marrë më 2008-10-06.
  5. ↑ Campbell, John. "Rutherford – A Brief Biography". Rutherford.org.nz (në anglisht). Marrë më 4 mars 2013.
  6. ↑ Rutherford, E.; Royds, T. (1908). "Spectrum of the radium emanation". Philosophical Magazine. Series 6 (në anglisht). 16 (92): 313. doi:10.1080/14786440808636511. Marrë më 28 qershor 2019.
  7. ↑ Longair, M. S. (2003). Theoretical concepts in physics: an alternative view of theoretical reasoning in physics (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 377–378. ISBN 978-0-521-52878-8.
  8. ↑ Rutherford, E. (1919). "Collision of α particles with light atoms. IV. An anomalous effect in nitrogen". The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science. Series 6 (në anglisht). 37 (222): 581–587. doi:10.1080/14786440608635919. Marrë më 2 nëntor 2019.
  9. ↑ Rutherford, E. (1920). "Bakerian Lecture. Nuclear Constitution of Atoms". Proceedings of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences (në anglisht). 97 (686): 374–400. Bibcode:1920RSPSA..97..374R. doi:10.1098/rspa.1920.0040.
  10. ↑ "Physics: past, present, future". Physics World (në anglisht). 6 dhjetor 1999.
  11. 1 2 "$100 banknote". Reserve Bank of New Zealand (në anglisht). 6 gusht 2024. Marrë më 8 maj 2026.
  12. 1 2 3 A.H. McLintock (18 shtator 2007). "Rutherford, Sir Ernest (Baron Rutherford of Nelson, O.M., F.R.S.)". An Encyclopaedia of New Zealand (në anglisht) (bot. 1966). Te Ara – The Encyclopedia of New Zealand. ISBN 978-0-478-18451-8. Arkivuar nga origjinali më 3 dhjetor 2011. Marrë më 2 prill 2008.
  13. ↑ J.L. Heilbron (12 qershor 2003). Ernest Rutherford And the Explosion of Atoms (në anglisht). Oxford University Press. fq. 12. ISBN 0-19-512378-6. Marrë më 22 shkurt 2016.
  14. 1 2 3 4 5 6 "Rutherford, Ernest 1871–1937". Dictionary of New Zealand Biography (në anglisht). Marrë më 4 prill 2011.
  15. ↑ "Local and General News". Marlborough Express (në anglisht). Vëll. 22 no. 186. 7 tetor 1886. fq. 2. Marrë më 1 tetor 2023.
  16. ↑ "The Marlborough Express. Published Every Evening. Monday, December 28, 1885. Local and General News". paperspast.natlib.govt.nz (në anglisht). Marrë më 8 gusht 2023.
  17. ↑ "The Marlborough Express. Published Every Evening Wednesday, January 5, 1887. Local and General News". paperspast.natlib.govt.nz (në anglisht). Marrë më 8 gusht 2023.
  18. ↑ "Papers Past | Newspapers | Marlborough Express | 25 January 1887 | Local and General News". paperspast.natlib.govt.nz (në anglisht). Marrë më 8 gusht 2023.
  19. ↑ "Papers Past | Newspapers | Marlborough Express | 4 October 1887 | Marlborough Express. Published Every Evening..." paperspast.natlib.govt.nz (në anglisht). Marrë më 8 gusht 2023.
  20. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 "Ernest Rutherford Biographical". The Nobel Prize (në anglisht). Nobel Prize Outreach AB. Marrë më 5 tetor 2023.
  21. ↑ "Famous Canterbury graduate Ernest Rutherford turns 150". The University of Canterbury (në New Zealand English). 27 gusht 2021. Marrë më 3 korrik 2023.
  22. ↑ "Rutherford, Ernest". A Cambridge Alumni Database (në anglisht).
  23. ↑ "Ernest Rutherford and Frederick Soddy" (në anglisht).
  24. ↑ Holmes, Jonathan (13 maj 2022). "Marconi's first radio broadcast made 125 years ago". BBC News (në anglisht). Marrë më 16 qershor 2023.
