Esztergom
Esztergom | |
|---|---|
Qytet me të drejta qarku | |
 Nga lart-majtas sipas akrepave të orës: Porta e Errët (Sötétkapu), Bazilika, Seminari i Vjetër, Shëtitorja e Danubit të Vogël, dhe pamja e Kodrës së Kështjellës nga Párkány | |
 Coat of arms | |
| Nickname(s): Qyteti i Shën Stefanit, Roma Hungareze | |
  Esztergom Vendndodhja e Esztergomit në Hungari | |
| Koordinatat: 47°47′8″N 18°44′25″E / 47.78556°N 18.74028°E | |
| Shteti | Hungaria |
| Qarku | Komárom-Esztergom |
| Rrethi | Rrethi i Esztergomit |
| Themelimi | 972 |
| Qeverisja | |
| • Kryetari i bashkisë | Ádám Hernádi (Fidesz) |
| Sipërfaqja | |
• Total | 100.11 km2 (38.65 sq mi) |
| Lartësia | 105 m (344 ft) |
| Popullsia (2022) | |
• Total | 28.926 |
| • Dendësia | 2.8894/km2 (7.4836/sq mi) |
| Zona kohore | UTC+1 (CET) |
| • Verë (DST) | UTC+2 (CEST) |
| Kodi postar | 2500–2509 |
| Prefiksi | 33 |
| Faqja zyrtare | www |
Esztergom (shqiptimi: Estergom, latinisht Strigonium, gjermanisht Gran) është një qytet me të drejta qarku në veri të Hungarisë, i ndodhur në qarkun Komárom-Esztergom. Qyteti shtrihet në bregun e djathtë të lumit Danub, i cili formon kufirin natyror me Sllovakinë (përballë qytetit sllovak Štúrovo).
Esztergomi është një nga qytetet më të vjetra dhe më të rëndësishme në historinë hungareze. Ai ishte kryeqyteti i parë i Mbretërisë Hungareze nga shekulli i X deri në mesin e shekullit të XIII. Këtu lindi mbreti i parë, Stefani I, i cili u kurorëzua po këtu në vitin 1000. Qyteti njihet shpesh si "Roma Hungareze", pasi është qendra e Kishës Katolike në Hungari dhe selia e Kryepeshkopit (Primatit) të Hungarisë.
Gjeografia dhe natyra
Esztergomi ndodhet në rajonin e Transdanubisë Qendrore, në rrëzë të maleve Pilis dhe Visegrád. Lumi Danub përqafon qytetin duke formuar një gjysmërreth dhe ndahet në dy degë duke krijuar Ishullin e Primatit (Prímás-sziget). Pika më e lartë e qytetit është kodra Vaskapu (406 m).
Qyteti është i njohur edhe për burimet e tij të ujërave termale karsike që burojnë pranë kodrës së Kështjellës (Várhegy) dhe kodrës Szent Tamás. Rrethinat e qytetit ofrojnë mundësi të shkëlqyera për ecje në natyrë, veçanërisht në luginën Búbánatvölgy dhe në Parkun Kombëtar Duna–Ipoly, selia e të cilit ndodhej historikisht në këtë qytet.
Historia
Mesjeta dhe kryeqyteti i parë
Territori i Esztergomit ishte kamp ushtarak romak (Solva) i linjës mbrojtëse Limes. Qyteti i mirëfilltë mesjetar u themelua rreth vitit 972 nga Princi i Madh Gëza, i cili e bëri atë qendrën e tij dhe ndërtoi një kështjellë guri.
Biri i tij, Vajku – i cili më vonë u pagëzua si Stefani I – lindi këtu dhe u kurorëzua mbret brenda mureve të kështjellës në vitin 1000. Stefani themeloi po këtu Kryedioqezën e Esztergomit, institucionin më të lartë kishtar në vend. Gjatë mesjetës së hershme, qyteti lulëzoi si një qendër e fuqishme mbretërore dhe diplomatike. Gjatë pushtimit mongol në vitin 1242, megjithëse qyteti i poshtëm u shkatërrua, kështjella e Esztergomit arriti t'i bënte ballë me sukses sulmit. Pas kësaj, mbreti Bëla IV e zhvendosi oborrin mbretëror në Buda, duke ia lënë qytetin plotësisht nën administrim kryepeshkopatës.
