Krimi në Shqipëri

Krimi në Shqipëri është i moderuar, por ndodh në forma të ndryshme. Një krim përshkruhet si një akt kundër Kodit Penal të Shqipërisë, për të cilin ka pasojat gjyqësore, si ndëshkime ose gjoba.^[1] Kodi Penal është i bazuar në Kushtetutën e Republikës së Shqipërisë, me parime të përgjithshme të së drejtës ndërkombëtare penale të ratifikuara nga shteti shqiptar. Krimet në Shqipëri mund të kryhen vetëm brenda territorit të Republikës së Shqipërisë, hapësirës tokësore, ujërave detare dhe hapësirës ajrore nën sovranitetin e shtetit shqiptar. Ligji shqiptar është i zbatueshëm gjithashtu për shtetasit e huaj që kryejnë krime kundër ose brenda shtetit shqiptar. Krimet kundër njerëzimit, të cilat shkelin rendin e pavarur dhe kushtetues, janë të dënueshme. Nuk është e mundur të ndëshkohesh për një krim nëpërmjet shkeljes së një ligji që nuk është shkruar në kodin ligjor shqiptar. Ata që gëzojnë mbrojtje ndërkombëtare janë të përfshirë në sistemin mbrojtës shqiptar dhe mund të ekstradohen në përputhje me marrëveshjet ndërkombëtare.

Ka shumë faktorë socio-kulturorë dhe socio-politikë që lidhen me kulturën kriminale dhe statistikat e krimit në Shqipëri dhe mes shqiptarëve, që mbështeten në faktorë fetarë dhe kulturorë, si marrëdhëniet familjare dhe sistemi i dikurshëm komunist. Studimet mbi kompleksitetin e dhunës për nderin shqiptar janë një fushë që kërkon një qasje të kujdesshme, pasi anëtarët e familjes të përfshirë shpesh mbajnë fort vlerat kulturore, dhe asnjë faktor i vetëm nuk mund të shpjegojë gjithçka.^[2] Faktorët historikë, tribalizmi, luftërat dhe faktorët e ulët socio-ekonomikë, të shoqëruara me një histori të hakmarrjeve të gjakut, gjithashtu kontribuojnë në statistikat e krimit. Kjo çon në izolim mes familjeve të bllokuara në hakmarrje dhe një ulje të besimit në sistemin e drejtësisë moderne. Studimet mbi fenomenin e hakmarrjes së gjakut shqiptar tregojnë se kushtet e varfëra të jetesës, habitatet malore dhe niveli i ulët i arsimimit kontribuojnë në izolim.^[3] Varfëria në rajonet me të ardhura të ulëta ka çuar gjithashtu në prostitucion dhe krim të organizuar, me fëmijët që janë kryesisht viktima. Në përgjithësi, krimet që lidhen me nderin dhe maskulinitetin janë më të theksuara në vendet mesdhetare, si Shqipëria, se sa në Evropën e Veriut. Familjet shqiptare shpesh ndihen të detyruara të merren me çështjet personale vetë, pasi besimi për sistemin gjyqësor është mjaft i ulët.^[4]

Gjurmat e para të kriminalitetit që trajtohej brenda një sistemi ligjor, në zonën e sotme të Shqipërisë, datojnë në shekullin e 15-të, kur ligji i Kanunit praktikohej ndër malësorët shqiptarë. Megjithëse primitiv, ky sistem funksiononte mirë, shpesh ishte i shpejtë, i lirë dhe kishte pak krime të pazgjidhura, krahasuar me homologët e tjerë evropianë.^[5] E drejta zakonore konsiderohej më autoritare se ligjet e shkruara mes shqiptarëve.^[6]

Ndërsa Pashallëqet e Shkodrës, Janinës, Beratit dhe Manastirit luftonin për sisteme të decentralizuara pushteti në mes të shekujve 18-19, anarkia shpërtheu pasi autoriteti qendror mungonte. Kjo do të thoshte që pashallëqet shqiptare ishin përgjegjëse për rajonin e tyre dhe mund të ndryshonin vetë kodin penal për qytetarët, megjithatë shumica e zotëruesve të tokave shqiptarë ishin ende nën juridiksionin e Sultanit. Për një periudhë, bejët shqiptarë negocionin në favor të tyre me Porte e Sublime që çoi në zgjerimin e pronësisë së tokës, duke përqendruar pushtetin në duar të disa familjeve të fuqishme. Kjo çoi në një gjendje të gjerë të anarkisë që u imponua mbi provincat shqiptare, me bejët lokalë që luftonin mes tyre. Porta reagoi me parimin e "Divide et impera" duke shpresuar të shmangte humbjen e kontrollit. Në vitin 1847, gjatë Revoltës së Jugut të Shqipërisë 1847, bejët lokalë kundërshtuan sistemin tatimor të Portës (tanzimat) i cili rrezikonte marrëdhëniet feudaliste të tregtarëve dhe mjeshtrave. Malësorët shqiptarë refuzuan të pranojnë rekrutimet e ligjit Nizam të vitit 1843.^[7]

