Michael Ende

• Michael Andreas Helmuth Ende* (shqiptimi gjermanisht: [ˈmɪçaʔeːl ʔanˈdʁeːas ˈhɛlmuːt ˈʔɛndə]; 12 nëntor 1929 - 28 gusht 1995) ishte një shkrimtar gjerman i fantazisë dhe letërsisë për fëmijë. Ai është i njohur për fantazinë e tij epike The Neverending Story (me adaptimin e saj në film të viteve 1980 dhe një adaptim televiziv të animuar të vitit 1995); vepra të tjera të njohura përfshijnë Momo and Jim Button dhe Luke the Engine Driver. Veprat e tij janë përkthyer në më shumë se 40 gjuhë dhe janë shitur në më shumë se 35 milionë kopje.[1]

Ende lindi më 12 nëntor 1929 në Garmisch, Bavari, fëmija i vetëm i piktorit surrealist Edgar Ende dhe Luise Bartholomä Ende, një fizioterapiste.[2] Në vitin 1935, kur Michael ishte gjashtë vjeç, familja Ende u zhvendos në "lagjen e artistëve të Schwabing" në Mynih (Haase).[nevojitet sqarim] Rritja në këtë mjedis të pasur artistik dhe letrar ndikoi në shkrimet e mëvonshme të Endes.

Në vitin 1936, puna e babait të tij u shpall "art i degjeneruar" dhe u ndalua nga Partia Naziste, kështu që Edgar Ende u detyrua të vizatonte dhe pikturonte fshehurazi.[3]

Lufta e Dytë Botërore ndikoi shumë në fëmijërinë e Endes. Ai ishte dymbëdhjetë vjeç kur pa bombardimin e parë të Aleatëve në Mynih:

"Rruga jonë u dogj nga flakët. Zjarri nuk kërciste; ai gjëmonte. Flakët gjëmonin. Mbaj mend që këndoja dhe vrapoja nëpër flakë si një pijanec. Isha i kapluar nga një lloj euforie. Ende nuk e kuptoj vërtet, por pothuajse u tundova të hidhesha në zjarr si një flutur nate në dritë."

Megjithatë, ai u tmerrua nga bombardimi i Hamburgut në vitin 1943, të cilin e përjetoi ndërsa vizitonte xhaxhain e tij nga babai. Me rastin e parë që pati, xhaxhai i tij e hipi në një tren për t'u kthyer në Mynih. Atje, Ende ndoqi gjimnazin Maximillians derisa shkollat ​​u mbyllën ndërsa sulmet ajrore u intensifikuan dhe nxënësit u evakuuan. Ende u kthye në Garmisch-Partenkirchen, ku u strehua në një konvikt, Haus Kramerhof dhe më vonë në Haus Roseneck. Ishte atje që interesi i tij për poezinë gjermane u zgjua. Përveç shkrimit të poezive të tij, ai filloi të studionte lëvizje dhe stile të ndryshme letrare. Meqenëse poezia më e fundit gjermane u ndalua si pjesë e censurës në Gjermaninë naziste, ai në vend të kësaj studioi poetin romantik gjerman Novalis, vepra e të cilit "Himne për Natën" i la një përshtypje të madhe.

Në vitin 1944, studioja e Edgar Endes në numrin 90 të Kaulbachstraße, në Mynih u dogj dhe mbi dyqind e pesëdhjetë piktura dhe skica u shkatërruan, si dhe të gjitha printimet dhe gravurat e tij. Ernst Buchner [de], Drejtor i Artit Publik për Bavarinë, ende zotëronte një numër pikturash të Endes, të cilat i mbijetuan bastisjeve. Pas bombardimeve, Luise Ende u zhvendos në lagjen Solln të Mynihut. Në vitin 1945, Edgar Ende u mor rob lufte nga ushtarët amerikanë, por u lirua menjëherë pas përfundimit të luftës.

Në vitin 1945, të rinj gjermanë, vetëm katërmbëdhjetë vjeç, u rekrutuan në Volkssturm dhe u dërguan në luftë kundër ushtrive aleate që po përparonin. Tre nga shokët e klasës së Michael Endes u vranë në ditën e tyre të parë të luftimeve. Ende u rekrutua gjithashtu, por i grisi dokumentet e thirrjes dhe iu bashkua një grupi sekret gjerman të rezistencës të themeluar për të sabotuar qëllimin e deklaruar të SS për të mbrojtur Mynihun deri në "fundin e hidhur". Ende i shërbeu grupit si korrier për pjesën e mbetur të luftës.

