Nelson Mandela

Ekselenca e Tij Nelson Mandela OMP SBG SBS CLS DMG MMS MMB OM
Mandela në 1994
i 1-ri President i Afrikës së Jugut
Në detyrë 10 maj 1994 – 14 qershor 1999
Zëvendës	Frederik Willem de Klerk (1994–1996) Thabo Mbeki (1994–1999)
Paraprirë nga	F. W. de Klerk (si president shtetëror)
Pasuar nga	Thabo Mbeki
Presidenti i Kongresit Kombëtar Afrikan
Në detyrë 7 korrik 1991 – 20 dhjetor 1997
Zëvendës	Walter Sisulu (1991–1994) Thabo Mbeki (1994–1997)
Paraprirë nga	Oliver Tambo
Pasuar nga	Thabo Mbeki
Nënpresidenti i Kongresit Kombëtar Afrikan
Në detyrë maj 1985 – 7 korrik 1991
Presidenti	Oliver Tambo
Paraprirë nga	Oliver Tambo
Pasuar nga	Walter Sisulu
Në detyrë dhjetor 1952 – 1958
Presidenti	Albert Luthuli
Paraprirë nga	Walter Rubusana (1936)
Pasuar nga	Oliver Tambo
Sekretar i Përgjithshëm i Lëvizjes së Vendeve të Painkuadruara
Në detyrë 2 shtator 1998 – 14 qershor 1999
Paraprirë nga	Andrés Pastrana Arango
Pasuar nga	Thabo Mbeki
Të dhëna vetjake
U lind më	Rolihlahla Mandela (1918-07-18)18 korrik 1918 Mvezo, Afrika e Jugut
Vdiq më	5 dhjetor 2013 (95 vjeç) Johanesburg, Afrika e Jugut
Vendi i prehjes	Varreza Mandela, Qunu
Partia politike	Kongresi Kombëtar Afrikan
Bashkëshortja/et	Evelyn Mase (m. 1944; div. 1958) Winifred Madikizela (m. 1958; div. 1996) Graça Simbine (m. 1998)
Fëmijët	6, ndër ta Makgatho, Maki, Zenani, dhe Zindziswa
Të afërmit	Familja Mandela
Arsimimi	Universiteti Fort Hare Universiteti i Londrës Universiteti i Afrikës së Jugut Universiteti i Witwatersrand-it
Profesioni	Politikan jurist aktivist filantropist
I njohur për	Aktivizmi kundër aparteidit
Çmimet	Lista e plotë
Nënshkrimi
Faqja në rrjet	Fondacioni Nelson Mandela
Nofka/t	Madiba Tata Dalibunga
	I liruar
Conviction(s)	Sabotim dhe konspiracion kundër shtetit
Criminal penalty	27 vjet burgim (dënim me burgim të përjetshëm)
Wanted by	Qeveria e Afrikës së Jugut
Date apprehended	5 gusht 1962
Imprisoned at	Ishulli Robben (1964–1982) Burgu Pollsmoor (1982–1988) Burgu Victor Verster (1988–1990)

Nelson Rolihlahla Mandela ( /mænˈdɛlə/; 18 korrik 1918 – 5 dhjetor 2013) ishte një revolucionar kundër aparteidit, politikan dhe filantropist jugafrikan, i cili shërbeu si President i Afrikës së Jugut nga 1994 deri 1999. Ai ishte kreu i parë i shtetit me ngjyrë të vendit dhe i pari i zgjedhur në një zgjedhje demokratike me përfaqësim të plotë. Qeveria e tij u përqendrua në çmontimin e trashëgimisë së aparteidit duke luftuar racizëmin e institucionalizuar dhe duke nxitur pajtimin racor. Ideologjikisht nacionalist afrikan dhe socialist, ai shërbeu si President i partisë Kongresi Kombëtar Afrikan (KKA) nga 1991 deri 1997.

Një xhosa, Mandela lindi në Mvezo në familjen mbretërore thembu. Ai studioi drejtësi në Universiteti Fort Hare dhe në Universiteti i Witwatersrand-it para se të punonte si jurist në Johanesburg. Atje ai u përfshi në politikën antikoloniale dhe nacionaliste afrikane, duke u anëtarësuar në KKA në 1943 dhe duke bashkëthemeluar Lëvizjen e të Rinjve të tij në 1944. Pasi Partia Nacionaliste dhe qeveria e saj e vetëm-të-bardhëve vendosën aparteidin—një sistem segregimi racial që privilegjonte të bardhët—ai dhe KKA u përkushtuan për rrëzimin e tij. Mandela u emërua President i degës së KKA-së në Transvaal, duke u bërë i njohur për përfshirjen e tij në Fushata e Sfidës të vitit 1952 dhe në Kongresin e Popullit të vitit 1955. Ai u arrestua vazhdimisht për aktivitete kryengritëse dhe u ndoq penalisht pa sukses në Gjyqin për Tradhti të vitit 1956. I ndikuar nga marksizmi, ai u anëtarësua fshehurazi në Partia Komuniste e Afrikës së Jugut (PKAJ). Megjithëse fillimisht i përkushtuar ndaj protestës jo të dhunshme, në bashkëpunim me PKAJ-në ai bashkëthemeloi grupin militant Umkhonto we Sizwe në 1961 dhe udhëhoqi një fushatë sabotimi kundër qeverisë. Në 1962, ai u arrestua për konspiracion për të rrëzuar shtetin dhe u dënua me burgim të përjetshëm në Gjyqin e Rivonias.

Mandela vuajti 27 vjet burgim, fillimisht në Ishullin Robben, më pas në Burgu Pollsmoor dhe Burgu Victor Verster. Në mes të presionit të rritur të brendshëm dhe ndërkombëtar, si dhe frikës për një luftë civile racore, presidenti F. W. de Klerk e liroi në 1990. Mandela dhe de Klerk negociuan fundin e aparteidit dhe organizuan zgjedhjet e përgjithshme shumracore të 1994-ës, në të cilat Mandela udhëhoqi KKA-në drejt fitores dhe u bë President. Duke udhëhequr një qeveri koalicioni të gjerë që shpalli një kushtetutë të re, Mandela theksoi pajtimin mes grupeve racore të vendit dhe krijoi Komisionin e së Vërtetës dhe Pajtimit për të hetuar abuzimet e mëparshme të të drejtave të njeriut. Ekonomikisht, administrata e Mandelës ruajti kornizën liberale ekonomike të paraardhësit të saj, pavarësisht besimeve të tij socialiste, duke prezantuar gjithashtu masa për të nxitur reformën agrare, për të luftuar varfërinë dhe për të zgjeruar shërbimet shëndetësore. Ndërkombëtarisht, ai veproi si ndërmjetës në gjyqin e bombardimit të fluturimit Pan Am 103 dhe shërbeu si Sekretar i Përgjithshëm i Lëvizjes së Vendeve të Painkuadruara nga 1998 deri 1999. Ai refuzoi një mandat të dytë presidencial dhe në 1999 u pasua nga zëvendësi i tij, Thabo Mbeki. Mandela u bë një burrë shteti i moshuar dhe u përqendrua në luftimin e varfërisë dhe të HIV/AIDS-it përmes organizatës bamirëse Fondacioni Nelson Mandela.

Mandela ishte një figurë e diskutueshme gjatë pjesës më të madhe të jetës së tij. Megjithëse kritikët e së djathtës e dënuan si terrorist komunist dhe ata të së majtës radikale e konsideruan tepër të gatshëm për të negociuar dhe për t'u pajtuar me mbështetësit e aparteidit, ai fitoi vlerësim ndërkombëtar për aktivizmin e tij. I konsideruar gjerësisht si një ikonë e udhëheqjes morale, demokracisë dhe drejtësisë sociale, ai mori më shumë se 250 nderime—përfshirë Çmimin Nobel për Paqe—dhe u bë subjekt i një kulti të personalitetit. Ai gëzon respekt të thellë brenda Afrikës së Jugut, ku shpesh referohet me emrin e tij klanor xhosa, Madiba, dhe përshkruhet si "Ati i Kombit".

Jeta e hershme

Fëmijëria: 1918–1934

Mandela lindi më 18 korrik 1918, në fshatin Mvezo në Umtata, atëherë pjesë e Provincës së Kepit të Afrikës së Jugut. Atij iu dha emri Rolihlahla, një term xhosa që në gjuhën e përditshme do të thotë "trazovaç", dhe në vitet e mëvonshme u bë i njohur me emrin e tij klanor, Madiba. Stërgjyshi i tij patrilinear, Ngubengcuka, ishte sundimtar i Mbretërisë Thembu në territoret e Transkeit, sot pjesë e provincës Kepi Lindor i Afrikës së Jugut. Njëri nga bijtë e Ngubengcukës, i quajtur Mandela, ishte gjyshi i Nelsonit dhe burimi i mbiemrit të tij. Meqë Mandela ishte fëmija i mbretit nga një grua e klanit Ixhiba, e ashtuquajtura "Shtëpia e Dorës së Majtë", pasardhësit e kësaj dege kadete të familjes mbretërore ishin morganatikë, pa të drejtë të trashëgonin fronin, por të njohur si këshilltarë të trashëguar mbretërorë.

Babai i Nelson Mandelës, Gadla Henry Mphakanyiswa Mandela, ishte një kryeplak vendas dhe këshilltar i monarkut; ai u emërua në këtë post në 1915, pasi paraardhësi i tij u akuzua për korrupsion nga një gjykatës i bardhë qeveritar. Në 1926, Gadla gjithashtu u shkarkua për korrupsion, por Nelsonit iu tha se babai i tij e kishte humbur punën për shkak se i kishte kundërvënë kërkesave të paarsyeshme të gjykatësit. I devotshëm ndaj perëndisë Qamata, Gadla ishte poligam me katër gra, katër djem dhe nëntë vajza, që jetonin në fshatra të ndryshëm. Nëna e Nelsonit ishte gruaja e tretë e Gadlës, Nosekeni Fanny, bijë e Nkedamas nga Shtëpia e Dorës së Djathtë dhe pjesëtare e klanit amaMpemvu të xhosëve.

Askush në familjen time nuk kishte shkuar ndonjëherë në shkollë ... Ditën e parë të shkollës mësuesja ime, zonjusha Mdingane, i dha secilit prej nesh një emër anglez. Ky ishte zakoni mes afrikanëve në atë kohë dhe padyshim vinte nga prirja britanike e arsimit tonë. Atë ditë, zonjusha Mdingane më tha se emri im i ri ishte Nelson. Përse pikërisht ky emër, s'kam asnjë ide.

— Mandela, 1994

Mandela më vonë tha se jetën e tij të hershme e kishin dominuar zakoni dhe tabutë tradicionale xhosa. Ai u rrit me dy motra në kralin e nënës së tij në fshatin Qunu, ku kujdesej për bagëtinë dhe kalonte kohë të gjatë jashtë me djem të tjerë. Të dy prindërit e tij ishin analfabetë, por nëna e tij, e krishterë e devotshme, e dërgoi në një shkollë lokale metodiste kur ai ishte rreth shtatë vjeç. I pagëzuar metodist, Mandelës iu dha emri anglez "Nelson" nga mësuesja e tij. Kur Mandela ishte rreth nëntë vjeç, babai i tij erdhi të qëndronte në Qunu, ku vdiq nga një sëmundje e padiagnostikuar që Mandela besonte se ishte sëmundje e mushkërive. Duke u ndjerë "i shkëputur", ai më vonë tha se kishte trashëguar nga babai i tij "krenarinë rebele" dhe "ndjenjën kokëfortë të drejtësisë".

Nëna e Mandelës e çoi në pallatin "Great Place" në Mqhekezweni, ku u la nën kujdestarinë e regjentit thembu, Kryetarit Jongintaba Dalindyebo. Megjithëse nuk e pa nënën e tij përsëri për vite me radhë, Mandela e ndjeu se Jongintaba dhe gruaja e tij Noengland e trajtuan si fëmijën e tyre, duke e rritur së bashku me fëmijët e tyre. Meqë Mandela shkonte në kishë çdo të diel me kujdestarët e tij, krishterimi u bë pjesë e rëndësishme e jetës së tij. Ai ndoqi një shkollë misionare metodiste pranë pallatit, ku studioi anglisht, xhosa, histori dhe gjeografi. Ai zhvilloi një dashuri për historinë afrikane, duke dëgjuar tregimet e treguara nga vizitorët e moshuar në pallat, dhe u ndikua nga retorika antiimperialiste e një kryetari vizitor, Joyi. Megjithatë, në atë kohë ai i konsideronte kolonizuesit evropianë jo si shtypës, por si bamirës që kishin sjellë arsim dhe përfitime të tjera në Afrikën e jugut. Në moshën 16-vjeçare, ai, kushëriri i tij Justice dhe disa djem të tjerë udhëtuan në Tyhalarha për t'iu nënshtruar ritit të rrethprerjes ulwaluko që simbolikisht shënonte kalimin e tyre nga djem në burra; pas kësaj iu dha emri Dalibunga.

Clarkebury, Healdtown dhe Fort Hare: 1934–1940

Mandela në Umtata, 1937

Me qëllim që të fitonte aftësitë e nevojshme për t'u bërë këshilltar privat i shtëpisë mbretërore thembu, Mandela filloi arsimin e mesëm në 1933 në Shkollën e Mesme Metodiste Clarkebury në Engcobo, një institucion në stil perëndimor që ishte shkolla më e madhe për afrikanët me ngjyrë në Thembuland. I detyruar të shoqërohej me nxënës të tjerë në baza të barabarta, ai pretendoi se humbi qëndrimin e tij "krenar", duke u bërë shok i ngushtë me një vajzë për herë të parë; filloi të luante sport dhe zhvilloi dashurinë e tij të përjetshme për kopshtarinë. Ai përfundoi Certifikatën e Vogël në dy vjet, dhe në 1937 u transferua në Healdtown, kolegjin metodist në Fort Beaufort të ndjekur nga shumica e familjes mbretërore thembu, përfshirë Justice-in. Drejtori theksonte epërsinë e kulturës dhe qeverisjes evropiane, por Mandela u interesua gjithnjë e më shumë për kulturën vendase afrikane, duke bërë shokun e tij të parë jo-xhosa, një folës sotho, dhe duke u ndikuar nga një prej mësuesve të tij të preferuar, një xhosa që theu tabunë duke u martuar me një sotho. Mandela kaloi shumë kohë të lirë në Healdtown si vrapues distancash të gjata dhe boksier, dhe në vitin e dytë u bë prefekt.

Në 1939, me mbështetjen e Jongintabës, Mandela filloi punën për një diplomë BA në Universiteti Fort Hare, një institucion elitar për afrikanët me ngjyrë me rreth 150 studentë në Alice, Kepi Lindor. Ai studioi anglisht, antropologji, politikë, "administratë vendase" dhe e drejta romano-holandeze në vitin e tij të parë, duke dëshiruar të bëhej përkthyes ose nëpunës në Departamenti i Çështjeve Vendase. Mandela qëndroi në konviktin Wesley House, duke u shoqëruar me farefisin e tij, K. D. Matanzima, si dhe me Oliver Tambo, i cili u bë mik dhe shok i ngushtë për dekada të tëra. Ai filloi vallëzimin e sallonit, luajti në një shfaqje të shoqërisë dramatike për Abraham Lincoln-in, dhe dha mësime Bible në komunitetin lokal si pjesë e Shoqatës Studentore të Krishterë. Megjithëse kishte shokë të lidhur me Kongresin Kombëtar Afrikan (KKA) që donin që Afrika e Jugut të ishte e pavarur nga Perandoria Britanike, Mandela shmangu çdo përfshirje me lëvizjen e sapolindur, dhe u bë mbështetës i zëshëm i përpjekjes së luftës britanike kur filloi Lufta e Dytë Botërore. Në fund të vitit të tij të parë, ai u përfshi në një bojkotim të këshillit përfaqësues të studentëve (KPS) kundër cilësisë së ushqimit, për të cilin u përjashtua nga universiteti; ai nuk u kthye kurrë më.