  25. ↑ Buchwald, Jed Z.; Warwick, Andrew (30 janar 2004). Histories of the electron: the birth of microphysics (në anglisht). Cambridge, Mass.: MIT Press. fq. 21–30. ISBN 0262524244.
  26. 1 2 Trenn, Thaddeus J. (1976). "Rutherford on the Alpha-Beta-Gamma Classification of Radioactive Rays". Isis (në anglisht). 67 (1): 61–75. doi:10.1086/351545. JSTOR 231134.
  27. ↑ McKown, Robin (1962). Giant of the Atom, Ernest Rutherford (në anglisht). Julian Messner Inc, New York. fq. 57.
  28. 1 2 Kragh, Helge (5 shkurt 2012). "Rutherford, Radioactivity, and the Atomic Nucleus" (në anglisht). arXiv:1202.0954 [physics.hist-ph].
  29. ↑ England, P.; Molnar, P.; Righter, F. (janar 2007). "John Perry's neglected critique of Kelvin's age for the Earth: A missed opportunity in geodynamics". GSA Today (në anglisht). 17 (1): 4–9. doi:10.1130/GSAT01701A.1.
  30. ↑ "Ernest Rutherford: Heritage Heroes at The University of Manchester". The University of Manchester (në anglisht). Marrë më 27 qershor 2023.
  31. ↑ Rutherford, E.; Geiger, Hans (1908-08-27). "The charge and nature of the α-particle". Proceedings of the Royal Society of London. Series A, Containing Papers of a Mathematical and Physical Character (në anglisht). 81 (546): 162–173. doi:10.1098/rspa.1908.0066.
  32. 1 2 3 Pais, Abraham (2002). Inward bound: of matter and forces in the physical world (në anglisht) (bot. Reprint). Oxford: Clarendon Press. ISBN 978-0-19-851997-3.
  33. ↑ Rutherford, E.; Royds, T. (shkurt 1909). "XXI. The nature of the α particle from radioactive substances". The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science (në anglisht). 17 (98): 281–286. doi:10.1080/14786440208636599.
  34. ↑ Rutherford, E.; Geiger, H.; Bateman, H. (tetor 1910). "LXXVI. The probability variations in the distribution of α particles". The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science (në anglisht). 20 (118): 698–707. doi:10.1080/14786441008636955.
  35. ↑ Bulmer, M. G. (1979). Principles of Statistics. United Kingdom: Dover Publications.
  36. ↑ Pestka, Jessica (25 prill 2017). "About Rutherford's Gold Foil Experiment". Sciencing (në anglisht). Marrë më 27 qershor 2023.
  37. ↑ Dragovich, Branko. Ernest Rutherford and the Discovery of the Atomic Nucleus (në anglisht). Belgrade: Institute of Physics.
  38. ↑ Davidson, Michael W. (mars 2014). "Pioneers in Optics: Johann Wilhelm Ritter and Ernest Rutherford". Microscopy Today (në anglisht). 22 (2). Cambridge University Press: 48–51. doi:10.1017/S1551929514000029.
  39. ↑ Rutherford, E. (1911). "The scattering of α and β particles by matter and the structure of the atom". The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science. Series 6 (në anglisht). 21 (125): 669–688. doi:10.1080/14786440508637080.
  40. ↑ Katzir, Shaul (20 qershor 2012). "Who knew piezoelectricity? Rutherford and Langevin on submarine detection and the invention of sonar". Notes and Records of the Royal Society (në anglisht). 66 (2): 141–157. doi:10.1098/rsnr.2011.0049.
  41. ↑ Duck, Francis (1 nëntor 2022). "Paul Langevin, U-boats, and ultrasonics". Physics Today (në anglisht). 75 (11): 42–48. doi:10.1063/PT.3.5122.
  42. ↑ Rutherford, Ernest (1914). "The structure of the atom". Philosophical Magazine (në anglisht). 27: 488–498.