Në vitin 1946, shkolla e mesme e Michael Ende-s u rihap dhe ai ndoqi mësimet për një vit, pas së cilës mbështetja financiare e miqve të familjes i lejoi të përfundonte arsimin e mesëm në një shkollë Waldorf në Stuttgart. Ky gjest në dukje bamirës ishte i motivuar nga më shumë interes vetjak: Ende kishte rënë në dashuri me një vajzë tre vjet më të madhe se ai, dhe prindërit e saj financuan qëndrimin e tij dyvjeçar në Stuttgart për t'i mbajtur të dy larg. Ishte në këtë kohë që ai filloi të shkruante tregime ("Michael," par. 3). [nevojitet sqarim] Ai aspironte të bëhej një "dramatist", por shkruante kryesisht tregime të shkurtra dhe poezi (Haase). [nevojitet sqarim]

Ende pohoi: "Është për këtë fëmijë brenda meje dhe brenda të gjithëve ne, që unë tregoj historitë e mia", dhe se "[librat e mi janë] për çdo fëmijë midis 80 dhe 8 vjeç" (cit. Senick 95, 97). Ai shpesh shprehte zhgënjim për faktin që perceptohej ekskluzivisht si shkrimtar për fëmijë, duke pasur parasysh se qëllimi i tij ishte të fliste për problemet kulturore dhe mençurinë shpirtërore për njerëz të të gjitha moshave. Sidomos në Gjermani, Ende u akuzua nga disa kritikë për arratisje nga realiteti.[6][7] Ai shkroi në vitin 1985:

Dikush mund të hyjë në sallonin letrar nga pothuajse çdo derë, qoftë dera e burgut, dera e çmendinës apo dera e bordellos. Ka vetëm një derë nga e cila nuk mund të hyjë, e cila është dera e çerdhes. Kritikët nuk do t'ju falin kurrë diçka të tillë. I madhi Rudyard Kipling është një nga ata që e ka vuajtur këtë. Vazhdoj të pyes veten se për çfarë bëhet fjalë për këtë përbuzje të veçantë ndaj çdo gjëje që lidhet me fëmijërinë.[8]

Shkrimi i Endes mund të përshkruhet si një përzierje surreale e realitetit dhe fantazisë. Lexuesi shpesh ftohet të marrë një rol më interaktiv në histori, dhe botët në librat e tij shpesh pasqyrojnë realitetin tonë, duke përdorur fantazinë për të sjellë dritë mbi problemet e një shoqërie moderne gjithnjë e më teknologjike. Shkrimet e tij u ndikuan nga Rudolf Steiner dhe antropozofia e tij.[9][10] Ende njihej gjithashtu si një mbështetës i reformës ekonomike dhe pretendonte se kishte pasur në mendje konceptin e parave të vjetra, ose monedhës së demurrage, kur shkroi Momon. Një temë e veprës së tij ishte humbja e fantazisë dhe magjisë në botën moderne.[11]

Michael Ende ishte magjepsur nga Japonia që nga fëmijëria e tij. Ai i donte legjendat japoneze dhe historitë me fantazma të Lafcadio Hearn, dhe në vitin 1959 shkroi një dramë të frymëzuar nga materiali i Hearn. Die Päonienlaterne (Fanari me Bozhure) u shkrua për radio, por nuk u transmetua kurrë. Ende ishte kryesisht i interesuar për Japoninë për shkak të tjetërsisë së saj radikale. Gjuha dhe shkrimi japonez ishin aq të ndryshme nga gjermanishtja amtare e Ende-s sa dukej se ishin të bazuara në një lloj tjetër vetëdijeje - një mënyrë alternative për të parë botën. Ai ishte veçanërisht i intriguar nga mënyra se si rrethanat e përditshme formoheshin në rituale të ndërlikuara, të tilla si ceremonia e çajit. Ai e kuptoi se kishte një kontrast të mprehtë midis traditave të Japonisë së lashtë dhe shoqërisë së saj moderne të orientuar drejt industrisë. Ai e kuptoi se kishte një kontrast të mprehtë midis traditave të Japonisë së lashtë dhe shoqërisë së saj moderne të orientuar drejt industrisë.

Ende fitoi një numër të madh ndjekësish të përkushtuar në Japoni, dhe deri në vitin 1993 mbi dy milionë kopje të Momo dhe Historisë së Pafundme ishin shitur në Japoni.