Mbërritja në Johanesburg: 1941–1943

Duke u kthyer në Mqhekezweni në dhjetor 1940, Mandela zbuloi se Jongintaba kishte organizuar martesa për të dhe për Justice-in; të tronditur, ata ikën drejt Johanesburgut përmes Queenstown-it, duke mbërritur në prill 1941. Mandela gjeti punë si roje nate në minierat Crown Mines, "pamja e tij e parë e kapitalizmit jugafrikan në veprim", por u pushua nga puna kur induna (kryeplaku) zbuloi se ai ishte i arratisur. Ai qëndroi me një kushëri në Qytezën George Goch, i cili ia prezantoi Mandelës agjentin e patundshmërive dhe aktivistin e KKA-së Walter Sisulu. Ky i fundit i siguroi Mandelës një punë si nëpunës i kontraktuar në firmën ligjore Witkin, Sidelsky and Eidelman, drejtuar nga Lazar Sidelsky, një çifut liberal simpatizues i çështjes së KKA-së. Në firmë, Mandela u shoqërua me Gaur Radebe—anëtar hlubi i KKA-së dhe i Partisë Komuniste—dhe me Nat Bregman, komunist çifut që u bë shoku i tij i parë i bardhë. Mandela ndoqi tubime të Partisë Komuniste, ku u impresionua nga fakti që evropianët, afrikanët, indianët, dhe të përzierit përzieheshin si të barabartë. Ai më vonë tha se nuk u anëtarësua në parti sepse ateizmi i saj binte ndesh me besimin e tij të krishterë, dhe sepse e shihte luftën jugafrikane si të bazuar në racë e jo si luftë klasash. Mandela u regjistrua në një kurs korrespondence në Universiteti i Afrikës së Jugut, duke punuar për diplomën e tij bachelor natën.

Duke fituar një pagë të vogël, Mandela mori me qira një dhomë në shtëpinë e familjes Xhoma në qytezën Alexandra; megjithëse e mbushur me varfëri, krim dhe ndotje, Alexandra mbeti gjithmonë një vend i veçantë për të. Megjithëse i turpëruar nga varfëria e tij, ai bëri një lidhje të shkurtër me një grua suazi para se pa sukses të bënte të dashuruar bijën e qiradhënësit të tij. Për të kursyer para dhe për të qenë më afër qendrës së Johanesburgut, Mandela u zhvendos në kompleksin e Shoqata e Punës Vendase Witwatersrand, duke jetuar mes minatorëve nga fise të ndryshme; meqë komplekset vizitoheshin nga kryetarë të ndryshëm, ai një herë takoi Mbretëreshën Regjente të Basutolandit. Në fund të vitit 1941, Jongintaba vizitoi Johanesburgun—duke e falur atje Mandelën për ikjen e tij—para se të kthehej në Thembuland, ku vdiq në dimrin e vitit 1942. Pasi kaloi provimet e tij BA në fillim të vitit 1943, Mandela u kthye në Johanesburg për të ndjekur një rrugë politike si jurist, në vend që të bëhej këshilltar privat në Thembuland.

Aktiviteti revolucionar i hershëm

Studimet ligjore dhe Lëvizja e të Rinjve e KKA-së: 1943–1949

Mandela filloi të studionte drejtësi në Universiteti i Witwatersrand-it, ku ishte i vetmi student afrikan me ngjyrë dhe përballej me racizëm. Atje, ai u shoqërua me studentë liberalë dhe komunistë evropianë, çifutë dhe indianë, ndër ta Joe Slovo dhe Ruth First. Duke u politizuar gjithnjë e më shumë, Mandela marshoi në gusht 1943 në mbështetje të një bojkoti të suksesshëm të autobusëve për të kthyer prapa rritjen e çmimeve të biletave. Duke u anëtarësuar në KKA, ai u ndikua gjithnjë e më shumë nga Sisulu, duke kaluar kohë me aktivistë të tjerë në shtëpinë e Sisulut në Orlando, përfshirë shokun e tij të vjetër Oliver Tambo. Në 1943, Mandela takoi Anton Lembede-n, një anëtar i KKA-së i lidhur me degën "afrikaniste" të nacionalizmit afrikan, e cila kundërshtonte fuqishëm një front racor të bashkuar kundër kolonializmit dhe imperializmit ose një aleancë me komunistët. Pavarësisht miqësive të tij me jo-afrikanë dhe komunistë, Mandela përqafoi pikëpamjet e Lembedes, duke besuar se afrikanët me ngjyrë duhet të ishin plotësisht të pavarur në luftën e tyre për vetëvendosje politike. Duke vendosur për nevojën e një krahu rinor për të mobilizuar masivisht afrikanët kundër shtypjes së tyre, Mandela ishte pjesë e një delegacioni që iu drejtua presidentit të KKA-së Alfred Bitini Xuma për këtë çështje në shtëpinë e tij në Sophiatown; Lëvizja e të Rinjve e Kongresit Kombëtar Afrikan (LRKKA) u themelua të dielën e Pashkëve 1944 në Qendra Sociale e Burrave Bantu, me Lembeden si president dhe Mandelën anëtar të komitetit ekzekutiv.

Mandela dhe Evelyn në korrik 1944 në festën e dasmës së Walter dhe Albertina Sisulu-t në Qendrën Sociale të Burrave Bantu

Në shtëpinë e Sisulut, Mandela takoi Evelyn Mase, infermiere praktikante dhe aktiviste e KKA-së nga Engcobo, Transkei. Duke hyrë në një marrëdhënie dhe duke u martuar në tetor 1944, ata jetuan fillimisht me të afërmit e saj derisa u zhvendosën në një shtëpi me qira në qytezën Orlando në fillim të vitit 1946. Fëmija i tyre i parë, Madiba "Thembi" Thembekile, lindi në shkurt 1945; një vajzë, Makaziwe, lindi në 1947 por vdiq nga meningjiti nëntë muaj më vonë. Mandela shijoi jetën familjare, duke pritur nënën e tij dhe motrën e tij, Leabie, të qëndronin me të. Në fillim të vitit 1947, tre vitet e tij si nëpunës i kontraktuar përfunduan në Witkin, Sidelsky and Eidelman, dhe ai vendosi të bëhej student me kohë të plotë, duke jetuar nga huatë e Fondit të Mirëqenies Bantu.

Në korrik 1947, Mandela e nxitoi Lembeden, i cili ishte i sëmurë, në spital, ku ai vdiq; atë e pasoi si president i LRKKA-së Peter Mda, më i moderuar, i cili pranoi të bashkëpunonte me komunistë dhe jo-afrikanë, duke e emëruar Mandelën sekretar të LRKKA-së. Mandela nuk pajtohej me qasjen e Mdas, dhe në dhjetor 1947 mbështeti një masë të pasuksesshme për të përjashtuar komunistët nga LRKKA-ja, duke e konsideruar ideologjinë e tyre joafrikane. Në 1947, Mandela u zgjodh në komitetin ekzekutiv të degës së KKA-së në Transvaal, duke shërbyer nën presidentin rajonal C. S. Ramohanoe. Kur Ramohanoe veproi kundër dëshirave të komitetit duke bashkëpunuar me indianë dhe komunistë, Mandela ishte një nga ata që e detyruan dorëheqjen e tij.

Në zgjedhjet e përgjithshme jugafrikane të 1948-ës, në të cilat lejohej të votonin vetëm të bardhët, Partia Nacionaliste Bashkuese e dominuar nga afrikanerët, nën Daniel François Malan, mori pushtetin, duke u bashkuar shpejt me Partia Afrikanere për të formuar Partinë Nacionaliste. Hapur raciste, partia kodifikoi dhe zgjeroi segregimin racial me legjislacion të ri të aparteidit. Duke fituar gjithnjë e më shumë ndikim në KKA, Mandela dhe aleatët e tij të kuadrit partiak filluan të avokonin veprim të drejtpërdrejtë kundër aparteidit, siç ishin bojkotet dhe grevat, të ndikuar nga taktikat e përdorura tashmë nga komuniteti indian i Afrikës së Jugut. Xuma nuk i mbështeti këto masa dhe u hoq nga presidenca në një mocion mosbesimi, duke u zëvendësuar nga James Moroka dhe një komitet ekzekutiv më militant që përfshinte Sisulu-n, Mda-n, Tambo-n dhe Godfrey Pitje-n. Mandela më vonë tregoi se ai dhe kolegët e tij "e kishin udhëhequr KKA-në drejt një rruge më radikale dhe revolucionare." Duke ia kushtuar kohën e tij politikës, Mandela dështoi tri herë vitin e tij të fundit në Witwatersrand; përfundimisht iu mohua diploma në dhjetor 1949.

Fushata e Sfidës dhe Presidenca e KKA-së në Transvaal: 1950–1954

Flamuri trengjyrësh i KKA-së; e zeza për popullin, jeshilja për tokën, dhe e arta për burimet e Afrikës

Mandela zuri vendin e Xumas në ekzekutivin kombëtar të KKA-së në mars 1950, dhe po atë vit u zgjodh president kombëtar i LRKKA-së. Në mars, u mbajt Konventa për Mbrojtjen e Fjalës së Lirë në Johanesburg, duke bashkuar aktivistë afrikanë, indianë dhe komunistë për të thirrur një grevë e përgjithshme të 1 Majit në protestë kundër aparteidit dhe sundimit të pakicës së bardhë. Mandela e kundërshtoi grevën sepse ishte shumracore dhe jo e udhëhequr nga KKA-ja, por shumica e punëtorëve me ngjyrë morën pjesë, duke rezultuar në shtim të represionit policor dhe në miratimin e Akti për Shtypjen e Komunizmit, 1950, që preku veprimtarinë e të gjitha grupeve të protestës. Në konferencën kombëtare të KKA-së të dhjetorit 1951, ai vazhdoi të argumentonte kundër një fronti të bashkuar racor, por u kaloi në votim.

Më pas, Mandela hodhi poshtë afrikanizmin e Lembedes dhe përqafoi idenë e një fronti shumracor kundër aparteidit. I ndikuar nga miq si Moses Kotane dhe nga mbështetja e Bashkimit Sovjetik për luftërat e çlirimit kombëtar, mosbesimi i tij ndaj komunizmit u zbeh dhe ai filloi të lexonte literaturë nga Karl Marks, Vladimir Lenini, dhe Mao Ce Duni, duke përqafuar përfundimisht filozofinë marksiste të materializmit dialektik. Duke komentuar mbi komunizmin, ai më vonë tha se "u ndje i tërhequr fuqishëm nga ideja e një shoqërie pa klasa që, sipas mendimit të tij, ngjante me kulturën tradicionale afrikane ku jeta ishte e përbashkët dhe komunale." Në prill 1952, Mandela filloi punën në firmën ligjore H.M. Basner, e cila i përkiste një komunisti, megjithëse angazhimi i tij në rritje ndaj punës dhe aktivizmit nënkuptonte se ai kalonte më pak kohë me familjen e tij.

Në 1952, KKA-ja filloi përgatitjet për një Fushatë të përbashkët Sfide kundër aparteidit me grupe indiane dhe komuniste, duke themeluar një Bord Kombëtar Vullnetar për të rekrutuar vullnetarë. Fushata u projektua për të ndjekur rrugën e rezistencës joveprimtare të ndikuar nga Mahatma Gandi; disa e mbështetën për arsye etike, por Mandela e konsideronte të jetë më tepër pragmatike. Në një tubim në Durban më 22 qershor, Mandela iu drejtua një turme prej 10.000 vetash, duke inicuar protestat e fushatës, për të cilat u arrestua dhe u burgos shkurtimisht në burgun Marshall Square. Këto ngjarje e vendosën Mandelën si një nga figurat politike më të njohura me ngjyrë në Afrikën e Jugut. Me protesta të mëtejshme, anëtarësia e KKA-së u rrit nga 20.000 në 100.000 anëtarë; qeveria u përgjigj me arrestime masive dhe miratoi Akti për Sigurinë Publike, 1953 për të lejuar gjendjen e luftës. Në maj, autoritetet i ndaluan presidentit të KKA-së në Transvaal, J. B. Marks, daljet publike; i paaftë të ruante pozicionin e tij, ai rekomandoi Mandelën si pasardhësin e tij. Megjithëse afrikanistët e kundërshtuan kandidaturën e tij, Mandela u zgjodh president rajonal në tetor.

Ish-shtëpia e Mandelës në qytezën Soweto të Johanesburgut

Në korrik 1952, Mandela u arrestua sipas Aktit për Shtypjen e Komunizmit dhe u përball me gjyq si një prej 21 të akuzuarve—ndër ta Moroka, Sisulu dhe Yusuf Dadoo—në Johanesburg. Të shpallur fajtorë për "komunizëm statutor", term që qeveria e përdorte për të përshkruar shumicën e kundërshtimit ndaj aparteidit, dënimi i tyre me nëntë muaj punë e detyrueshme u pezullua për dy vjet. Në dhjetor, Mandelës iu dha një ndalim gjashtëmujor për të marrë pjesë në tubime ose për të folur me më shumë se një person njëherësh, gjë që e bëri presidencën e tij të KKA-së në Transvaal të pamundur, dhe gjatë kësaj kohe Fushata e Sfidës u shua. Në shtator 1953, Andrew Kunene lexoi fjalimin e Mandelës "No Easy Walk to Freedom" në një tubim të KKA-së në Transvaal; titulli u mor nga një thënie e udhëheqësit indian të pavarësisë Jawaharlal Nehru, një ndikim thelbësor në mendimin e Mandelës. Fjalimi paraqiti një plan urgjence për një skenar në të cilin KKA-ja do të ndalohej. Ky Plan Mandela, ose Plani-M, përfshinte ndarjen e organizatës në një strukturë qelizore me udhëheqje më të centralizuar.

Mandela gjeti punë si avokat në firmën Terblanche and Brigish, para se të kalonte në firmën liberale Helman and Michel, duke kaluar provimet e kualifikimit për t'u bërë avokat i plotë. Në gusht 1953, Mandela dhe Tambo hapën firmën e tyre ligjore, Mandela dhe Tambo, që vepronte në qendër të Johanesburgut. E vetmja firmë ligjore e drejtuar nga afrikanë me ngjyrë në vend, ajo ishte e njohur mes njerëzve me ngjyrë të dëmtuar, duke u marrë shpesh me raste brutaliteti policor. E papëlqyer nga autoritetet, firma u detyrua të zhvendosej në një vend të largët pasi leja e zyrës së tyre u hoq sipas Aktit për Zonat në Grup; si rezultat, klientela e tyre u pakësua. Si jurist me trashëgimi aristokratike, Mandela ishte pjesë e elitës me ngjyrë të klasës së mesme të Johanesburgut, duke u nderuar shumë nga komuniteti me ngjyrë. Megjithëse një vajzë e dytë, Makaziwe Phumia, lindi në maj 1954, marrëdhënia e Mandelës me Evelynin u tendos, dhe ajo e akuzoi për tradhti bashkëshortore. Ai mund të ketë pasur lidhje me anëtaren e KKA-së Lillian Ngoyi dhe sekretaren Ruth Mompati; individë të ndryshëm afër Mandelës në këtë periudhë kanë thënë se kjo e fundit i lindi një fëmijë. E neveritur nga sjellja e djalit të saj, Nosekeni u kthye në Transkei, ndërsa Evelyn përqafoi Dëshmitarët e Jehovait dhe hodhi poshtë preokupimin e Mandelës me politikën.

Kongresi i Popullit dhe Gjyqi për Tradhti: 1955–1961

Ne, populli i Afrikës së Jugut, deklarojmë për të gjithë vendin tonë dhe botën ta dinë:
Se Afrika e Jugut i përket të gjithëve që jetojnë në të, të zinj dhe të bardhë, dhe se asnjë qeveri nuk mund të pretendojë me të drejtë autoritet nëse nuk mbështetet mbi vullnetin e popullit.