Pushtimi osman dhe rindërtimi
Qyteti u pushtua nga osmanët në vitin 1543 dhe u shndërrua në një qendër të rëndësishme kufitare ushtarake (Sanxhaku i Estergonit). Gjatë betejave të gjata dhe sundimit osman 140-vjeçar, shumë kisha dhe ndërtesa mesjetare, përfshirë katedralen e vjetër të Shën Adalbertit, u shkatërruan plotësisht. Qyteti u çlirua përfundimisht në vitin 1683 pas Betejës së Párkányit nga forcat e udhëhequra nga mbreti polak Gjoni III Sobieski.
Në shekujt e XVIII dhe XIX, qyteti filloi të rimëkëmbej. Kryepeshkopata u kthye në vitin 1820 dhe në vitin 1822 filloi ndërtimi i Bazilikës së re të Esztergomit, e cila u shugurua në vitin 1856 me një meshë ku mori pjesë vetë kompozitori Franz Liszt (që shkroi "Meshën e Esztergomit" për këtë rast).
Shekulli XX dhe era moderne
Traktati i Trianonit (1920) e bëri Esztergomin një qytet kufitar, duke e shkëputur atë nga një pjesë e madhe e zonës së tij ndikuese. Në vitin 1944, gjatë Luftës së Dytë Botërore, ura historike Mária Valéria që lidhte qytetin me Sllovakinë u hodh në erë nga forcat gjermane në tërheqje dhe mbeti e shkatërruar për më shumë se gjysmë shekulli. Ura u rindërtua vetëm në vitin 2001 me fonde të Bashkimit Evropian, duke rigjallëruar jetën ekonomike dhe turistike transkufitare. Sot, qyteti është i lidhur thellë me zhvillimin industrial të prodhimit të automjeteve.
Ekonomia
Motorri i ekonomisë moderne të Esztergomit është fabrika e automobilave Suzuki, e themeluar në vitin 1991. Ajo është punëdhënësi më i madh në rajonin qendror, me mijëra punëtorë (shumë prej të cilëve udhëtojnë çdo ditë nga Sllovakia fqinje) dhe prodhon një pjesë të madhe të eksporteve të rënda të vendit. Rreth kësaj fabrike u krijua edhe "Parku Industrial i Esztergomit", i cili tërhoqi dhjetëra kompani ndërkombëtare të pjesëve të këmbimit dhe logjistikës.
Kultura dhe pamjet kryesore
Esztergomi është një nga qytetet më të vizituara në Hungari (mbi 1.5 milionë turistë në vit) falë trashëgimisë së tij të pasur fetare dhe historike.
- Bazilika e Esztergomit (Esztergomi bazilika): Kisha më e madhe në Hungari dhe një nga më të mëdhatë në Evropë. Brenda saj ndodhet Kapela Bakócz, e cila është e vetmja ndërtesë e mbijetuar plotësisht nga periudha e Rilindjes në Hungari, e shpëtuar dhe e integruar mrekullisht në kishën e re.
- Thesari i Katedrales (Főszékesegyházi Kincstár): Gjendet brenda Bazilikës dhe është koleksioni më i pasur i objekteve të shenjta dhe argjendarisë mesjetare në Hungari.
- Kështjella e Esztergomit: Rrënojat dhe sallat e restauruara të pallatit të vjetër mbretëror (përfshirë Kapelën e Kështjellës) vizitohen si pjesë e Muzeut të Kështjellës së Muzeut Kombëtar Hungarez.
- Muzeu i Krishterë (Keresztény Múzeum): Ndodhet në Pallatin e Primatit në Lagjen e Ujit (Víziváros). Është muzeu më i madh kishtar në Hungari, me një koleksion të paçmuar të pikturave mesjetare, të Rilindjes dhe tapicerive evropiane.
- Ura Mária Valéria: Ura metalike mbi Danub që bashkon Esztergomin me qytetin sllovak të Párkányit, e cila përfaqëson lidhjen dhe pajtimin evropian.
Lidhje të jashtme
- Faqja zyrtare e qytetit (në hungarisht)
Referime
- Coordinates on Wikidata
- Qytete në Hungari