  43. ↑ Whittaker, Edmund (1989). A History of the Theories of Aether and Electricity (në anglisht). Vëll. 2. Courier Dover Publications. fq. 87. ISBN 0-486-26126-3.
  44. ↑ Rutherford, Ernest (8 prill 2009). "LII. Collision of α particles with light atoms II. Velocity of the hydrogen atom". The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science. 6 (në anglisht). 37 (222): 562–571. doi:10.1080/14786440608635917.
  45. ↑ "The Cavendish Professorship of Physics" (në anglisht). University of Cambridge. Arkivuar nga origjinali më 3 korrik 2013. Marrë më 1 shtator 2026.
  46. ↑ Wien, W. (1904). "Über positive Elektronen und die Existenz hoher Atomgewichte". Annalen der Physik (në gjermanisht). 318 (4): 669–677. doi:10.1002/andp.18943180404.
  47. ↑ Orme Masson (1921). "The Constitution of Atoms". The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science (në anglisht). 41 (242): 281–285. doi:10.1080/14786442108636219.
  48. ↑ "James Chadwick – Facts". The Nobel Prize (në anglisht). Nobel Prize Outreach AB. Marrë më 16 qershor 2023.
  49. ↑ Rutherford, Sir Ernest (27 mars 1925). "Studies of Atomic Nuclei". Science (në anglisht). 62 (1601). The Royal Institution Library of Sciences: 73–76. doi:10.1126/science.62.1601.209.
  50. ↑ "Nobel Prize for Physics : Prof. P. M. S. Blackett, F.R.S". Nature (në anglisht). 162 (4126): 841. 1948. doi:10.1038/162841b0.
  51. ↑ Intergen. "General". www.bdmhistoricalrecords.dia.govt.nz (në anglisht). Marrë më 8 shkurt 2023.
  52. ↑ "Family history in from the cold" (në anglisht). 18 mars 2009. Marrë më 3 korrik 2017.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  53. ↑ Summerfield, Fiona (9 nëntor 2012). "Historic St Paul's Church in the Christchurch suburb of Papanui is being fully restored". Anglican Taonga (në anglisht). Marrë më 5 shkurt 2019.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  54. ↑ "Famous Withingtonians" (në anglisht). UK: Withington Civic Society.
  55. 1 2 The Complete Peerage, Volume XIII – Peerage Creations, 1901–1938 (në anglisht). St Catherine's Press. 1949. fq. 495.
  56. ↑ Heilbron, J. L. (2003-06-12). Ernest Rutherford: And the Explosion of Atoms (në anglisht). Oxford University Press. fq. 123–124. ISBN 978-0-19-512378-4.
  57. ↑ "Search Results". catalogues.royalsociety.org (në anglisht). Marrë më 2025-11-11.
  58. ↑ "APS Member History". search.amphilsoc.org (në anglisht). Marrë më 2025-11-16.
  59. ↑ Biographical Index of Former Fellows of the Royal Society of Edinburgh 1783 – 2002 (në anglisht). Royal Society of Edinburgh. korrik 2006. fq. 325.
  60. ↑ "Rumford Medal". royalsociety.org (në anglisht). Marrë më 2024-06-19.
  61. ↑ "Ernest Rutherford" (në anglisht). Franklin Institute. Marrë më 2025-11-11.
  62. ↑ "Medaglie". www.accademiaxl.it (në italisht). Marrë më 2025-11-04.
  63. ↑ "Recipients" (në anglisht). Royal Society of New Zealand. Marrë më 2021-02-16.
  64. ↑ "Copley Medal". royalsociety.org (në anglisht). Marrë më 2016-10-19.
  65. ↑ "Ernest Rutherford" (në anglisht). Franklin Institute. Marrë më 2025-11-11.
  66. ↑ "The Albert Medal" (në anglisht). Royal Society of Arts. Marrë më 2011-03-09.
  67. ↑ "The Faraday Medallists". www.theiet.org (në anglisht). Marrë më 2025-10-31.
  68. ↑ "Faraday Lectureship Prize - previous winners" (në anglisht). Royal Society of Chemistry. Arkivuar nga origjinali më 2024-11-08. Marrë më 2010-03-05.