— Fjalët hapëse të Kartës së Lirisë

Pasi mori pjesë në protestën e pasuksesshme për të parandaluar zhvendosjen e detyruar të të gjithë njerëzve me ngjyrë nga lagja Sophiatown e Johanesburgut në shkurt 1955, Mandela arriti në përfundimin se veprimi i dhunshëm do të ishte i nevojshëm për t'i dhënë fund aparteidit dhe sundimit të pakicës së bardhë. Me këshillën e tij, Sisulu kërkoi armatim nga Republika Popullore e Kinës, kërkesë që u refuzua. Megjithëse qeveria kineze mbështeste luftën kundër aparteidit, ata besonin se lëvizja nuk ishte e përgatitur mjaftueshëm për luftë guerile. Me përfshirjen e Kongresit Indian të Afrikës së Jugut, Kongresit të Popullit me Ngjyrë, Kongresit Jugafrikan të Sindikatave dhe Kongresit të Demokratëve, KKA-ja planifikoi një Kongres të Popullit, duke ftuar të gjithë jugafrikanët të dërgonin propozime për një epokë pas-aparteidit. Bazuar në përgjigjet, një Kartë e Lirisë u hartua nga Rusty Bernstein, duke kërkuar krijimin e një shteti demokratik, jo-racialist me nacionalizimin e industrisë kryesore. Karta u miratua në një konferencë të qershorit 1955 në Kliptown, e cila u mbyll me forcë nga policia. Parimet e Kartës së Lirisë mbetën të rëndësishme për Mandelën, dhe në 1956 ai e përshkroi si "një frymëzim për popullin e Afrikës së Jugut".

Pas përfundimit të një ndalimi të dytë në shtator 1955, Mandela shkoi në një pushim pune në Transkei për të diskutuar implikimet e Akti për Autoritetet Bantu, 1951 me kryetarët lokalë xhosa, duke vizituar gjithashtu nënën dhe Noenglandin e tij para se të vazhdonte drejt Kejptaunit. Në mars 1956, ai mori ndalimin e tij të tretë të daljeve publike, duke e kufizuar në Johanesburg për pesë vjet, por ai shpesh e shkelte. Martesa e Mandelës u shemb dhe Evelyni e la, duke marrë fëmijët për të jetuar me vëllain e saj. Duke filluar procedurat e divorcit në maj 1956, ajo pretendoi se Mandela e kishte abuzuar fizikisht; ai i mohoi akuzat dhe luftoi për kujdestarinë e fëmijëve. Ajo e tërhoqi peticionin e ndarjes në nëntor, por Mandela paraqiti kërkesën për divorc në janar 1958; divorci u finalizua në mars, me fëmijët nën kujdesin e Evelynit. Gjatë procedurave të divorcit, ai filloi të bënte të dashuruar një punonjëse sociale, Winnie Madikizela, me të cilën u martua në Bizana në qershor 1958. Ajo më vonë u përfshi në aktivitetet e KKA-së, duke kaluar disa javë në burg. Së bashku patën dy fëmijë: Zenani, lindur në shkurt 1959, dhe Zindziswa (1960–2020).

Në dhjetor 1956, Mandela u arrestua së bashku me pjesën më të madhe të ekzekutivit kombëtar të KKA-së dhe u akuzua për "tradhti të lartë" ndaj shtetit. I mbajtur në Burgun e Johanesburgut mes protestave masive, ata iu nënshtruan një ekzaminimi përgatitor para se t'u jepej garanci. Kundërshtimi i mbrojtjes filloi në janar 1957, i mbikëqyrur nga avokati mbrojtës Vernon Berrangé, dhe vazhdoi deri sa çështja u shty në shtator. Në janar 1958, Oswald Pirow u caktua për të ndjekur penalisht çështjen, dhe në shkurt gjykatësi vendosi se kishte "arsye të mjaftueshme" për të pandehurit të gjykoheshin në Gjykata e Lartë e Transvaalit. Gjyqi zyrtar për Tradhti filloi në Pretoria në gusht 1958, ku të pandehurit paraqitën me sukses kërkesën për zëvendësimin e tre gjykatësve—të gjithë të lidhur me Partinë Nacionaliste në pushtet. Në gusht, një akuzë u hoq, dhe në tetor prokuroria tërhoqi akuzën, duke paraqitur një version të riformuluar në nëntor, i cili argumentonte se udhëheqja e KKA-së kishte kryer tradhti të lartë duke avokuar revolucion të dhunshëm, akuzë që të pandehurit e mohuan.

Në prill 1959, afrikanistët e pakënaqur me qasjen e frontit të bashkuar të KKA-së themeluan Kongresi Pan-Afrikanist (KPA); Mandela nuk pajtohej me pikëpamjet racialisht ekskluzive të KPA-së, duke i përshkruar si "të papjekura" dhe "naive". Të dyja palët morën pjesë në një fushatë kundër leje-kalimeve në fillim të vitit 1960, në të cilën afrikanët dogjën lejet-kalimin që ishin të detyruar ligjërisht të mbanin. Njëra nga demonstratat e organizuara nga KPA u qëllua nga policia, duke rezultuar në vdekjen e 69 protestuesve në Masakra e Sharpeville-it. Incidenti solli dënim ndërkombëtar të qeverisë dhe rezultoi në trazira në të gjithë Afrikën e Jugut, me Mandelën duke djegur publikisht lejen e tij në solidaritet.

Duke iu përgjigjur trazirave, qeveria zbatoi masa gjendjeje emergjence, duke shpallur ligjin e luftës dhe duke ndaluar KKA-në dhe KPA-në; në mars, ata arrestuan Mandelën dhe aktivistë të tjerë, duke i burgosur pesë muaj pa akuzë në kushtet e pahigjienike të burgut lokal të Pretorias. Burgimi krijoi probleme për Mandelën dhe bashkë-të-akuzuarit e tij në Gjyqin për Tradhti; avokatët e tyre nuk mund t'i takonin, kështu u vendos që avokatët të tërhiqeshin në protestë derisa të akuzuarit të liroheshin nga burgu, kur gjendja e emergjencës u hoq në fund të gushtit 1960. Gjatë muajve në vazhdim, Mandela e përdori kohën e tij të lirë për të organizuar një Konferencë Gjithëafrikane pranë Pietermaritzburg, Natal, në mars 1961, ku u mblodhën 1.400 delegatë kundër aparteidit, duke rënë dakord për një grevë qëndrimi-në-shtëpi për të shënuar 31 majin, ditën kur Afrika e Jugut u bë republikë. Më 29 mars 1961, gjashtë vjet pasi filloi Gjyqi për Tradhti, gjykatësit dhanë një vendim jo-fajësie, duke gjykuar se nuk kishte prova të mjaftueshme për të dënuar të akuzuarit për "tradhti të lartë", pasi ata nuk kishin avokuar as komunizëm as revolucion të dhunshëm; rezultati e turpëroi qeverinë.

MK, PKAJ, dhe turneu afrikan: 1961–1962

Dhoma me kulm kashte në Fermën Liliesleaf, ku u fsheh Mandela

I maskuar si shofer, Mandela udhëtoi nëpër vend në mënyrë inkonjito, duke organizuar strukturën e re qelizore të KKA-së dhe grevën masive të planifikuar të qëndrimit-në-shtëpi. I referuar si "Pimperneli i Zi" nga shtypi—një referencë ndaj romanit të Emma Orczy-t të vitit 1905 The Scarlet Pimpernel—policia lëshoi një urdhër arresti kundër tij. Mandela mbajti takime të fshehta me gazetarë, dhe pasi qeveria dështoi të parandalonte grevën, i paralajmëroi se shumë aktivistë kundër aparteidit shpejt do t'i drejtoheshin dhunës përmes grupeve si Poqo i KPA-së. Ai besonte se KKA-ja duhej të formonte një grup të armatosur për të kanalizuar pjesë të kësaj dhune në një drejtim të kontrolluar, duke bindur si udhëheqësin e KKA-së Albert Luthuli—i cili ishte moralisht kundër dhunës—ashtu dhe grupet aktiviste aleate për nevojën e saj.

I frymëzuar nga veprimet e Lëvizjes së 26 Korrikut të Fidel Castro-s në Revolucioni kubian, në 1961, Mandela, Sisulu dhe Slovo bashkëthemeluan Umkhonto we Sizwe ("Shtiza e Kombit", shkurt MK). Duke u bërë kryetar i grupit militant, Mandela mori ide nga literatura mbi luftën guerile të militantëve marksistë Mao dhe Che Guevara, si dhe nga teoricieni ushtarak Carl von Clausewitz. Megjithëse fillimisht u deklarua zyrtarisht i ndarë nga KKA-ja në mënyrë që të mos njollosej reputacioni i kësaj së fundit, MK më vonë u njoh gjerësisht si krahu i armatosur i partisë. Shumica e anëtarëve të hershëm të MK-së ishin komunistë të bardhë që ishin në gjendje ta fshihnin Mandelën në shtëpitë e tyre; pasi u fsheh në apartamentin e komunistit Wolfie Kodesh në Berea, Mandela u zhvendos në Ferma Liliesleaf të pronësisë komuniste në Rivonia, ku iu bashkuan Raymond Mhlaba, Slovo dhe Bernstein, të cilët hartuan kushtetutën e MK-së. Megjithëse në jetën e mëvonshme Mandela mohoi, për arsye politike, se ishte anëtarësuar ndonjëherë në Partinë Komuniste, kërkime historike të botuara në 2011 sugjeruan fuqishëm se ai ishte anëtarësuar në fund të viteve 1950 ose fillim të viteve 1960. Kjo u konfirmua si nga PKAJ-ja ashtu dhe nga KKA-ja pas vdekjes së Mandelës. Sipas PKAJ-së, ai jo vetëm që ishte anëtar i partisë, por shërbeu edhe në Komitetin e saj Qendror.

Ne të Umkhontos kemi kërkuar gjithmonë të arrijmë çlirimin pa gjakderdhje dhe përplasje civile. Edhe në këtë orë të vonë, shpresojmë se veprimet tona të para do t'i zgjojnë të gjithë ndaj kuptimit të situatës së rrezikshme drejt së cilës po çon politika Naciëonaliste. Shpresojmë se do ta sjellim Qeverinë dhe mbështetësit e saj në vete para se të jetë tepër vonë, në mënyrë që si qeveria ashtu edhe politikat e saj të mund të ndryshohen para se çështjet të arrijnë fazën e dëshpëruar të luftës civile.

— Deklaratë e lëshuar nga MK për të njoftuar fillimin e fushatës së tyre të sabotimit

Duke vepruar përmes një strukture qelizore, MK planifikoi të kryente akte sabotimi që do të ushtronin presion maksimal ndaj qeverisë me viktima minimale; ata synonin të bombardonin instalime ushtarake, centrale energjetike, linja telefonike dhe lidhje transporti natën, kur civilët nuk ishin të pranishëm. Mandela tha se zgjodhën sabotimin sepse ishte veprimi më pak i dëmshëm, nuk përfshinte vrasje, dhe ofronte shpresën më të mirë për pajtim racor më pas; megjithatë ai pranoi se nëse kjo dështonte, lufta guerile mund të bëhej e nevojshme. Menjëherë pasi udhëheqësi i KKA-së Luthuli u nderua me Çmimin Nobel për Paqe, MK-ja shpalli publikisht ekzistencën e saj me 57 bombardime në ditën e Dita e Betimit (16 dhjetor) 1961, të pasuara nga sulme të mëtejshme në Vitin e Ri.

KKA-ja vendosi ta dërgojë Mandelën si delegat në takimin e shkurtit 1962 të Lëvizja Pan-Afrikane e Lirisë për Afrikën Lindore, Qendrore dhe Jugore (LPALAJQL) në Adis Abeba, Etiopi. Duke lënë Afrikën e Jugut fshehurazi përmes Bechuanalandit, gjatë rrugës Mandela vizitoi Tanganjikën dhe u takua me presidentin e saj, Julius Nyerere. Duke mbërritur në Etiopi, Mandela u takua me Perandorin Haile Selasie I, dhe mbajti fjalimin e tij pas atij të Selasies në konferencë. Pas simpoziumit, ai udhëtoi drejt Kajros, Egjipt, duke admiruar reformat politike të presidentit Gamal Abdel Naser, dhe më pas shkoi në Tunis, Tunizi, ku presidenti Habib Burgiba i dha 5.000 £ për armatim. Ai vazhdoi në Marok, Mali, Guinea, Sierra Leone, Liberia dhe Senegal, duke marrë fonde nga presidenti liberian William Tubman dhe presidenti guinean Ahmed Sékou Touré. Ai la Afrikën drejt Londrës, Angli, ku u takua me aktivistë kundër aparteidit, gazetarë dhe politikanë të njohur. Kur u kthye në Etiopi, ai filloi një kurs gjashtëmujor mbi luftën guerile, por përfundoi vetëm dy muaj para se t'i thirrej mbrapsht në Afrikën e Jugut nga udhëheqja e KKA-së.

Burgimi

Arrestimi dhe Gjyqi i Rivonias: 1962–1964

Më 5 gusht 1962, policia e kapi Mandelën së bashku me aktivistin bashkëkohor Cecil Williams pranë Howick-ut. Shumë anëtarë të MK-së dyshuan se autoritetet ishin njoftuar për vendndodhjen e Mandelës, megjithëse vetë Mandela u dha pak besueshmëri këtyre ideve. Në vitet e mëvonshme, Donald Rickard, ish-diplomat amerikan, zbuloi se Agjencia Qendrore e Inteligjencës, e cila kishte frikë nga lidhjet e Mandelës me komunistët, e kishte informuar policinë jugafrikane për vendndodhjen e tij. I burgosur në burgun Marshall Square të Johanesburgut, Mandela u akuzua për nxitje grevash punëtorësh dhe largim nga vendi pa leje. Duke përfaqësuar veten me Slovon si këshilltar ligjor, Mandela synonte ta përdorte gjyqin për të treguar "kundërshtimin moral të KKA-së ndaj racizmit" ndërsa mbështetësit demonstronin jashtë gjykatës. I zhvendosur në Pretoria, ku Winnie mund ta vizitonte, ai filloi studime me korrespondencë për një diplomë Bachelor of Laws (LLB) nga Programet Ndërkombëtare të Universitetit të Londrës. Seanca e tij filloi në tetor, por ai i çrregulloi procedurat duke veshur një kaross tradicionale, duke refuzuar të thërriste dëshmitarë, dhe duke e kthyer kërkesën e tij për zbutje dënimi në një fjalim politik. I shpallur fajtor, ai u dënua me pesë vjet burgim; ndërsa dilte nga gjykata, mbështetësit këndonin "Nkosi Sikelel' iAfrika".

Kam luftuar kundër sundimit të bardhë, dhe kam luftuar kundër sundimit të zi. Kam çmuar idealin e një shoqërie demokratike dhe të lirë në të cilën të gjithë njerëzit të jetojnë së bashku në harmoni dhe me mundësi të barabarta. Është një ideal për të cilin shpresoj të jetoj dhe ta shoh të realizuar. Por nëse duhet, është një ideal për të cilin jam gati të vdes.

— Fjalimi i Mandelës në Gjyqin e Rivonias, 1964

Më 11 korrik 1963, policia bastisi Fermën Liliesleaf, duke arrestuar ata që gjeti atje dhe duke zbuluar dokumente që dëshmonin veprimtarinë e MK-së, disa prej të cilave e përmendnin Mandelën. Gjyqi i Rivonias filloi në Gjykata e Lartë e Pretorias në tetor, ku Mandela dhe shokët e tij u akuzuan për katër raste sabotimi dhe konspiracioni për të rrëzuar me dhunë qeverinë; prokurori i tyre kryesor ishte Percy Yutar. Gjykatësi Quartus de Wet shpejt hodhi poshtë çështjen e prokurorisë për prova të pamjaftueshme, por Yutar riformuloi akuzat, duke paraqitur çështjen e tij të re nga dhjetori 1963 deri në shkurt 1964, duke thirrur 173 dëshmitarë dhe duke sjellë mijëra dokumente dhe fotografi në gjyq.

Megjithëse katër nga të akuzuarit mohuan përfshirjen me MK-në, Mandela dhe pesë të tjerët e akuzuar pranuan sabotimin por mohuan se kishin rënë dakord ndonjëherë të fillonin luftë guerile kundër qeverisë. Ata e përdorën gjyqin për të theksuar çështjen e tyre politike; në fillim të procedurave të mbrojtjes, Mandela mbajti fjalimin e tij trëorësh "I Am Prepared to Die". Ai fjalim—i frymëzuar nga "History Will Absolve Me" e Castros—u raportua gjerësisht në shtyp pavarësisht censurës zyrtare. Fjalimi ishte lëmuar dhe redaktuar nga fituesja e çmimit Nobel Nadine Gordimer, romanciere jugafrikane çifute, dhe gazetari britanik Anthony Sampson, të cilët të dy çmonin idealin e një shoqërie demokratike dhe të lirë, sipas udhëzimeve të Mandelës. Gjyqi tërhoqi vëmendje ndërkombëtare; kishte thirrje globale për lirimin e të akuzuarve nga Kombet e Bashkuara dhe Këshilli Botëror i Paqes, ndërsa Bashkimi i Universitetit të Londrës e zgjodhi Mandelën president të tij. Më 12 qershor 1964, gjykatësi De Wet i shpalli Mandelën dhe dy nga bashkë-të-akuzuarit e tij fajtorë për të katër akuzat; megjithëse prokuroria kishte kërkuar zbatimin e dënimit me vdekje, gjykatësi në vend të kësaj i dënoi me burgim të përjetshëm.

