Gjuha zulu

Zulu
Pronunciation/isízṳːlu/
Region
  • KwaZulu-Natal dhe Mpumalanga e Jugut; komunitete të shpërndara tjetërkund
Native speakers
[1]
Folës L2: 160 milionë (2002)[2]
Language family
Niger–Congo?
  • Atlantike–Kongo
    • Volta-Kongo
      • Benue–Kongo
        • Bantoide
          • Bantoide Jugore
            • Bantu
              • Bantu jugore
                • Nguni-Tsonga
                  • Nguni
                    • Zunda
                      • Zulu
Dialects
  • KwaZulu Natal Zulu
  • Transvaal Zulu
  • Qwabe
  • Cele
Writing system
Latin
Signed forms
Signed Zulu
Official status
Official language in
flamuri Afrika jugore
Regulated byBordi Panafrikan i Gjuhës
Language codes
ISO 639-1zu
ISO 639-2zul
ISO 639-3zul
Glottologzulu1248
Guthrie code
S.42[3]
Linguasphere99-AUT-fg incl.
varieties 99-AUT-fga to 99-AUT-fge
Përqindja e popullsisë afrikano-jugore që flet Zulu në shtëpi
  0–20%
  20–40%
  40–60%
  60–80%
  80–100%

Zulu ose isiZulu si vetëthirrje, është një gjuhë Bantu jugore e degës Nguni e folur në Afrikën Jugore . Është gjuha e popullit zulu, me rreth 12 milionë folës amtare, të cilët kryesisht banojnë në provincën KwaZulu-Natal të Afrikës së Jugut . Zulu është gjuha amtare më e folur në Afrikën e Jugut (24% e popullsisë) dhe kuptohet nga mbi 50% e popullsisë së saj.[4] Ajo u bë një nga 11 gjuhët zyrtare të Afrikës së Jugut në 1994.[5]

Sipas Ethnologue, është gjuha e dytë më e folur nga gjuhët bantu, pas suahilit . [a] Ashtu si shumë gjuhë të tjera bantu, ajo shkruhet me alfabetin latin .

Historia

Zulutë, si Xhosat dhe njerëzit e tjerë Nguni, kanë jetuar në Afrikën e Jugut për qindra vjet. Gjuha Zulu ka disa tinguj klikesh tipike për gjuhët e Afrikës Jugore, që nuk gjenden në pjesën tjetër të Afrikës. Populli Nguni ka bashkëjetuar me fise të tjera jugore si San dhe Khoi.

Gjuha zulu, si shumica e gjuhëve indigjene të Afrikës Jugore, nuk ishte një gjuhë e shkruar deri me ardhjen e misionarëve nga Evropa, të cilët e dokumentuan gjuhën duke përdorur shkrimin latin . Libri i parë gramatikor i gjuhës zulu u botua në Norvegji në 1850 nga misionari norvegjez Hans Schreuder .[9] Dokumenti i parë i shkruar në zulu ishte një përkthim i Biblës që u shfaq në 1883. Në vitin 1901, John Dube (1871–1946), një Zulu nga Natali, krijoi Institutin Ohlange, institucioni i parë arsimor vendas në Afrikën e Jugut. Ai ishte gjithashtu autor i Insila kaShaka, romani i parë i shkruar në isiZulu (1930). Një tjetër shkrimtar pionier zulu ishte Reginald Dhlomo, autor i disa romaneve historike të udhëheqësve të kombit zulu të shekullit të 19-të: U-Dingane (1936), U-Shaka (1937), U-Mpande (1938), U-Cetshwayo (1952). ) dhe U-Dinizulu (1968).

Fonologjia

Zanoret

Tabela e zanoreve zulu, nga Wade (1996)

Sistemi i zanoreve të gjuhës zulu përbëhet nga pesë zanore.

E parme Qëndrore E mbrapme
E mbyllur i u
E mesme ɛ ɔ
E hapur a

Bashkëtingëlloret

Përdorimi i bashkëtingëlloreve klike është një nga tiparet më dalluese të gjuhës zulu. Kjo veçori është e përbashkët me disa gjuhë të tjera të Afrikës Jugore, por është shumë e rrallë në rajone të tjera.

Labiale Dhëmbore / Hojëzore Tejhojëzore Velare Glotale
qëndrore anësore
Klike ᵏǀʼ ᵏǁʼ ᵏǃʼ
ᵏǀʰ ᵏǁʰ ᵏǃʰ
ᵑǀ ᵑǁ ᵑǃ
ᶢǀʱ ᶢǁʱ ᶢǃʱ
ᵑǀʱ ᵑǁʱ ᵑǃʱ
Hundore m n ɲ
m̤ n̤ ( ŋ̈ )
Shpërthyese pʼ tʼ kʼ
pʰ tʰ kʰ
b̤ d̤ ɡ̈
ɓ ɠ
Jofërkuese tsʼ tʃʼ kxʼ ~ kʟ̝̊ʼ
dʒ̈
Fërkuese f s ɬ ʃ h
v̤ z̤ ɮ̈ ɦ̥
Të lëngshme r l
Gjysëmzanore j w
j̈ w̤
  1. ↑ Stampa:Ethnologue18
  2. ↑ Webb, Vic. 2002. "Language in South Africa: the role of language in national transformation, reconstruction and development", Impact: Studies in language and society, 14:78
  3. ↑ Jouni Filip Maho, 2009. New Updated Guthrie List Online
  4. ↑ Ethnologue 2005
  5. ↑ Carter, Phillip M. (2016). Languages In The World: How History, Culture, and Politics Shape Language. Wiley. fq. 139. ISBN 9781118531280. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  6. ↑ Swahili, Ethnologue (18th ed., 2015): "47,000,000 in Tanzania, all users. L1 users: 15,000,000 (2012), increasing. L2 users: 32,000,000 (2015 D. Nurse). Total users in all countries: 98,310,110 (as L1: 16,010,110; as L2: 82,300,000)."
  7. ↑ "Ethnologue: Zulu". Ethnologue. Marrë më 2017-03-05. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  8. ↑ "Ethnologue: Shona". Marrë më 2017-03-06. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  9. ↑ Rakkenes, Øystein (2003) Himmelfolket: En Norsk Høvding i Zululand, Oslo: Cappelen Forlag, pp. 63–65
  1. ↑ Ethnologue estimates (calculated between 2000 and 2015):
    • Swahili: 98 million (L1: 16 million, L2: 80 million)[6]
    • Zulu: 27 million (L1: 11 million, L2: 16 million)[7]
    • Shona 9 million (L1: 7 million, L2: 2 million)[8]
Gabim citimi: Etiketat <ref> ekzistojnë për një grup të quajtur "lower-alpha", por nuk u gjet etiketa korresponduese <references group="lower-alpha"/>
Ky artikull është botuar nga Wikipedia. Teksti licencohet sipar Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0. Mbi kartelat media mund të ketë kushte shtesë.