  69. ↑ "Lord Ernest Rutherford of Nelson" (në anglisht). Austrian Trade Association. Marrë më 2025-11-11.
  70. ↑ "No. 12647". The Edinburgh Gazette (në anglisht). 1914-02-27. fq. 269.
  71. ↑ "No. 14089". The Edinburgh Gazette (në anglisht). 1925-01-02. fq. 4.
  72. ↑ "No. 33683". The London Gazette (në anglisht). 1931-01-23. fq. 533.
  73. ↑ "Viceroy Opens The Congress – Sir James Jeans's Address". The Times (në anglisht). Calcutta. 3 janar 1938.
  74. ↑ "Ernest Rutherford: father of nuclear science". New Zealand Media Resources (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 12 qershor 2021. Marrë më 1 shtator 2026.
  75. ↑ "Know the scientist: Ernest Rutherford". The Hindu (në Indian English). 17 qershor 2021. Marrë më 23 qershor 2023.
  76. ↑ Giunta, Carmen (2019). "Rutherford and Blackett artificial transmutation". web.lemoyne.edu (në anglisht). Marrë më 27 qershor 2023.
  77. ↑ "September 12, 1933 – Leó Szilárd conceives the idea of the nuclear chain reaction". Rincón educativo (në spanjisht dhe anglisht). Marrë më 27 qershor 2023.
  78. ↑ "The British association – breaking down the atom". The Times (në anglisht). 12 shtator 1933.
  79. ↑ Rhodes, Richard (1986). The Making of the Atomic Bomb (në anglisht). New York: Simon and Schuster. fq. 27. ISBN 0-671-44133-7.
  80. ↑ Freemantle, Michael (2003). "ACS Article on Rutherfordium". Chemical & Engineering News (në anglisht). American Chemical Society. Marrë më 2 prill 2008.
  81. ↑ "Review of Radio-activity by Ernest Rutherford". The Oxford Magazine (në anglisht). 23. The Proprietors: 347. 25 janar 1905. Marrë më 22 mars 2023.
  82. ↑ Carmichael, R. D. (1916). "Book Review: Radioactive Substances and their Radiations" (PDF). Bulletin of the American Mathematical Society (në anglisht). 22 (4): 200. doi:10.1090/s0002-9904-1916-02762-5. Marrë më 28 prill 2021.

Lexime shtesë

  • Cragg, R. H. (1971). "Lord Ernest Rutherford of Nelson (1871–1937)". Royal Institute of Chemistry, Reviews (në anglisht). 4 (2): 129. doi:10.1039/RR9710400129.
  • Campbell, John. (1999) Rutherford: Scientist Supreme, AAS Publications, Christchurch, ISBN 0-4730-5700-X
  • Marsden, E. (1954). "The Rutherford Memorial Lecture, 1954. Rutherford-His Life and Work, 1871–1937". Proceedings of the Royal Society A (në anglisht). 226 (1166): 283–305. doi:10.1098/rspa.1954.0254.
  • Reeves, Richard (2008). A Force of Nature: The Frontier Genius of Ernest Rutherford. New York: W. W. Norton. ISBN 0-393-33369-8
  • Rhodes, Richard (1986). The Making of the Atomic Bomb. New York: Simon & Schuster. ISBN 0-671-44133-7
  • Wilson, David (1983). Rutherford. Simple Genius, Hodder & Stoughton, ISBN 0-340-23805-4
  • Wright, Matthew (2025). Ernest Rutherford and the Birth of Modern Physics, Scribe, ISBN 978-1-915590-96-1

Lidhje të jashtme

Zyrat akademike
Parardhësi
Arthur Schuster
 Profesor Langworthy
në University of Manchester
1907–1919		 Pasardhësi
Lawrence Bragg
Parardhësi
J. J. Thomson
 Profesor Cavendish i Fizikës Eksperimentale, Universiteti i Kembrixhit
1919–1937		 Pasardhësi
Lawrence Bragg
This page is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.