Ishulli Robben: 1964–1982

Në 1964, Mandela dhe bashkë-të-akuzuarit e tij u transferuan nga Pretoria në burgun e Ishullit Robben, ku mbetën për 18 vitet e ardhshme. I izoluar nga të burgosurit jopolitikë në Seksionin B, Mandela u burgos në një qeli të lagësht betoni me përmasa 8 by 7 feet (2.4 by 2.1 m), me një shtresë kashte për të fjetur. I ngacmuar verbalisht dhe fizikisht nga disa roje burgu të bardhë, të burgosurit e Gjyqit të Rivonias kalonin ditët duke thyer gurë në zhavorr, derisa u riorganizuan në janar 1965 për të punuar në një karrierë gëlqereje. Mandelës fillimisht iu ndalua të vishte syze dielli, dhe shkëlqimi nga gëlqerja i dëmtoi përgjithmonë shikimin. Natën, ai punonte për diplomën e tij LLB, të cilën po e merrte nga Universiteti i Londrës përmes një kursi korrespondence me Wolsey Hall, Oksford, por gazetat ishin të ndaluara, dhe ai u vendos disa herë në izolim solitar për zotërim fshehurazi të prerjeve të gazetave. Fillimisht u klasifikua si i burgosur i klasës më të ulët, Klasa D, që do të thoshte se lejohej një vizitë dhe një letër çdo gjashtë muaj, megjithëse i gjithë postimi censurohej rëndë.

Karriera e gëlqeres në Ishullin Robben, ku Mandela dhe të burgosur të tjerë u detyruan të kryenin punë të rëndë

Të burgosurit politikë morën pjesë në punë dhe greva urie—këto të fundit të konsideruara kryesisht të paefektshme nga Mandela—për të përmirësuar kushtet e burgut, duke e parë këtë si një mikrokozmos të luftës kundër aparteidit. Të burgosurit e KKA-së e zgjodhën në "Organin e Lartë" katërveçarësh së bashku me Sisulun, Govan Mbeki-n dhe Raymond Mhlabën, dhe ai u përfshi në një grup, të quajtur Ulundi, që përfaqësonte të gjithë të burgosurit politikë (përfshirë Eddie Daniels) në ishull, përmes të cilit ai krijoi lidhje me anëtarë të KPA-së dhe Yu Chi Chan Club-it. Duke nisur "Universitetin e Ishullit Robben", ku të burgosurit mbanin leksione në fushat e tyre të ekspertizës, ai debatonte tema social-politike me kolegët e tij.

Megjithëse ndiqte shërbesat e së dielës të krishtera, Mandela studioi Islamin. Ai gjithashtu studioi Afrikanishten, duke shpresuar të ndërtonte respekt të ndërsjellë me rojet dhe t'i kthente ata në çështjen e tij. Vizitorë të ndryshëm zyrtarë u takuan me Mandelën, më i rëndësishmi ishte përfaqësuesja liberale parlamentare Helen Suzman e Partisë Progresiste, e cila mbrojti çështjen e Mandelës jashtë burgut. Në shtator 1970, ai u takua me politikanin e Partisë së Punës Britanike Denis Healey. Ministri i Drejtësisë i Afrikës së Jugut Jimmy Kruger vizitoi në dhjetor 1974, por ai dhe Mandela nuk shkonin mirë me njëri-tjetrin. Nëna e tij e vizitoi në 1968, duke vdekur pak pas kësaj, dhe djali i tij i parëlindur Thembi vdiq në një aksident automobilistik vitin pasues; Mandelës iu ndalua të merrte pjesë në asnjë funeral. Gruaja e tij rrallë mundej ta shihte, duke qenë e burgosur rregullisht për veprimtari politike, dhe vajzat e tij e vizituan për herë të parë në dhjetor 1975. Winnie u lirua nga burgu në 1977 por u vendos me forcë në Brandfort dhe mbeti e paaftë ta shihte.

Që nga viti 1967, kushtet e burgut u përmirësuan. Të burgosurve me ngjyrë iu dhanë pantallona në vend të pantallonave të shkurtra, u lejuan lojëra, dhe standardi i ushqimit të tyre u rrit. Në 1969, një plan arratisjeje për Mandelën u hartua nga Gordon Bruce, por u braktis pasi konspiracioni u infiltrua nga një agjent i Byroja e Sigurisë Shtetërore e Afrikës së Jugut (BOSS), i cili shpresonte ta shihte Mandelën të qëllohej gjatë arratisjes. Në 1970, Komandanti Piet Badenhorst u bë oficeri komandues. Mandela, duke parë rritjen e abuzimit fizik dhe mendor ndaj të burgosurve, u ankua tek gjykatësit vizitues, të cilët e zhvendosën Badenhorst-in. Atë e zëvendësoi Komandanti Willie Willemse, i cili zhvilloi një marrëdhënie bashkëpunuese me Mandelën dhe donte të përmirësonte standardet e burgut.

Brendësia e qelisë së burgut të Mandelës siç ishte kur u burgos në 1964 dhe dritarja e hapur e qelisë së tij drejt oborrit të burgut në Ishullin Robben, sot vend trashëgimie kombëtare dhe Vend i Trashëgimisë Botërore. Qelia e Mandelës më vonë përmbante më shumë mobilje, përfshirë një shtrat nga rreth 1973.

Deri në 1975, Mandela ishte bërë i burgosur i Klasës A, gjë që i lejoi më shumë vizita dhe letra. Ai korrespondoi me aktivistë kundër aparteidit si Mangosuthu Buthelezi dhe Desmond Tutu, dhe i shkroi vejushës së Albert Luthulit Nokukhanya Bhengu për t'i shprehur ngushëllimet kur ai vdiq. Gjithashtu në 1975, ai filloi autobiografinë e tij, e cila u kalua fshehurazi në Londër, por mbeti e pabotuar në atë kohë; autoritetet e burgut zbuluan disa faqe, dhe privilegjet e tij të studimit për LLB-në iu hoqën për katër vjet. Në vend të kësaj, ai ia kushtoi kohën e lirë kopshtarisë dhe leximit derisa autoritetet e lejuan të rimerrte studimet për diplomën LLB në 1980.

Deri në fund të viteve 1960, famën e Mandelës e kishte tejkaluar Steve Biko dhe Lëvizja e Vetëdijes së Zezë (LVZ). Duke e parë KKA-në joefektive, LVZ-ja kërkonte veprim militant, por, pas Kryengritja e Sowetos të 1976-ës, shumë aktivistë të LVZ-së u burgosën në Ishullin Robben. Mandela u përpoq të ndërtonte një marrëdhënie me këta radikalë të rinj, megjithëse ishte kritik ndaj racializmit të tyre dhe përbuzjes për aktivistët e bardhë kundër aparteidit. Interesi ndërkombëtar i rinovuar për fatin e tij erdhi në korrik 1978, kur ai kremtoi ditëlindjen e tij të 60-të. Iu dha një doktoraturë nderi në Lesoto, Çmimi Jawaharlal Nehru për Mirëkuptim Ndërkombëtar në Indi në 1979, dhe Lira e Qytetit të Glasgout, Skoci në 1981. Në mars 1980, sllogani "Liroje Mandelën!" u krijua nga gazetari Percy Qoboza, duke ndezur një fushatë ndërkombëtare që e shtyu Këshilli i Sigurimit të OKB-së të kërkonte lirimin e tij. Pavarësisht presionit të shtuar të huaj, qeveria refuzoi, duke u mbështetur në aleatët e saj të Luftës së Ftohtë presidentin amerikan Ronald Reagan dhe kryeministren britanike Margaret Thatcher; të dy e konsideronin KKA-në e Mandelës organizatë terroriste simpatizuese me komunizmin dhe mbështetën shtypjen e saj.

Burgu Pollsmoor: 1982–1988

Në prill 1982, Mandela u transferua në Burgu Pollsmoor në Tokai, Kejptaun, së bashku me udhëheqësit e lartë të KKA-së Walter Sisulu, Andrew Mlangeni, Ahmed Kathrada dhe Raymond Mhlaba; ata besonin se po izoloheshin për të hequr ndikimin e tyre mbi aktivistët më të rinj në Ishullin Robben. Kushtet në Pollsmoor ishin më të mira sesa në Ishullin Robben, megjithëse Mandelës i mungonte shoqëria dhe peizazhi i ishullit. Duke u marrë vesh mirë me oficerin komandues të Pollsmoorit, Brigadier Munro, Mandelës iu lejua të krijonte një kopsht çatie; ai gjithashtu lexonte pafund dhe korrespondonte gjerësisht, tani duke lejuar 52 letra në vit. Ai u emërua patron i Frontit të Bashkuar Demokratik (FBD) shumracor, themeluar për të luftuar reformat të zbatuara nga presidenti jugafrikan P. W. Botha. Qeveria e Partisë Nacionaliste të Bothas i kishte lejuar qytetarët Coloured dhe indianë të votonin për parlamentet e tyre, të cilat kishin kontroll mbi arsimin, shëndetësinë dhe strehimin, por afrikanët me ngjyrë përjashtoheshin nga sistemi. Ashtu si Mandela, FBD-ja e shihte këtë si një përpjekje për të ndarë lëvizjen kundër aparteidit sipas vijave racore.

Byst i Mandelës i ngritur në South Bank të Londrës nga administrata e Këshillit të Madh të Londrës e Ken Livingstone-it në 1985

Fillimi i viteve 1980 dëshmoi një përshkallëzim të dhunës në të gjithë vendin, dhe shumë parashikuan luftë civile. Kjo shoqërohej nga stagnim ekonomik, pasi banka të shumta shumëkombëshe—nën presionin e një lobi ndërkombëtar—kishin ndaluar investimet në Afrikën e Jugut. Banka të shumta dhe Thatcher i kërkuan Bothas ta lironte Mandelën—atëherë në kulmin e famës së tij ndërkombëtare—për të zbutur situatën e paqëndrueshme. Megjithëse e konsideronte Mandelën si "arkë-marksist" të rrezikshëm, Botha i ofroi, në shkurt 1985, lirim nga burgu nëse ai "hidhte poshtë pa kushte dhunën si armë politike". Mandela e refuzoi ofertën, duke lëshuar një deklaratë përmes bijës së tij Zindzi që thoshte, "Çfarë lirie po më ofrohet ndërkohë që organizata e popullit [KKA] mbetet e ndaluar? Vetëm njerëzit e lirë mund të negociojnë. Një i burgosur nuk mund të hyjë në kontrata."

Në 1985, Mandela iu nënshtrua një operacioni për zmadhim të gjëndrës prostatë para se t'i jepeshin banesa të reja të veçuara në katin përdhes. Ai u takua nga një delegacion ndërkombëtar i dërguar për të negociuar një marrëveshje, por qeveria e Bothas refuzoi të bashkëpunonte, duke shpallur gjendje emergjence në qershor dhe duke filluar një dorë të fortë policore ndaj trazirave. Rezistenca kundër aparteidit u kundërpërgjigj, me KKA-në duke kryer 231 sulme në 1986 dhe 235 në 1987. Dhuna u përshkallëzua ndërsa qeveria përdori ushtrinë dhe policinë për të luftuar rezistencën dhe siguroi mbështetje të fshehtë për grupet vigjilente dhe lëvizjen nacionaliste zulu Inkatha, e cila ishte e përfshirë në një luftë gjithnjë e më të dhunshme me KKA-në. Mandela kërkoi bisedime me Bothën por iu refuzua, duke u takuar në vend të kësaj fshehurazi me Ministrin e Drejtësisë Kobie Coetsee në 1987, dhe duke pasur edhe 11 takime të tjera gjatë tre viteve të ardhshme. Coetsee organizoi negociata mes Mandelës dhe një ekipi prej katër figurash qeveritare duke filluar në maj 1988; ekipi ra dakord për lirimin e të burgosurve politikë dhe legalizimin e KKA-së me kushtin që ata të hiqnin dorë përgjithmonë nga dhuna, të prishnin lidhjet me Partinë Komuniste, dhe të mos këmbëngulnin për sundimin e shumicës. Mandela i refuzoi këto kushte, duke këmbëngulur se KKA-ja do t'i jepte fund veprimtarive të saj të armatosura vetëm kur qeveria të hiqte dorë nga dhuna.

Ditëlindja e 70-të e Mandelës në korrik 1988 tërhoqi vëmendje ndërkombëtare, përfshirë një koncert nderimi në stadiumin Wembley të Londrës që u transmetua dhe u ndoq nga rreth 200 milionë shikues. Megjithëse i paraqitur globalisht si figurë heroike, ai u përball me probleme personale kur udhëheqësit e KKA-së e informuan se Winnie ishte vetëshpallur kreu i një bande, "Klubi i Futbollit Mandela United", përgjegjës për torturimin dhe vrasjen e kundërshtarëve—përfshirë fëmijë—në Soweto. Megjithëse disa e inkurajuan të divorcohej prej saj, ai vendosi të mbetej besnik derisa ajo të shpallej fajtore në gjyq.

Burgu Victor Verster dhe lirimi: 1988–1990

Protestë "Liroje Mandelën" në Berlini Lindor, 1986

Duke u shëruar nga tuberkulozi i përkeqësuar nga kushtet e lagështa në qelinë e tij, Mandela u zhvendos në Burgu Victor Verster, pranë Paarl-it, në dhjetor 1988. U vendos në komoditetin relativ të shtëpisë së një roje me kuzhinier personal, dhe e përdori kohën për të përfunduar diplomën LLB. Atje, iu lejuan shumë vizitorë dhe organizoi komunikime të fshehta me udhëheqësin e mërguar të KKA-së Oliver Tambo.

Në 1989, Botha pësoi një aksident cerebrovaskular; megjithëse mbajti presidencën shtetërore, ai u tërhoq si udhëheqës i Partisë Nacionaliste, duke u zëvendësuar nga F. W. de Klerk. Në një veprim befasues, Botha e ftoi Mandelën në një takim çaji në korrik 1989, ftesë që Mandela e konsideroi miqësore. Botha u zëvendësua si president shtetëror nga de Klerk gjashtë javë më vonë; presidenti i ri besonte se aparteidi ishte i paqëndrueshëm dhe liroi disa të burgosur të KKA-së. Pas rrëzimit të Muri i Berlinit në nëntor 1989, de Klerk mblodhi kabinetin e tij për të debatuar legalizimin e KKA-së dhe lirimin e Mandelës. Megjithëse disa ishin thellësisht kundër planeve të tij, de Klerk u takua me Mandelën në dhjetor për të diskutuar situatën, takim që të dy burrat e konsideruan miqësor, para se të legalizonte të gjitha partitë politike të ndaluara më parë në shkurt 1990 dhe të njoftonte lirimin e pakushtëzuar të Mandelës. Menjëherë pas kësaj, për herë të parë në 20 vjet, fotografitë e Mandelës u lejuan të botoheshin në Afrikën e Jugut.

Duke lënë Burgun Victor Verster më 11 shkurt, Mandela mbajti dorën e Winnies para turmave të mbledhura dhe shtypit; ngjarja u transmetua drejtpërdrejt në të gjithë botën. I çuar drejt Bashkisë së Kejptaunit përmes turmave, ai mbajti një fjalim duke shpallur përkushtimin e tij ndaj paqes dhe pajtimit me pakicën e bardhë, por e bëri të qartë se lufta e armatosur e KKA-së nuk kishte mbaruar dhe do të vazhdonte si "një veprim thjesht mbrojtës kundër dhunës së aparteidit". Ai shprehu shpresën se qeveria do të pranonte negociata, në mënyrë që "të mos ketë më nevojë për luftën e armatosur", dhe këmbënguli se qëllimi i tij kryesor ishte t'i sillte paqe shumicës me ngjyrë dhe t'u jepte të drejtën për të votuar në zgjedhjet kombëtare dhe lokale. Duke qëndruar në shtëpinë e Tutu-t, në ditët në vazhdim Mandela u takua me miq, aktivistë dhe shtypin, duke mbajtur një fjalim para rreth 100.000 njerëzve në stadiumin FNB Stadium të Johanesburgut.