E drejta shqiptare u zbatua për herë të parë zyrtarisht për qytetarët shqiptarë në vitin 1912 pas shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë. Qeveria miratoi vendimin për "organizimin e ri të drejtësisë" më 10 maj 1913. Me vendimin e Konferencës së Ambasadorëve në Londër dhe me princin Wilhelm të Wied si princ të Shqipërisë më 10 prill 1914, u shpall "Statuti Organik i Shqipërisë" në Vlorë. Kishte një këshill të pleqve, gjyqtarë paqësorë, gjykata të shkallës së parë dhe gjykata apeli.^[8] Sistemi i drejtësisë penale shqiptar ishte i njëjtë si ai i vendeve të tjera socialiste evropiane në vitin 1946, kur modeli i Republikës Popullore të Shqipërisë ishte marrë nga Bashkimi Sovjetik. Në vitin 129, Kodi Penal i Mbretërisë së Shqipërisë ishte në fuqi. Midis vitit 1945 dhe 1952, ligji penal u nda me aktet e ndryshme dhe procedurat penale. Një kod i ri u miratua në vitin 1952. Me reformën kushtetuese të vitit 1977, Kodi Penal u riformua dhe është zbatuar që atëherë. Një kod krejt i ri u miratua në fund të vitit 1990. Kodi i procedurës penale u miratua për herë të parë në vitin 1953 dhe në vitin 1968 u krijua një sistem avokatësh. Në vitin 1991, Kushtetuta u ndryshua nga parlamenti i ri pluralist pas zgjedhjeve të 31 marsit 1991.^[9] Hendeku midis autoriteteve dhe popullsisë u rrit pas rënies së komunizmit që rriti praktikat fetare dhe nacionalizmin. Në vitet 1990, ndihmat fetare u dërguan në Shqipëri si kundërhelm ndaj valëve të krimit. Kur përfundoi izolimi, shumë shqiptarë u vendosën jashtë vendit dhe pasi morën informacione nga grupe të tjera, u shfaq një rrjet i pavarur shqiptar i krimit të organizuar.

Pjesa më e madhe e krimeve të kryera sot janë të lidhura me mafian shqiptare si në Shqipëri, por edhe në vende të tjera evropiane. Tregu i kokainës në Britaninë e Madhe është në pronësi të mafies shqiptare. Probleme ka edhe me mediat shqiptare që i portretizojnë vrasjet si “gjakmarrje” dhe shumë të arrestuar të dyshuar për vrasje përdorin shprehjen “E bëra për gjakmarrje” duke komplikuar kështu hetimet mjeko-ligjore. Ka edhe shenja të "çertifikatave të gjakmarrjes" ku civilët blejnë certifikata nga zyrtarë të korruptuar për të aplikuar për azil në vendet evropiane me histori të ndërlikuara gjakmarrjeje. Megjithatë, autoritetet shqiptare janë të shpejta për të bërë kallëzime dhe për të nisur ndjekjet penale, me dënime të rënda, duke ulur kështu shkallën e vrasjeve. Megjithatë, nevojitet një ndryshim kulture për të çrrënjosur fenomenin, i cili kërkon afërsisht 25 vjet.