Në vitin 1986, Michael Ende u ftua të merrte pjesë në kongresin vjetor të JBBY (Komiteti Japonez për Letërsinë Ndërkombëtare për Fëmijë) në Tokio. Ai mbajti një leksion mbi "Ngjashmërinë e Përjetshme me një Fëmijë" - shpjegimi i parë i detajuar i vizionit të tij artistik. Viti 1989 shënoi hapjen e ekspozitës Michael dhe Edgar Ende në Tokio. Ekspozita u shfaq më pas në Otsu, Miyazaki, Nagasaki, Osaka, Nagoya dhe Fukuyama. Me ftesë të Shimbun, një gazetë japoneze, Michael Ende mori pjesë në hapje dhe kaloi dy muaj duke vizituar Japoninë. Ishte udhëtimi i tij i tretë i shoqëruar nga Mariko Sato e lindur në Japoni, me të cilën u martua në shtator 1989. Vitin pasues, një arkiv kushtuar Michael Ende u krijua në Kurohime Dowakan, një muze në qytetin japonez Shinano-machi. Ende dhuroi letra dhe sende të tjera personale për koleksionin. Më 23 tetor 1992, Michael Ende bëri udhëtimin e tij të fundit në Japoni. Gjatë vizitës së tyre tre-javore, Michael Ende dhe Mariko Sato-Ende vizituan muzeun Dowakan, iu bashkuan botuesve japonezë të Ende-s, Iwanami, në festimin e shitjes së miliontë të Momo-s, dhe udhëtuan për në Kanazawa dhe Hamamatsu dhe një numër qytetesh të tjera që ishin të reja për Ende-n.[12]

Në natën e Vitit të Ri 1952, Michael Ende takoi aktoren Ingeborg Hoffmann gjatë një feste me miqtë. Sipas Endes, ai po qëndronte në një banak të mbuluar me dredhkë duke shërbyer si barist, kur Hoffmann iu afrua me hapa të shpejtë, duke u dukur "me flokë të ndezur, e zjarrtë dhe elegane". Ajo deklaroi: "E mbështetur në murin e mbuluar me dredhkë / Të kësaj terase të vjetër"; "Mörike", tha Ende menjëherë, duke e njohur citimin. Hoffmann, tetë vjet më e madhe se ai, i la një përshtypje të madhe Endes. Ajo nga ana tjetër u intrigua nga kultivimi i tij letrar dhe prirjet artistike.[13] Ata filluan një marrëdhënie që çoi në martesën e tyre në vitin 1964 në Romë, Itali, dhe përfundoi me vdekjen e papritur dhe të papritur të Ingeborg Hoffmann në vitin 1985 nga një embolizëm pulmonar; ajo ishte 63 vjeç.

Hofmann ndikoi thellësisht tek Ende. Përveç ndihmës në botimin e dorëshkrimit të tij të parë të madh, Hoffmann punoi me të në të tjerët, duke i lexuar dhe duke i diskutuar me të. Hoffman ndikoi edhe në jetën e Endes në mënyra të tjera. Ajo e inkurajoi Enden të bashkohej me Unionin Humanist, një organizatë e përkushtuar për të çuar përpara vlerat humaniste. Së bashku ata bënë fushatë për të drejtat e njeriut, protestuan kundër riarmatimit të Gjermanisë Perëndimore dhe punuan për paqen.

Për katërmbëdhjetë vjet, Ende dhe Hoffmann, të cilët ishin të dy italofilë, jetuan pak jashtë Romës në Genzano, në një shtëpi që e quanin Casa Liocorno ("Njëbrirëshi"). Ishte atje që Ende shkroi pjesën më të madhe të romanit Momo. Pas vdekjes së gruas së tij, Ende shiti shtëpinë në Genzano dhe u kthye në Mynih.

Ai u martua për herë të dytë në vitin 1989, me një grua japoneze të quajtur Mariko Sato, dhe ata mbetën të martuar deri në vdekjen e tij.[3] Ai u takua për herë të parë me Mariko Saton në vitin 1976. Sato kishte emigruar nga Japonia në Gjermaninë Perëndimore në vitin 1974 dhe punonte në atë kohë për Bibliotekën Ndërkombëtare të të Rinjve në Mynih. Pas takimit të tyre të parë në Panairin e Librit për Fëmijë në Bolonja, Sato përktheu disa nga librat e Endes në japonisht[14] dhe ndihmoi në përgjigjen e pyetjeve të tij rreth kulturës japoneze. Nga viti 1977 deri në vitin 1980, Michael Ende dhe Mariko Sato punuan së bashku për të prodhuar një përkthim në gjermanisht të dhjetë përrallave nga shkrimtari japonez Kenji Miyazawa. Teksti në gjermanisht nuk u botua kurrë, por partneriteti i tyre i punës u shndërrua në një miqësi. Mariko Sato e shoqëroi atë në një numër udhëtimesh në Japoni. Udhëtimi i parë u zhvillua në vitin 1977 dhe përfshinte vizita në Tokio dhe Kioto. Për herë të parë, Ende pati mundësinë të përjetonte teatrin Kabuki dhe Noh dhe u impresionua shumë nga drama tradicionale japoneze. Michael Ende nuk pati fëmijë.

Në qershor të vitit 1994, Endes iu diagnostikua kanceri në stomak. Gjatë disa muajve në vijim, ai iu nënshtrua trajtimeve të ndryshme, por sëmundja përparoi. Ai përfundimisht vdiq nga kjo sëmundje në Filderstadt të Gjermanisë, më 28 gusht 1995, në moshën 65 vjeç.[15]