Mandela ishte një objektiv i planifikuar i Project Coast me qëllimin ta helmonin me agjentë toksikë për t'i dëmtuar kapacitetet mendore ndërkohë që ishte i burgosur gjatë regjimit të Bothas. Sipas dëshmitarëve të mëvonshëm gjatë gjyqit të Dr. Wouter Basson në 2002, plani fillestar ishte ta helmonin Mandelën me talium pak para lirimit të tij në 1990.

Fundi i aparteidit dhe zgjedhjet

Negociatat e hershme: 1990–1991

Shtëpia Luthuli në Johanesburg, e cila u bë selia e KKA-së në 1991

Mandela ndërmori një turne afrikan, duke u takuar me mbështetës dhe politikanë në Zambia, Zimbabve, Namibia, Libi dhe Algjeri, dhe duke vazhduar në Suedi, ku u ribashkua me Tambon, dhe në Londër, ku u shfaq në koncertin Nelson Mandela: An International Tribute for a Free South Africa në stadiumin Wembley. Duke inkurajuar vendet e huaja të mbështesnin sanksionet kundër qeverisë së aparteidit, ai u takua me presidentin François Mitterrand në Francë, Papa Gjon Pali II në Vatikan, dhe Thatcherin në Mbretërinë e Bashkuar. Në Shtetet e Bashkuara, ai u takua me presidentin George H. W. Bush, iu drejtua të dyja Dhomave të Kongresit dhe vizitoi tetë qytete, duke qenë veçanërisht i popullarizuar mes komunitetit afrikano-amerikan. Në Kubë, ai u bë mik me presidentin Castro, të cilin e admironte prej kohësh. Ai u takua me presidentin R. Venkataraman në Indi, presidentin Suharto në Indonezi, kryeministrin Mahathir Mohamad në Malajzi, dhe kryeministrin Bob Hawke në Australi. Vizitoi Japoninë, por jo Bashkimin Sovjetik, mbështetës prej kohësh i KKA-së.

Në maj 1990, Mandela udhëhoqi një delegacion shumracor të KKA-së në negociata paraprake me një delegacion qeveritar prej 11 afrikanerësh burra. Mandela i impresionoi ata me diskutimet e tij mbi historinë afrikanere, dhe negociatat çuan në Marrëveshjen Groot Schuur, sipas së cilës qeveria hoqi gjendjen e emergjencës. Në gusht, Mandela—duke pranuar disavantazhin e rëndë ushtarak të KKA-së—ofroi një armëpushim, Marrëveshjen e Pretorias, për të cilën u kritikua gjerësisht nga aktivistët e MK-së. Ai kaloi shumë kohë duke u përpjekur të bashkonte dhe të ndërtonte KKA-në, duke u shfaqur në një konferencë në Johanesburg në dhjetor, ku merrnin pjesë 1.600 delegatë, shumë prej të cilëve e gjetën më të moderuar sesa prisnin. Në konferencën kombëtare të KKA-së të korrikut 1991 në Durban, Mandela pranoi se partia kishte të meta dhe donte të ndërtonte një grup pune për të siguruar sundimin e shumicës. Në konferencë, ai u zgjodh President i KKA-së, duke zëvendësuar Tambon e sëmurë, dhe u zgjodh një ekzekutiv kombëtar 50-anëtarësh, shumracor dhe të përzier nga gjinia.

Mandelës iu dha një zyrë në selinë e sapoblerë të KKA-së në Shell House, Johanesburg, dhe u zhvendos në shtëpinë e madhe të Winnies në Soweto. Martesa e tyre u tendos gjithnjë e më shumë ndërkohë që ai mësoi për lidhjen e saj me Dali Mpofu-n, por ai e mbështeti gjatë gjyqit të saj për rrëmbim dhe sulm. Ai siguroi financim për mbrojtjen e saj nga Fondi Ndërkombëtar për Mbrojtje dhe Ndihmë për Afrikën Jugore dhe nga udhëheqësi libian Muammar Gaddafi, por, në qershor 1991, ajo u shpall fajtore dhe u dënua me gjashtë vjet burgim, të reduktuar në dy me apel. Më 13 prill 1992, Mandela njoftoi publikisht ndarjen e tij nga Winnie. KKA-ja e detyroi të tërhiqej nga ekzekutivi kombëtar për keqpërdorim të fondeve të KKA-së; Mandela u zhvendos në lagjen kryesisht të bardhë të Johanesburgut, Houghton. Perspektivat e Mandelës për një tranzicion paqësor u dëmtuan më tej nga një rritje e dhunës "të zi-kundër-zi", sidomos mes mbështetësve të KKA-së dhe Inkathas në KwaZulu-Natal, e cila rezultoi në mijëra vdekje. Mandela u takua me udhëheqësin e Inkathas Buthelezi, por KKA-ja pengoi negociata të mëtejshme mbi çështjen. Mandela argumentoi se ekzistonte një "forcë e tretë" brenda shërbimeve të inteligjencës shtetërore që nxiste "masakrimin e popullit" dhe hapur e fajësoi de Klerkun—të cilit i besonte gjithnjë e më pak—për masakrën e Sebokengut. Në shtator 1991, u mbajt një konferencë kombëtare paqeje në Johanesburg, ku Mandela, Buthelezi dhe de Klerk nënshkruan një marrëveshje paqeje, megjithëse dhuna vazhdoi.

Bisedimet CODESA: 1991–1992

Konventa për një Afrikë të Jugut Demokratike (CODESA) filloi në dhjetor 1991 në Qendrën Botërore të Tregtisë të Johanesburgut, me pjesëmarrjen e 228 delegatëve nga 19 parti politike. Megjithëse Cyril Ramaphosa udhëhoqi delegacionin e KKA-së, Mandela mbeti një figurë kyçe. Pasi de Klerk përdori fjalimin mbyllës për të dënuar dhunën e KKA-së, Mandela u ngjit në skenë për ta denoncuar de Klerkun si "kreu i një regjimi pakice të paligjshëm e të diskredituar". I dominuar nga Partia Nacionaliste dhe KKA-ja, u arrit pak negocim. CODESA 2 u mbajt në maj 1992, ku de Klerk këmbënguli se Afrika e Jugut pas-aparteidit duhej të përdorte një sistem federal me presidencë rotative për të siguruar mbrojtjen e pakicave etnike; Mandela e kundërshtoi këtë, duke kërkuar një sistem unitar të qeverisur nga sundimi i shumicës. Pas masakrës së Boipatongut të aktivistëve të KKA-së nga milicë të Inkathas të mbështetur nga qeveria, Mandela i ndërpreu negociatat, para se të merrte pjesë në një takim të Organizata e Unitetit Afrikan në Senegal, ku kërkoi një seancë të veçantë të Këshillit të Sigurimit të OKB-së dhe propozoi që një forcë ruajtëse paqeje e OKB-së të stacionohej në Afrikën e Jugut për të parandaluar "terrorizmi shtetërorin". Duke bërë thirrje për veprim masiv në vend, në gusht KKA-ja organizoi grevën më të madhe në historinë jugafrikane, dhe mbështetësit marshuan drejt Pretorias.

De Klerk dhe Mandela në Forumi Ekonomik Botëror, 1992

Pas masakrës së Bishos, në të cilën 28 mbështetës të KKA-së dhe një ushtar u qëlluan për vdekje nga Forcat Mbrojtëse të Ciskeit gjatë një marshimi proteste, Mandela e kuptoi se veprimi masiv po çonte drejt dhune të mëtejshme dhe rifilloi negociatat në shtator. Ai ra dakord ta bënte këtë me kushtet që të gjithë të burgosurit politikë të liroheshin, që armët tradicionale zulu të ndaloheshin, dhe që konviktet zulu të rrethoheshin me gardh; de Klerk pranoi me hezitim. Negociatat ranë dakord që të mbaheshin zgjedhje të përgjithshme shumracore, duke rezultuar në një qeveri koalicioni bashkimi kombëtar pesëvjeçare dhe një asamble kushtetuese që i jepte Partisë Nacionaliste ndikim të vazhdueshëm. KKA-ja gjithashtu pranoi të mbronte vendet e punës së nëpunësve civilë të bardhë; koncesione të tilla sollën kritika të ashpra të brendshme. Dyshja ra dakord për një kushtetutë të përkohshme të bazuar në një model demokratik liberal, duke garantuar ndarjen e pushteteve, duke krijuar një gjykatë kushtetuese, dhe duke përfshirë një projektligj i të drejtave në stil amerikan; ajo gjithashtu e ndau vendin në nëntë provinca, secila me kryeministrin dhe shërbimin e saj civil, një koncesion mes dëshirës së de Klerkut për federalizëm dhe asaj të Mandelës për qeverisje unitare.

Procesi demokratik u kërcënua nga Grupi i Jugafrikanëve të Shqetësuar (COSAG), një aleancë grupesh të zeza etnike-secesioniste si Inkatha dhe partish afrikanere të djathta ekstreme; në qershor 1993, njëra prej këtyre të fundit—Afrikaner Weerstandsbeweging (AWB)—sulmoi Qendrën Botërore të Tregtisë të Kempton Parkut. Pas vrasjes së aktivistit të KKA-së Chris Hani, Mandela mbajti një fjalim të mediatizuar për të qetësuar trazirat, duke u shfaqur menjëherë pas kësaj në një funeral masiv në Soweto për Tambon, i cili kishte vdekur nga një aksident cerebrovaskular. Në korrik 1993, si Mandela ashtu edhe de Klerk vizituan Shtetet e Bashkuara, duke u takuar veçmas me presidentin Bill Clinton, dhe secili duke marrë Medalja e Lirisë. Menjëherë pas kësaj, Mandela dhe de Klerk fituan së bashku Çmimin Nobel për Paqe në Norvegji. I ndikuar nga Thabo Mbeki, Mandela filloi të takohej me figura të mëdha biznesi, dhe e zbehu mbështetjen e tij për nacionalizimin, duke pasur frikë se do të trembte investimet e huaja shumë të nevojshme. Megjithëse i kritikuar nga anëtarë socialistë të KKA-së, ai ishte inkurajuar të përqafonte ndërmarrjen private nga anëtarë të partive komuniste kineze dhe vietnameze në Forumi Ekonomik Botëror i janarit 1992 në Zvicër.

Zgjedhjet e përgjithshme: 1994

Mandela duke votuar në zgjedhjet e 1994-s

Me zgjedhjet e caktuara për 27 prill 1994, KKA-ja filloi fushatën, duke hapur 100 zyra zgjedhore dhe duke organizuar Forume Popullore në të gjithë vendin ku Mandela mund të shfaqej, si figurë e popullarizuar me status të madh mes jugafrikanëve me ngjyrë. KKA-ja bëri fushatë mbi një Program Rindërtimi dhe Zhvillimi (PRZ) për të ndërtuar një milion shtëpi në pesë vjet, për të prezantuar arsim falas universal dhe për të zgjeruar aksesin në ujë dhe elektricitet. Sllogani i partisë ishte "një jetë më e mirë për të gjithë", megjithëse nuk shpjegohej se si do të financohej ky zhvillim. Me përjashtim të Weekly Mail-it dhe New Nation-it, shtypi i Afrikës së Jugut kundërshtoi zgjedhjen e Mandelës, duke pasur frikë nga vazhdimi i konflikteve etnike, duke mbështetur në vend të kësaj Partinë Nacionaliste ose Partinë Demokratike. Mandela ia kushtoi shumë kohë mbledhjes së fondeve për KKA-në, duke udhëtuar në Amerikën e Veriut, Evropë dhe Azi për t'u takuar me donatorë të pasur, përfshirë ish-mbështetës të regjimit të aparteidit. Ai gjithashtu bëri thirrje për uljen e moshës së votimit nga 18 në 14 vjeç; e refuzuar nga KKA-ja, kjo politikë u bë objekt talljeje.

I shqetësuar se COSAG do të minonte zgjedhjet, sidomos pas konfliktit në Bophuthatswana dhe masakrës së Shell House-it—incidente dhune që përfshinin përkatësisht AWB-në dhe Inkathan—Mandela u takua me politikanë dhe gjeneralë afrikanerë, përfshirë P. W. Bothën, Pik Botha dhe Constand Viljoen, duke bindur shumë prej tyre të vepronin brenda sistemit demokratik. Së bashku me de Klerkun, ai gjithashtu bindi Buthelezin e Inkathas të hynte në zgjedhje në vend që të fillonte një luftë secesioni. Si udhëheqës të dy partive kryesore, de Klerk dhe Mandela u shfaqën në një debat të transmetuar televiziv; oferta e Mandelës për t'i shtrënguar dorën e befasoi, duke i shtyrë disa komentatorë ta konsiderojnë atë një fitore për Mandelën. Zgjedhjet u zhvilluan me pak dhunë, megjithëse një qelizë e AWB-së vrau 20 vetë me bomba makine. Siç pritej gjerësisht, KKA-ja fitoi një fitore të thellë, duke marrë 63% të votave, pak nën shumicën dy-të-tretat e nevojshme për të ndryshuar në mënyrë të njëanshme kushtetutën. KKA-ja gjithashtu fitoi në shtatë provinca, ndërsa Inkatha dhe Partia Nacionaliste morën nga një secila. Mandela votoi në Shkolla e Mesme Ohlange në Durban, dhe megjithëse fitorja e KKA-së siguroi zgjedhjen e tij si president, ai pranoi publikisht se zgjedhjet ishin njollosur nga raste mashtrimi dhe sabotimi.

Presidenca e Afrikës së Jugut (1994–1999)

Akti i parë i Asamblesë Kombëtare të sapozgjedhur ishte zgjedhja formale e Mandelës si kryeekzekutivi i parë me ngjyrë i Afrikës së Jugut. Inaugurimi i tij u zhvillua në Pretoria më 10 maj 1994, i transmetuar për një miliard shikues në mbarë botën. Ceremonia u ndoq nga katër mijë të ftuar, ndër ta udhëheqës botërorë nga një gamë e gjerë prejardhjesh gjeografike dhe ideologjike. Mandela udhëhoqi një Qeveri të Unitetit Kombëtar të dominuar nga KKA-ja—e cila nuk kishte përvojë të qeverisjes së vetme—por që përfshinte përfaqësues të Partisë Nacionaliste dhe Inkathas. Sipas Kushtetutës së Përkohshme, Inkatha dhe Partia Nacionaliste kishin të drejtë vendesh në qeveri në bazë të fitimit të të paktën 20 vendeve. Në përputhje me marrëveshjet e mëparshme, si de Klerkut ashtu edhe Thabo Mbekit iu dha pozicioni i Nënpresidentit. Megjithëse Mbeki nuk kishte qenë zgjedhja e tij e parë për postin, Mandela filloi t'i besonte gjerësisht gjatë presidencës së tij, duke i lejuar t'i formonte detajet e politikave. Duke u zhvendosur në zyrën presidenciale në Tuynhuys në Kejptaun, Mandela i lejoi de Klerkut të ruante rezidencën presidenciale në pronën Groote Schuur, ndërsa vetë u vendos në rezidencën fqinje Westbrooke, të cilën e riemërtoi "Genadendal", që në afrikanisht do të thotë "Lugina e Mëshirës". Duke ruajtur shtëpinë e tij në Houghton, ai gjithashtu ndërtoi një shtëpi në fshatin e tij të lindjes Qunu, të cilin e vizitonte rregullisht, duke u takuar me banorët vendas dhe duke gjykuar mosmarrëveshje fisnore.