Ekziston edhe një fenomen kulturor sesi krimi i organizuar portretizohet në mediat moderne, ku shqiptarët portretizohen kryesisht si antagonistë. Krimet e organizuara përkufizohen nga OKB-ja si "një grup i strukturuar prej tre ose më shumë personave, që ekzistojnë për një periudhë kohore dhe që veprojnë në bashkëpunim me qëllimin e kryerjes së një ose më shumë krimeve ose veprave të rënda të përcaktuara në përputhje me këtë Konventë, me qëllim që të përfitojnë, drejtpërdrejt ose tërthorazi, një përfitim financiar ose ndonjë përfitim tjetër material". Krimi i organizuar shqiptar është kthyer në një fenomen transnacional me lidhje në Kosovë, Maqedoni, Mal të Zi dhe mafien italiane e kolumbiane gjithashtu. Pjesa më e madhe e krimeve të organizuara bazohet në familjet me lidhje familjare që i përkasin të njëjtit klan dhe fshat. Rrjetet janë krijuar nga "njerëz të fshatit" që dekurajon braktisjen e shkollës. Krimi i organizuar në Shqipëri është zgjeruar gjithashtu në tregun evropian të heroinës, gjë që ka bërë që korporatat mediatike të shfaqin objektivat kryesore të kriminelëve shqiptarë si trafikimi i drogës, trafikimi i qenieve njerëzore, trafiku i makinave dhe pastrimi i parave. Autoritetet shqiptare janë kritikuar nga komuniteti ndërkombëtar sepse nuk pengojnë aktivitetet kriminale. Në vitin 2013, Departamenti Amerikan i Shtetit theksoi në një raport domosdoshmërinë e zbatimit të ligjeve dhe dënimeve të të dyshuarve. Autoritetet shqiptare kanë ulur zbatimin e ligjit kundër trafikimit si pasojë e mungesës së provave. Lidhjet familjare dhe nepotizmi dhe favorizimi shihen si një faktor i mundshëm i korrupsionit në mesin e zyrtarëve shqiptarë në sistemin gjyqësor duke rezultuar në vështirësi në hetime, gjë që e ka vendosur Shqipërinë në vendin e 116-të nga 175 vende sipas Indeksit të Perceptimit të Korrupsionit. Pastrimi i parave i ndihmon sindikatat të diversifikojnë të ardhurat e tyre, gjë që është rezultat i rënies së komunizmit, i cili lejoi krimin e organizuar të depërtonte në politikë. Në maj 2019, qeveria shqiptare u kritikua për lidhje me krimin e organizuar.^[10]

• Mafia shqiptare
• Krimi në Kosovë

1. ↑ CRIMINAL CODE OF THE REPUBLIC OF ALBANIA KODI PENAL I REPUBLIKËS SË SHQIPËRISË (PDF) (bot. Ligji Nr. 7895, datë 27 janar 1995). Marrë më 10 nëntor 2019. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
2. ↑ Arsovska, Jana (2007). Social Confusion on the Road to Modernity: The Meaning of (PDF). Final results of a 2006 CERGE-EI GDN Project June, 2007. fq. 7, 11. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
3. ↑ Xhaxho, Sokol (2018). The Phenomenon of Blood feud Among Albanians and its impact on Children. Lund University: Lund University, Department of Sociology. Marrë më 10 nëntor 2019. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
4. ↑ Office, Home (2018). Country Policy and Information Note Albania: Blood feuds (PDF). London. Marrë më 10 nëntor 2019. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Mungon shtëpia botuese te vendodhja (lidhja)
5. ↑ "The influence of Ottoman rule on Albanian political sociology :: Center for Islamic Pluralism". www.islamicpluralism.org (në anglisht).
6. ↑ Crime, Punishment and Forensic Expertise According to the Albanian Tradition - A Commentary on the Native Customary Law (PDF). 2014. Marrë më 10 nëntor 2019. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
7. ↑ Papageorgiou, Stefanos P. (2014). "The attitude of the Beys of the Albanian Southern Provinces (Toskaria) towards Ali Pasha Tepedelenli and the Sublime Porte (mid-18th-mid-19th centuries). The case of "der 'e madhe" [: Great House] of the Beys of Valona". Cahiers Balkaniques (në frëngjisht). 42. doi:10.4000/ceb.3520. Marrë më 10 nëntor 2019.
8. ↑ "History of Albanian Prosecution". www.pp.gov.al. Arkivuar nga origjinali më 21 prill 2021. Marrë më 26 mars 2025. {{cite news}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
9. ↑ Imholz, Kathleen (2000). "Albania's Evolving Socialist Party: Some Comments on Postcommunist Party Development and Pluralism". East European Constitutional Review. 9: 82. {{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
10. ↑ Etter, Gregg W.; Smith, Carter F.; Knox, George W. (2018-07-04). Gangs and Organized Crime (në anglisht). Taylor & Francis. ISBN 978-1-351-64489-1.