Në moshën 76-vjeçare, ai u përball me sëmundje të ndryshme, dhe megjithëse tregonte energji të vazhdueshme, ndihej i izoluar dhe i vetmuar. Ai shpesh priste të famshëm, si Michael Jackson, Whoopi Goldberg dhe Spice Girls, dhe u miqësua me biznesmenë të pasur, si Harry Oppenheimer i Anglo American. Ai gjithashtu u takua me Mbretëreshën Elizabeta II gjatë vizitës së saj shtetërore të marsit 1995 në Afrikën e Jugut, gjë që i solli kritika të forta nga antikapitalistët e KKA-së. Pavarësisht rrethanave të tij të pasura, Mandela jetoi thjeshtë, duke dhuruar një të tretën e të ardhurave të tij vjetore prej 552.000 randësh jugafrikanë për Fondin e Fëmijëve Nelson Mandela, të cilin e kishte themeluar në 1995. Megjithëse çmontoi censurën e shtypit, duke folur në favor të lirisë së shtypit dhe duke u miqësuar me shumë gazetarë, Mandela ishte kritik ndaj pjesës më të madhe të medias së vendit, duke vënë në dukje se ajo zotërohej dhe drejtohej kryesisht nga të bardhë të klasës së mesme dhe se përqendrohej tepër në krijimin e panikut për krimin.

Në dhjetor 1994, Mandela botoi Long Walk to Freedom, një autobiografi e bazuar në një dorëshkrim që kishte shkruar në burg, të plotësuar me intervista të zhvilluara me gazetarin amerikan Richard Stengel. Në fund të vitit 1994, ai mori pjesë në konferencën e 49-të të KKA-së në Bloemfontein, në të cilën u zgjodh një ekzekutiv kombëtar më militant, ndër ta edhe gruaja e tij, Winnie Mandela; megjithëse ajo shprehu interes për pajtim, Nelson filloi procedurat e divorcit në gusht 1995. Deri në 1995, ai kishte hyrë në një marrëdhënie me Graça Machel-in, aktiviste politike mozambikase 27 vjet më e re se ai, e cila ishte e veja e ish-presidentit Samora Machel. Ata ishin takuar për herë të parë në korrik 1990 kur ajo ishte ende në zi, por miqësia e tyre u zhvillua në një partneritet, me Machelin duke e shoqëruar në shumë prej vizitave të tij të huaja. Ajo refuzoi propozimin e parë martesor të Mandelës, duke dashur të ruante njëfarë pavarësie dhe duke e ndarë kohën e saj mes Maputos dhe Johanesburgut.

Pajtimi kombëtar

I hirshëm por i patundur, [Mandela] e udhëhoqi një vend në trazira drejt një zgjidhjeje të negociuar: një vend që ditë para zgjedhjes së tij të parë demokratike mbetej i dhunshëm, i përçarë nga pikëpamje dhe personalitete kundërshtuese. Ai përqafoi pajtimin kombëtar, një ide që nuk e nxiti thjesht në abstrakt, por e performoi me guxim dhe bindje duke iu drejtuar ish-kundërshtarëve. Ai nisi një epokë shprese që, edhe pse jo afatgjatë, ishte megjithatë vendimtare, dhe fitoi njohjen dhe dashurinë më të lartë ndërkombëtare.

— Rita Barnard, The Cambridge Companion to Nelson Mandela

Duke udhëhequr kalimin nga sundimi i pakicës së aparteidit drejt një demokracie shumëkulturore, Mandela e shihte pajtimin kombëtar si detyrën kryesore të presidencës së tij. Pasi kishte parë ekonomi të tjera afrikane pas-koloniale të dëmtuara nga largimi i elitave të bardha, Mandela punoi për t'i siguruar popullsinë e bardhë të Afrikës së Jugut se ishin të mbrojtur dhe të përfaqësuar në "Kombin Ylber". Megjithëse Qeveria e tij e Unitetit Kombëtar do të dominohej nga KKA-ja, ai u përpoq të krijonte një koalicion të gjerë duke e emëruar de Klerkun Nënpresident dhe duke emëruar zyrtarë të tjerë të Partisë Nacionaliste si ministra për Bujqësinë, Mjedisin, dhe Mineralet dhe Energjinë, si dhe duke e emëruar Buthelezin Ministër për Çështjet e Brendshme. Postet e tjera të kabinetit u morën nga anëtarë të KKA-së, shumë prej të cilëve—si Joe Modise, Alfred Nzo, Joe Slovo, Mac Maharaj dhe Dullah Omar—kishin qenë prej kohësh shokë të Mandelës, megjithëse të tjerë, si Tito Mboweni dhe Jeff Radebe, ishin shumë më të rinj. Marrëdhënia e Mandelës me de Klerkun ishte e tensionuar; Mandela mendonte se de Klerku ishte qëllimisht provokues, ndërsa de Klerku ndihej i poshtëruar qëllimisht nga presidenti. Në janar 1995, Mandela e qortoi rëndë de Klerkun për dhënien e amnistisë 3.500 oficerëve të policisë pak para zgjedhjeve, dhe më vonë e kritikoi për mbrojtjen e ish-Ministrit të Mbrojtjes Magnus Malan kur ky i fundit u akuzua për vrasje.

Mandela u takua personalisht me figura të larta të regjimit të aparteidit, ndër ta avokati Percy Yutar dhe e veja e Hendrik Verwoerd-it, Betsie Schoombee, duke vendosur gjithashtu një kurorë pranë statujës së heroit afrikaner Daniel Theron. Duke theksuar faljen personale dhe pajtimin, ai njoftoi se "njerëzit trima nuk kanë frikë të falin, për hir të paqes." Ai i inkurajoi jugafrikanët me ngjyrë të mbështesnin ekipin kombëtar të ragbit, të urryer më parë, Springboks, ndërsa Afrika e Jugut priti Kupën e Botës në Ragbi 1995. Mandela veshi një bluzë Springbok në finalen kundër Zelandës së Re, dhe pasi Springboks fitoi ndeshjen, Mandela i dorëzoi trofeun kapitenit Francois Pienaar, një afrikaner. Kjo u pa gjerësisht si një hap i madh në pajtimin e të bardhëve dhe të zinjve jugafrikanë; siç e vuri më vonë de Klerku, "Mandela fitoi zemrat e miliona tifozëve të bardhë të ragbit." Përpjekjet e Mandelës për pajtim i qetësuan frikërat e të bardhëve, por gjithashtu tërhoqën kritika nga të zinjtë më militantë. Mes këtyre të fundit ishte edhe gruaja e tij e ndarë, Winnie, e cila e akuzoi KKA-në se ishte më e interesuar për të qetësuar komunitetin e bardhë sesa për të ndihmuar shumicën e zezë.

Mandela mbikëqyri formimin e një Komisioni të së Vërtetës dhe Pajtimit për të hetuar krimet e kryera gjatë aparteidit si nga qeveria ashtu edhe nga KKA-ja, duke e emëruar Tutu-n kryetar të tij. Për të parandaluar krijimin e martirëve, komisioni dha amnisti individuale në këmbim të dëshmive për krime të kryera gjatë epokës së aparteidit. I përkushtuar në shkurt 1996, ai zhvilloi dy vjet seancash dëgjimore që detajonin përdhunime, tortura, bombardime dhe vrasje politike para se të lëshonte raportin e tij final në tetor 1998. Si de Klerku ashtu edhe Mbeki apeluan që pjesë të raportit të fshiheshin, megjithëse vetëm apeli i de Klerkut pati sukses. Mandela e lavdëroi punën e komisionit, duke deklaruar se ai "na kishte ndihmuar të largoheshim nga e kaluara për t'u përqendruar në të tashmen dhe të ardhmen".

Programet e brendshme

Shtëpi në Soweto të ndërtuara nën programin PRZ

Administrata e Mandelës trashëgoi një vend me disparitet të madh pasurie dhe shërbimesh mes komuniteteve të bardha dhe të zeza. Nga një popullsi prej 40 milionësh, rreth 23 milionë vetave u mungonte elektriciteti ose kanalizimet e duhura, dhe 12 milionëve u mungonte furnizimi me ujë të pastër, ndërsa 2 milionë fëmijë nuk ishin në shkollë dhe një e treta e popullsisë ishte analfabete. Papunësia arrinte 33%, dhe pak nën gjysma e popullsisë jetonte nën vijën e varfërisë. Rezervat financiare të qeverisë ishin pothuajse të shterura, me një të pestën e buxhetit kombëtar që shpenzohej për shlyerjen e borxhit, që do të thoshte se shtrirja e Programit të Rindërtimit dhe Zhvillimit (PRZ) të premtuar u reduktua, pa asnjë nga nacionalizimi ose krijimi i vendeve të punës të propozuara. Në 1996, PRZ-ja u zëvendësua me një politikë të re, Rritja, Punësimi dhe Rishpërndarja (RPR), e cila ruajti ekonominë e përzier të Afrikës së Jugut, por vuri theksin te rritja ekonomike përmes një kornize të ekonomisë së tregut dhe inkurajimit të investimeve të huaja; shumë brenda KKA-së e përqeshën si politikë neoliberale që nuk trajtonte pabarazinë sociale, sido që ta mbronte Mandela. Duke përqafuar këtë qasje, qeveria e Mandelës iu përmbajt "konsensusit të Uashingtonit" të avokuar nga Banka Botërore dhe Fondi Monetar Ndërkombëtar.

Gjatë presidencës së Mandelës, shpenzimet për mirëqenie u rritën me 13% në 1996/97, 13% në 1997/98, dhe 7% në 1998/99. Qeveria futi barazi në ndihmat për komunitetet, duke përfshirë ndihmat për paaftësi, ndihmat për mbajtjen e fëmijëve dhe pensionet e pleqërisë, të cilat më parë ishin caktuar në nivele të ndryshme për grupet e ndryshme racore të Afrikës së Jugut. Në 1994, shëndetësia falas u fut për fëmijët nën gjashtë vjeç dhe gratë shtatzëna, një dispozitë e zgjeruar për të gjithë ata që përdornin shërbimet shëndetësore publike të nivelit parësor në 1996. Deri në zgjedhjet e 1999-ës, KKA-ja mund të mburrej se, falë politikave të saj, 3 milionë njerëz u lidhën me linjat telefonike, 1,5 milionë fëmijë u sollën në sistemin arsimor, 500 klinika u modernizuan ose u ndërtuan, 2 milionë njerëz u lidhën me rrjetin elektrik, aksesi në ujë u zgjerua për 3 milionë njerëz, dhe u ndërtuan 750.000 shtëpi, duke strehuar rreth 3 milionë njerëz.

Mandela gjatë një vizite në Brazil në 1998

Akti për Reformën Agrare Nr. 3 i 1996-ës mbrojti të drejtat e qiramarrësve punëtorë që jetonin në ferma ku mbillnin të lashta ose kullosnin bagëti. Ky legjislacion siguroi që qiramarrës të tillë nuk mund të dëboheshin pa urdhër gjykate ose nëse ishin mbi moshën 65 vjeç. Duke pranuar se prodhimi i armëve ishte një industri kyçe për ekonominë jugafrikane, Mandela mbështeti tregtinë e armëve, por futi rregullore më të rrepta rreth Armscor për të siguruar që armatimi jugafrikan të mos i shitej regjimeve autoritare. Nën administratën e Mandelës, turizmi u promovua gjithnjë e më shumë, duke u bërë një sektor kryesor i ekonomisë jugafrikane.

Kritikë si Edwin Cameron akuzuan qeverinë e Mandelës se kishte bërë pak për të ndalur pandeminë e HIV/AIDS-it në vend; deri në 1999, 10% e popullsisë së Afrikës së Jugut ishin HIV pozitivë. Mandela më vonë pranoi se personalisht e kishte lënë pas dore çështjen, pjesërisht për shkak të ngurrimit publik për të diskutuar çështje rreth seksit në Afrikën e Jugut, dhe se e kishte lënë çështjen për t'u marrë Mbeki. Mandela mori kritika edhe për dështimin në luftimin e mjaftueshëm të krimit; Afrika e Jugut kishte një nga normat më të larta të krimit në botë, dhe veprimtaria e sindikatave ndërkombëtare të krimit në vend u rrit ndjeshëm gjatë dekadës. Administrata e Mandelës u perceptua gjithashtu si e paaftë të merrej me problemin e korrupsionit.

Probleme të mëtejshme u shkaktuan nga eksodi i mijëra jugafrikanëve të bardhë të kualifikuar nga vendi, të cilët po iknin nga normat e rritura të krimit, taksat më të larta dhe ndikimi i diskriminimit pozitiv ndaj të zinjve në punësim. Ky eksod rezultoi në "ikje trurësh", dhe Mandela i kritikoi ata që ikën. Njëkohësisht, Afrika e Jugut përjetoi një valë të madhe migrantësh të paligjshëm nga pjesët më të varfra të Afrikës; megjithëse opinioni publik ndaj këtyre emigrantëve të paligjshëm ishte përgjithësisht i pafavorshëm, duke i karakterizuar si kriminelë përhapës sëmundjesh dhe barrë për burimet, Mandela u bëri thirrje jugafrikanëve t'i pranonin si "vëllezër dhe motra".

Çështjet e jashtme

Mandela shprehu mendimin se "marrëdhëniet e ardhshme të jashtme të Afrikës së Jugut [duhet] të bazohen në besimin tonë se të drejtat e njeriut duhet të jenë thelbi i marrëdhënieve ndërkombëtare". Duke ndjekur shembullin jugafrikan, Mandela inkurajoi kombet e tjera të zgjidhnin konfliktet përmes diplomacisë dhe pajtimit. Në shtator 1998, Mandela u emërua sekretar i përgjithshëm i Lëvizjes së Vendeve të Painkuadruara, e cila mbajti konferencën e saj vjetore në Durban. Ai e përdori ngjarjen për të kritikuar "interesat e ngushta, shoviniste" të qeverisë izraelite për ngecjen e negociatave për t'i dhënë fund konfliktit izraelito-palestinez dhe u bëri thirrje Indisë dhe Pakistanit të negocionin për t'i dhënë fund konfliktit të Kashmirit, për çka u kritikua si nga Izraeli ashtu edhe nga India. I frymëzuar nga bumi ekonomik i rajonit, Mandela kërkoi marrëdhënie ekonomike më të mëdha me Azinë Lindore, veçanërisht me Malajzinë, megjithëse kjo u pengua nga kriza financiare aziatike e 1997-ës. Ai i dha njohje diplomatike Republikës Popullore të Kinës (RPK), e cila po rritej si fuqi ekonomike, dhe fillimisht edhe Tajvanit, i cili ishte prej kohësh një investitor në ekonominë jugafrikane. Megjithatë, nën presionin e RPK-së, e hoqi njohjen e Tajvanit në nëntor 1996, dhe bëri një vizitë zyrtare në Pekin në maj 1999.

Mandela me presidentin amerikan Bill Klinton. Pavarësisht se e kritikoi publikisht disa herë, Mandela e pëlqente Klintonin, dhe personalisht e mbështeti gjatë procedurave të tij të shkarkimit.

Mandela tërhoqi kontroversë për marrëdhënien e tij të ngushtë me presidentin indonezian Suharto, regjimi i të cilit ishte përgjegjës për abuzime masive të të drejtave të njeriut, megjithëse gjatë një vizite të korrikut 1997 në Indonezi, ai privatisht e nxiti Suhartonë të tërhiqej nga pushtimi i Timorit Lindor. Ai gjithashtu u përball me kritika të ngjashme nga Perëndimi për lidhjet tregtare të qeverisë së tij me Sirinë, Kubën dhe Libinë dhe për miqësitë e tij personale me Castron dhe Gadafin. Castro vizitoi Afrikën e Jugut në 1998 me përkrahje të gjerë popullore, dhe Mandela u takua me Gadafin në Libi për t'i dhënë Urdhrin e Shpresës së Mirë. Kur qeveritë dhe media perëndimore kritikuan këto vizita, Mandela e cilësoi një kritikë të tillë si racialisht të motivuar, dhe deklaroi se "armiqtë e vendeve në Perëndim nuk janë armiqtë tanë." Mandela shpresoi të zgjidhte mosmarrëveshjen e gjatë mes Libisë dhe Shteteve të Bashkuara e Britanisë mbi gjyqin e dy libianëve, Abdelbaset al-Megrahi dhe Lamin Khalifah Fhimah, të cilët u akuzuan në nëntor 1991 për sabotimin e fluturimit Pan Am 103. Mandela propozoi që ata të gjykoheshin në një vend të tretë, gjë që u pranua nga të gjitha palët; i qeverisur nga e drejta skoceze, gjyqi u zhvillua në Camp Zeist në Holandë në prill 1999, dhe e shpalli fajtor njërin prej dy burrave.

Mandela iu bashkua thirrjeve të Mbekit për një "Rilindje Afrikane", dhe ishte shumë i shqetësuar për çështjet e kontinentit. Ai përdori një qasje diplomatike të butë për të hequr huntën ushtarake të Sani Abachas në Nigeri, por më vonë u bë figurë kryesore në thirrjen për sanksione kur regjimi i Abachas i shtoi shkeljet e të drejtave të njeriut. Në 1996, ai u emërua kryetar i Komunitetit të Zhvillimit të Afrikës Jugore (SADC) dhe filloi negociata të pasuksesshme për t'i dhënë fund Luftës së Parë Kongoleze në Zair. Ai gjithashtu luajti një rol kyç si ndërmjetës në konfliktin etnik mes grupeve politike tutsi dhe hutu në Luftën Civile të Burundit, duke ndihmuar në nisjen e një zgjidhjeje që solli stabilitet të shtuar në vend, por nuk i dha fund dhunës etnike. Në operacionin e parë ushtarak pas-aparteid të Afrikës së Jugut, trupat u dërguan në Lesoto në shtator 1998 për të mbrojtur qeverinë e kryeministrit Pakalitha Mosisili, pasi një zgjedhje e kontestuar kishte nxitur kryengritje opozitare. Veprimi nuk u autorizua nga vetë Mandela, i cili ishte jashtë vendit në atë kohë, por nga Buthelezi, i cili shërbente si president në detyrë gjatë mungesës së Mandelës, me miratimin e Mandelës dhe Mbekit.

Tërheqja nga politika

Në pjesën e fundit të presidencës së tij, Mandela mbështetej gjithnjë e më shumë te Nënpresidenti i tij, Thabo Mbeki (në foto).

Kushtetuta e re e Afrikës së Jugut u miratua nga parlamenti në maj 1996, duke përfshirë një sërë institucionesh për të vendosur kontrolle mbi autoritetin politik dhe administrativ brenda një demokracie kushtetuese. De Klerku kundërshtoi zbatimin e kësaj kushtetute, dhe atë muaj ai dhe Partia Nacionaliste u tërhoqën nga qeveria koalicioni në protestë, duke pretenduar se KKA-ja nuk i trajtonte si të barabartë. KKA-ja mori postet e kabinetit të mbajtura më parë nga Nacionalistët, me Mbekin duke u bërë Nënpresident i vetëm. Inkatha mbeti pjesë e koalicionit, dhe kur si Mandela ashtu edhe Mbeki ishin jashtë vendit në shtator 1998, Buthelezi u emërua "President në Detyrë", duke shënuar një përmirësim në marrëdhënien e tij me Mandelën. Megjithëse Mandela kishte qeverisur shpesh me vendosmëri në dy vitet e tij të para si president, ai më pas i kishte deleguar gjithnjë e më shumë detyrat te Mbeki, duke ruajtur vetëm një mbikëqyrje të ngushtë personale të masave të inteligjencës dhe sigurisë. Gjatë një vizite në Londër në 1997, ai tha se "sunduesi i Afrikës së Jugut, sunduesi de facto, është Thabo Mbeki" dhe se ai po "ia kalonte gjithçka atij".

Mandela u tërhoq si President i KKA-së në konferencën e partisë të dhjetorit 1997. Ai shpresonte që Ramaphosa ta pasonte, duke besuar se Mbeki ishte tepër i papërkulshëm dhe intolerant ndaj kritikave, por KKA-ja zgjodhi Mbekin sido që të ishte. Mandela dhe Ekzekutivi mbështetën Jacob Zumën, një zulu që kishte qenë i burgosur në Ishullin Robben, si pasardhësin e Mbekit për Nënpresident. Kandidatura e Zumës u sfidua nga Winnie, retorika populiste e së cilës i kishte siguruar një përkrahje të fortë brenda partisë, megjithëse Zuma e mundi atë me shumicë të madhe në votimin e zgjedhjes.

Marrëdhënia e Mandelës me Machelin ishte thelluar; në shkurt 1998, ai deklaroi publikisht se ishte "i dashuruar me një zonjë të jashtëzakonshme", dhe nën presionin e Tutu-t, i cili e nxiti të jepte shembull për të rinjtë, ai organizoi një dasmë për ditëlindjen e tij të 80-të, në korrik të atij viti. Ditën pasuese, ai organizoi një festë të madhe me shumë të ftuar të huaj të nderuar. Megjithëse kushtetuta e 1996-ës i lejonte presidentit të shërbente dy mandate të njëpasnjëshme pesëvjeçare, Mandela nuk kishte planifikuar kurrë të kandidonte për një mandat të dytë. Ai mbajti fjalimin e tij lamtumirës në Parlament më 29 mars 1999 kur ai u shpërbë përpara zgjedhjeve të përgjithshme të 1999-ës, pas së cilës u tërhoq. Megjithëse sondazhet e opinionit në Afrikën e Jugut treguan përkrahje të lëkundur si për KKA-në ashtu edhe për qeverinë, vetë Mandela mbeti shumë i popullarizuar, me 80% të jugafrikanëve të anketuar në 1999 që shprehën kënaqësi me performancën e tij si president.

Pas-presidenca dhe vitet e fundit (1999–2013)

Aktivizmi i vazhdueshëm dhe filantropia: 1999–2004

Mandela gjatë një vizite në London School of Economics në 2000

Duke u tërhequr në qershor 1999, Mandela synonte të bënte një jetë familjare të qetë, të ndarë mes Johanesburgut dhe Qunu-t. Megjithëse filloi të shkruante një vazhdim të autobiografisë së tij të parë, që do të titullohej The Presidential Years, ai mbeti i papërfunduar dhe u botua vetëm pas vdekjes në 2017. Mandela e gjeti të vështirë një izolim të tillë dhe u kthye në një jetë publike të ngarkuar me një program të përditshëm detyrash, takime me udhëheqës botërorë dhe të famshëm, dhe—kur ishte në Johanesburg—duke punuar me Fondacionin Nelson Mandela, të themeluar në 1999 për t'u përqendruar në zhvillimin rural, ndërtimin e shkollave, dhe luftimin e HIV/AIDS-it. Megjithëse ishte kritikuar rëndë për mosbërjen e mjaftueshme për të luftuar pandeminë e HIV/AIDS-it gjatë presidencës së tij, ai ia kushtoi shumë kohën çështjes pas tërheqjes, duke e përshkruar si "një luftë" që kishte vrarë më shumë njerëz se "të gjitha luftërat e mëparshme"; duke u lidhur me Fushatën e Veprimit për Trajtim, ai i bëri thirrje qeverisë së Mbekit të siguronte që jugafrikanët HIV-pozitivë të kishin akses në antiretrovirale. Ndërkohë, Mandela u trajtua me sukses për kancer të prostatës në korrik 2001.

Në 2002, Mandela inaugoroi Leksionin Vjetor Nelson Mandela, dhe në 2003 u krijua Fondacioni Mandela Rhodes në Rhodes House të Universitetit të Oksfordit, për të siguruar bursa pasuniversitare për studentë afrikanë. Këto projekte u pasuan nga Qendra e Kujtesës Nelson Mandela dhe fushata 46664 kundër HIV/AIDS-it. Ai mbajti fjalimin mbyllës në Konferencën e XIII-të Ndërkombëtare mbi AIDS-in në Durban në 2000, dhe në 2004, foli në Konferencën e XV-të Ndërkombëtare mbi AIDS-in në Bangkok, Tajlandë, duke bërë thirrje për masa më të mëdha për të luftuar tuberkulozin si dhe HIV/AIDS-in. Mandela e bëri publike AIDS-in si shkaktarin e vdekjes së djalit të tij Makgatho në janar 2005, për të sfiduar stigmën rreth diskutimit të sëmundjes.

Publikisht, Mandela u bë më i zëshëm në kritikimin e fuqive perëndimore. Ai kundërshtoi fuqishëm ndërhyrjen e NATO-s në Kosovë të 1999-ës dhe e cilësoi si një përpjekje e kombeve më të fuqishme të botës për të policuar të gjithë botën. Në 2003, ai foli kundër planeve të Shteteve të Bashkuara për të nisur luftën në Irak, duke e përshkruar si "një tragjedi" dhe duke sulmuar presidentin amerikan George W. Bush dhe kryeministrin britanik Tony Blair (të cilin e quajti "ministër i jashtëm amerikan") për minimin e OKB-së, duke thënë, "Gjithçka që [Zoti Bush] dëshiron është nafta irakiane". Ai sulmoi Shtetet e Bashkuara në mënyrë më të përgjithshme, duke pohuar se "nëse ka një vend që ka kryer mizori të papërshkrueshme në botë, ai është Shtetet e Bashkuara të Amerikës", duke përmendur bombardimin atomik të Japonisë; kjo tërhoqi kontroversë ndërkombëtare, megjithëse më vonë e përmirësoi marrëdhënien me Bushin. Duke ruajtur interes për të dyshuarin e Lockerbie-t, ai e vizitoi Megrahin në burgun Barlinnie dhe foli kundër kushteve të trajtimit të tij, duke iu referuar atyre si "ndjekje psikologjike".

"Duke u tërhequr nga tërheqja": 2004–2013

Mandela dhe presidenti amerikan George W. Bush në Zyrën Ovale, 2005

Në qershor 2004, në moshën 85-vjeçare dhe në mes të shëndetit të dobësuar, Mandela njoftoi se po "tërhiqej nga tërheqja" dhe po largohej nga jeta publike, duke vënë në dukje, "Mos më telefononi, unë do t'ju telefonoj." Megjithëse vazhdoi të takohej me miq të ngushtë dhe familjen, fondacioni i tij dekurajoi ftesat për të për të dalë në ngjarje publike dhe refuzoi shumicën e kërkesave për intervista.

Ai ruajti njëfarë përfshirje në çështjet ndërkombëtare. Në 2005, themeloi Nelson Mandela Legacy Trust, duke udhëtuar në Shtetet e Bashkuara për t'iu drejtuar Institutit Brookings dhe NAACP-së mbi nevojën për ndihmë ekonomike për Afrikën. Ai foli me senatoren amerikane Hillary Clinton dhe presidentin George W. Bush, dhe u takua për herë të parë me atëkohë-senatorin Barack Obama. Mandela gjithashtu e inkurajoi presidentin zimbabvean Robert Mugabe të jepte dorëheqjen për shkak të shkeljeve në rritje të të drejtave të njeriut në vend. Kur kjo doli e paefektshme, ai foli hapur kundër Mugabes në 2007, duke i kërkuar të tërhiqej "me respekt të mbetur dhe një dozë dinjiteti". Atë vit, Mandela, Machel dhe Desmond Tutu mblodhën një grup udhëheqësish botërorë në Johanesburg për të kontribuar me mençurinë dhe udhëheqjen e tyre të pavarur ndaj disa prej problemeve më të vështira të botës. Mandela njoftoi formimin e këtij grupi të ri, The Elders, në një fjalim të mbajtur në ditëlindjen e tij të 89-të.

Mandela duke marrë çelësat e qytetit të Tshwane-s, 2008

Ditëlindja e 90-të e Mandelës u shënua në të gjithë vendin më 18 korrik 2008; një koncert nderimi u mbajt në Hyde Park, Londër. Gjatë presidencës së Mbekit, Mandela vazhdoi ta mbështeste KKA-në, duke ia kaluar zakonisht Mbekit në vëmendje në çdo ngjarje publike që të dy ndiqnin. Mandela ndihej më rehat me pasardhësin e Mbekit, Zumën, megjithëse Fondacioni Nelson Mandela u shqetësua kur nipi i tij, Mandla Mandela, e nisi me aeroplan drejt Kepit Lindor për të marrë pjesë në një tubim pro-Zuma në mes të një stuhie në 2009.

Shtëpia e pensionimit të Mandelës në Qunu, ish-Transkei.

Në 2004, Mandela bëri fushatë me sukses që Afrika e Jugut të priste Kupën e Botës në Futboll 2010, duke deklaruar se do të kishte "pak dhurata më të mira për ne" në vitin që shënonte një dekadë nga rënia e aparteidit. Pavarësisht se ruajti një profil të ulët gjatë ngjarjes për shkak të shëndetit të dobët, Mandela bëri shfaqjen e tij të fundit publike gjatë ceremonisë mbyllëse të Kupës së Botës, ku mori duartrokitje të mëdha. Mes 2005 dhe 2013, Mandela, e më vonë familja e tij, u përfshinë në një sërë mosmarrëveshjesh ligjore rreth parave të mbajtura në trustet familjare në dobi të pasardhësve të tij. Në mes të 2013-ës, ndërkohë që Mandela ishte i shtruar në spital për një infeksion pulmonar në Pretoria, pasardhësit e tij u përfshinë në një mosmarrëveshje ligjore brenda-familjare rreth vendit të varrimit të fëmijëve të Mandelës, dhe përfundimisht të vetë Mandelës.

Sëmundja dhe vdekja: 2011–2013

Anëtarë të publikut duke i shprehur respektin jashtë shtëpisë së Mandelës në Houghton

Në shkurt 2011, Mandela u shtrua shkurtimisht në spital me një infeksion respirator, gjë që tërhoqi vëmendje ndërkombëtare, para se të riafishohej për një infeksion pulmonar dhe heqjen e gurëve në tëmth në dhjetor 2012. Pas një procedure mjekësore të suksesshme në fillim të marsit 2013, infeksioni pulmonar iu përsërit dhe u shtrua shkurtimisht në spital në Pretoria. Në qershor 2013, infeksioni pulmonar iu përkeqësua dhe u riafishua në një spital të Pretorias në gjendje serioze. Kryepeshkopi i Kejptaunit, Thabo Makgoba, e vizitoi Mandelën në spital dhe u lut me Machelin, ndërsa Zuma anuloi një udhëtim në Mozambik për ta vizituar ditën pasuese. Në shtator 2013, Mandela u lëshua nga spitali, megjithëse gjendja e tij mbeti e paqëndrueshme.

Pas një infeksioni respirator të zgjatur, Mandela vdiq më 5 dhjetor 2013 në moshën 95-vjeçare, rreth orës 20:50 sipas orës vendase, në shtëpinë e tij në Houghton, i rrethuar nga familja. Zuma e njoftoi publikisht vdekjen e tij në televizion, duke shpallur dhjetë ditë zie kombëtare, një shërbim përkujtimor u mbajt në stadiumin FNB të Johanesburgut më 10 dhjetor 2013, dhe 8 dhjetorin ditë kombëtare lutjeje dhe reflektimi. Trupi i Mandelës u la në ekspozim publik nga 11 deri 13 dhjetor në Union Buildings në Pretoria dhe një funeral shtetëror u mbajt më 15 dhjetor në Qunu. Rreth 90 përfaqësues të shteteve të huaja udhëtuan në Afrikën e Jugut për të marrë pjesë në ngjarjet përkujtimore. U zbulua më vonë se 300 milionë rand (rreth 20 milionë dollarë), të destinuar fillimisht për projekte zhvillimi humanitar, ishin ridrejtuar për të financuar funeralin. Media u mbush me homazhe dhe kujtime, ndërsa imazhe homazhi për Mandelën u përhapën në mediat sociale. Pasuria e tij prej 4,1 milionë dollarësh amerikanë iu la së vesë, anëtarëve të tjerë të familjes, personelit, dhe institucioneve arsimore.

Ideologjia politike

Një mik më pyeti dikur si mund ta pajtoja besimin tim te nacionalizmi afrikan me një besim te materializmi dialektik. Për mua, nuk kishte kontradiktë. Isha para së gjithash një nacionalist afrikan që luftonte për emancipimin tonë nga sundimi i pakicës dhe të drejtën për të kontrolluar fatin tonë. Por njëkohësisht, Afrika e Jugut dhe kontinenti afrikan ishin pjesë e botës më të gjerë. Problemet tona, edhe pse dalluese dhe të veçanta, nuk ishin unike, dhe një filozofi që i vendoste ato probleme në një kontekst ndërkombëtar dhe historik të botës më të gjerë dhe rrjedhës së historisë ishte e vlefshme. Isha i gatshëm të përdorja çdo mjet të nevojshëm për të përshpejtuar zhdukjen e paragjykimit njerëzor dhe fundin e nacionalizmit shovinist dhe të dhunshëm.

— Nelson Mandela, 1994

Mandela e identifikonte veten si nacionalist afrikan, një pozicion ideologjik që kishte mbajtur që kur u anëtarësua në KKA, dhe si socialist. Ai ishte një politikan praktik, e jo studiues intelektual apo teoricien politik. Sipas biografit Tom Lodge, "për Mandelën, politika ka qenë gjithmonë kryesisht rreth rrëfimit të historive, rreth krijimit të narrativave, kryesisht rreth sjelljes moralisht shembullore, dhe vetëm dytësisht rreth vizionit ideologjik, më shumë rreth mjeteve sesa qëllimeve."

Historiani Sabelo J. Ndlovu-Gatsheni e përshkroi Mandelën si një "nacionalist liberal afrikan–humanist dekolonial", ndërsa analisti politik Raymond Suttner paralajmëroi kundër etiketimit të Mandelës si liberal dhe deklaroi se Mandela shfaqte një "përbërje socio-politike hibride". Mandela përqafoi disa nga idetë e tij politike nga mendimtarë të tjerë—ndër ta udhëheqës indianë të pavarësisë si Gandi dhe Nehru, aktivistë afrikano-amerikanë të të drejtave civile, dhe nacionalistë afrikanë si Nkrumah—dhe i aplikoi ato në situatën jugafrikane. Njëkohësisht, ai hodhi poshtë aspekte të tjera të mendimit të tyre, si ndjenja antibardhë e shumë nacionalistëve afrikanë. Duke bërë këtë, ai sintetizoi si pikëpamje kundërkulturore ashtu edhe hegjemonike, për shembull duke marrë ide nga nacionalizmi afrikaner, atëherë dominues, në promovimin e vizionit të tij kundër aparteidit.

Zhvillimi i tij politik u ndikua fuqishëm nga trajnimi dhe praktika e tij ligjore, veçanërisht shpresa e tij për të arritur ndryshim jo përmes dhunës, por përmes një "revolucioni ligjor". Gjatë jetës së tij, ai filloi duke avokuar një rrugë jo të dhunshme, më vonë duke përqafuar dhunën, dhe pastaj duke miratuar një qasje jo të dhunshme ndaj negocimit dhe pajtimit. Kur mbështeste dhunën, e bënte këtë sepse nuk shihte alternativë, dhe ishte gjithmonë pragmatik për të, duke e perceptuar si një mjet për ta sjellë kundërshtarin e tij në tryezën e negociatave. Ai kërkoi të synonte simbolet e epërsisë së bardhë dhe shtypjes raciste, e jo të bardhët si individë, dhe ishte i kujdesshëm të mos nxiste një luftë racore në Afrikën e Jugut. Kjo gatishmëri për të përdorur dhunën e dallon Mandelën nga ideologjia e gandizmit, me të cilën disa komentatorë kanë kërkuar ta asociojnë.

Demokracia

Megjithëse në disa fjalime u paraqit në mënyrë autokratike, Mandela ishte një besimtar i sinqertë i demokracisë dhe i përmbahej vendimeve të shumicës edhe kur nuk pajtohej thellësisht me to. Ai kishte shfaqur një përkushtim ndaj vlerave të demokracisë dhe të drejtave të njeriut që nga të paktën vitet 1960. Ai mbante bindjen se "përfshirja, llogaridhënia dhe liria e fjalës" ishin themelet e demokracisë, dhe udhëhiqej nga një besim në të drejtat natyrore dhe njerëzore. Suttner argumentoi se kishte "dy mënyra udhëheqjeje" që Mandela përqafoi. Nga njëra anë ai iu përmbajt ideve mbi udhëheqjen kolektive, ndërsa nga ana tjetër besonte se kishte skenarë në të cilët një udhëheqës duhej të ishte i vendosur dhe të vepronte pa konsultim për të arritur një objektiv të caktuar.

Sipas Lodge-it, mendimi politik i Mandelës reflektonte tensione mes mbështetjes së tij për demokracinë liberale dhe formave afrikane para-koloniale të vendimmarrjes me konsensus. Ai ishte admirues i demokracisë parlamentare në stilin britanik, duke deklaruar se, "e konsideroj Parlamentin britanik institucionin më demokratik në botë, dhe pavarësia dhe paanshmëria e gjyqësorit të tij kurrë nuk pushojnë së nxituri admirimin tim." Në këtë ai është përshkruar si i përkushtuar ndaj "projektit modernist euro-veri-amerikan të emancipimit", diçka që e dallon nga udhëheqës të tjerë nacionalistë afrikanë dhe socialistë si Nyerere, të cilët ishin të shqetësuar për përqafimin e stileve të qeverisjes demokratike që ishin perëndimore, e jo afrikane, në origjinë. Megjithatë, Mandela shprehu gjithashtu admirim për atë që e konsideronte forma indigjene të demokracisë, duke e përshkruar mënyrën e qeverisjes së shoqërisë tradicionale xhosa si "demokraci në formën e saj më të pastër".

Socializmi dhe marksizmi

Pullë përkujtimore sovjetike e 1988-ës, me titrën "Luftëtar për lirinë e Afrikës së Jugut Nelson Mandela" në rusisht

Mandela avokoi krijimin përfundimtar të një shoqërie pa klasa, me Sampsonin duke e përshkruar si "hapur kundër kapitalizmit, pronësisë private të tokës dhe fuqisë së parasë së madhe". Mandela u ndikua nga marksizmi, dhe gjatë revolucionit avokoi socializmin shkencor. Ai mohoi të ishte komunist në Gjyqin për Tradhti, dhe e ruajti këtë qëndrim si më vonë kur fliste me gazetarë, ashtu edhe në autobiografinë e tij, ku theksoi se bashkëpunimi me PKAJ-në ishte pragmatik, duke pyetur retorikisht, "kush mund të thotë se ne nuk po i përdornim ata?" Sipas sociologut Craig Soudien, "sado simpatik ishte Mandela ndaj socializmit, komunist nuk ishte." Në të kundërt, biografi David James Smith deklaroi se Mandela "përqafoi komunizmin dhe komunistët" në fund të viteve 1950 dhe fillim të viteve 1960, ndërsa historiani Stephen Ellis komentoi se Mandela kishte asimiluar shumë prej ideologjisë marksiste-leniniste deri në 1960.

Ellis gjithashtu gjeti prova se Mandela kishte qenë një anëtar aktiv i Partisë Komuniste të Afrikës së Jugut (PKAJ) gjatë fundit të viteve 1950 dhe fillimit të viteve 1960, diçka që u konfirmua pas vdekjes së tij si nga KKA-ja ashtu edhe nga PKAJ-ja, e cila e fundit pretendoi se ai jo vetëm që ishte anëtar i partisë, por shërbeu edhe në Komitetin e saj Qendror. Anëtarësimi i tij ishte fshehur nga KKA-ja, e vetëdijshme se njohuria për përfshirjen e mëparshme të Mandelës në PKAJ mund të kishte qenë e dëmshme për përpjekjet e tij për të tërhequr mbështetje nga vendet perëndimore. Pikëpamja e Mandelës për këto qeveri perëndimore ndryshonte nga ajo e marksist-leninistëve, pasi ai nuk besonte se ato ishin antidemokratike apo reaksionare dhe mbeti i përkushtuar ndaj sistemeve demokratike të qeverisjes.

Karta e Lirisë e 1955-ës, të cilën Mandela kishte ndihmuar ta krijonte, kërkonte nacionalizimin e bankave, minierave të arit dhe tokës, për të siguruar shpërndarje të barabartë të pasurisë. Pavarësisht këtyre besimeve, Mandela nisi një program privatizimi gjatë presidencës së tij, në përputhje me trendet në vende të tjera të kohës. Është sugjeruar përsëri e përsëri se Mandela do të kishte preferuar të zhvillonte një ekonomi social-demokrate në Afrikën e Jugut, por që kjo nuk ishte e realizueshme si rezultat i situatës ndërkombëtare të fillimit të viteve 1990, pjesërisht e ndikuar nga rënia e shteteve socialiste në Bashkimin Sovjetik dhe Bllokun Lindor.

Personaliteti dhe jeta personale

Mandela gjatë një vizite në Australi në 2009; ai vesh një nga rrobat me ngjyra të gjalla që u bënë të njohura si "bluza Madiba".

Mandela konsiderohej gjerësisht një udhëheqës karizmatik, i përshkruar nga biografja Mary Benson si "një udhëheqës masiv i lindur që nuk mund të mos magnetizonte njerëzit". Ai ishte shumë i vetëdijshëm për imazhin dhe kërkonte veshje cilësore, me shumë komentues që besonin se sillej në mënyrë mbretërore. Trashëgimia e tij aristokratike theksohej vazhdimisht nga mbështetësit, duke kontribuar në "fuqinë e tij karizmatike". Ndërsa jetonte në Johanesburg në vitet 1950, ai kultivoi imazhin e "zotëriut afrikan", me "veshje të hekurosura, sjellje korrekte dhe të folur publik të kontrolluar". Duke bërë këtë, Lodge argumentoi se Mandela u bë "një nga politikanët e parë të mediave ... duke përfshirë një bukuri dhe stil që projektonin vizualisht një botë të re e guximshme afrikane të modernitetit dhe lirisë". Mandela njihej për ndryshimin e rrobave disa herë në ditë, dhe u lidh aq shumë me bluzat batik shumëngjyrëshe pas marrjes së presidencës sa u njohën si "bluza Madiba".

Për shkencëtarët politikë Betty Glad dhe Robert Blanton, Mandela ishte një udhëheqës "jashtëzakonisht inteligjent, dinak dhe besnik". Biografi i tij zyrtar, Anthony Sampson, komentoi se ishte një "mjeshtër i imazhit dhe performancës", duke shkëlqyer në paraqitjen e vetes në fotografitë e shtypit dhe në krijimin e frazave të bukura. Fjalimet e tij publike paraqiteshin në mënyrë formale, të ngurtë, dhe shpesh përbëheshin nga fraza klishe. Ai zakonisht fliste ngadalë, dhe i zgjidhte fjalët me kujdes. Megjithëse nuk konsiderohej një orator i madh, fjalimet e tij përcillnin "përkushtimin, sharmin dhe humorin e tij personal".

Mandela ishte një person privat që i besonte shumë pak njerëzve. Privatisht, ai jetoi një jetë të thjeshtë, duke refuzuar të pinte alkool ose të pinte duhan, dhe madje edhe si president e bënte vetë shtratin e tij. I njohur për ndjenjën e tij shkatërruese të humorit, ai njihej si i papërkulshëm dhe besnik njëkohësisht, dhe herë pas here shfaqte një temperament të shpejtë. Zakonisht ishte miqësor dhe mikpritës, dhe dukej i relaksuar në bisedë me këdo, përfshirë kundërshtarët e tij. Anglofil i vetëdeklaruar, ai pretendoi se kishte jetuar sipas "atributeve të stilit dhe sjelljeve britanike". Vazhdimisht i sjellshëm, ishte i vëmendshëm ndaj të gjithëve, pavarësisht moshës apo statusit të tyre, dhe shpesh fliste me fëmijë ose shërbëtorë. Ai njihej për aftësinë e tij për të gjetur pika të përbashkëta me komunitete shumë të ndryshme. Në jetën e tij të mëvonshme, ai gjithmonë kërkonte më të mirën tek njerëzit, madje duke i mbrojtur kundërshtarët politikë para aleatëve të tij, të cilët ndonjëherë e konsideronin tepër besëdhënës. I pëlqente kuzhina indiane, dhe kishte një interes të përjetshëm për arkeologjinë dhe boksin.

Rëndësia e Mandelës mund të konsiderohet në dy mënyra të lidhura. Së pari, ai ka ofruar përmes pranisë së tij personale si politikan bindjeje bujar dhe i ndershëm, i aftë në ushtrimin e pushtetit, por jo i pushtuar nga ai deri në pikën e përjashtimit të parimeve, një njeri që u përpoq të shfaqte respekt për të gjithë ... Së dyti, duke vepruar kështu ai ishte në gjendje të ishte hero dhe simbol për një gamë miqsh të papritur përmes aftësisë së tij, si të gjithë politikanët nacionalistë të shkëlqyer, për t'iu drejtuar në mënyrë efektive audiencave shumë të ndryshme njëherësh.

— Bill Freund, akademik

Ai u rrit në denominacionin metodist të krishterimit; Kisha Metodiste e Afrikës Jugore pretendoi se ai e ruajti besnikërinë ndaj saj gjatë gjithë jetës. Teologu Dion Forster e përshkroi si humanist të krishterë, duke shtuar se mendimi i tij mbështetej më shumë në konceptin jugafrikan të ubuntu-s sesa në teologjinë e krishterë. Sipas Sampsonit, Mandela kurrë nuk pati "një besim të fortë fetar", ndërsa Elleke Boehmer deklaroi se besimi fetar i Mandelës "nuk ishte kurrë i fuqishëm".

Mandela ishte shumë i vetëdijshëm për të qenit burrë dhe rregullisht bënte referenca ndaj burrërisë. Ai ishte heteroseksual, dhe biografja Fatima Meer tha se ai "tundohej lehtë" nga gratë. Një biograf tjetër, Martin Meredith, e karakterizoi si "nga natyra romantik", duke theksuar se kishte pasur marrëdhënie me gra të ndryshme. Mandela u martua tri herë, la pas gjashtë fëmijë, dhe pati shtatëmbëdhjetë nipër e mbesa. Mund të ishte i ashpër dhe kërkues me fëmijët e tij, megjithëse ishte më i dashur me nipërit dhe mbesat. Martesa e tij e parë ishte me Evelyn Ntoko Masen në tetor 1944; u divorcuan në mars 1958 nën presionet e shumta të pretenduar tradhtisë bashkëshortore, mungesave të vazhdueshme, përkushtimit ndaj agjitacionit revolucionar, dhe faktit se ajo ishte Dëshmitare e Jehovait, një fe që kërkonte neutralitet politik. Gruaja e dytë e Mandelës ishte punonjësja sociale Winnie Madikizela-Mandela, të cilën e martoi në qershor 1958. U divorcuan në mars 1996, pas raportimeve për aventurat e saj dhe përfshirjen e saj në korrupsion politik dhe dhunë. Mandela u martua me gruan e tij të tretë, Graça Machel, në ditëlindjen e tij të 80-të në korrik 1998.

Biografët kanë vënë në dukje se jeta e hershme e Mandelës përfshinte marrëdhënie komplekse dhe shpesh private. Gazetari britanik David James Smith vuri në dukje: "Ai vazhdimisht kishte një shumësi marrëdhëniesh në ato vite... Zindzi [vajza e tij] më tha se ishte pak lojtar dhe nuk do të habitej nëse do të dilnin edhe fëmijë të tjerë".

Në 2010, gazeta jugafrikane Mail & Guardian raportoi rastin e Mpho Pules, e cila besonte se ishte vajza e Mandelës dhe kishte tentuar disa herë ta takonte Mandelën. Pule pretendoi se kishte mësuar në 1998 nga gjyshja e saj se ishte rezultat i një marrëdhënieje të shkurtër mes Mandelës dhe Seipati Monakalit në Kejptaun në 1945. Ajo vdiq në 2009. Nipi i Mandelës, Mandla Mandela, e hodhi poshtë pretendimin për shkak të mungesës së provave DNA. Verne Harris nga Fondacioni Nelson Mandela pranoi se rrëfimi i Pules përputhej me kronologjinë historike të Mandelës, por ia la përgjegjësinë familjes.

Në 2013, Onica Nyembezi Mothoa pretendoi se ishte vajza e Mandelës, e lindur në 1947 nga Sophie Majeni, punëtore shtëpiake në Pretoria. Mothoa pretendoi se nëna e saj kishte pasur një marrëdhënie me Mandelën gjatë viteve 1940 dhe ishte detyruar të fshihej për shkak të frikës nga pasojat politike nën aparteid.

Perceptimi dhe trashëgimia

Lule të lëna te statuja e Mandelës në Sheshin e Parlamentit të Londrës pas vdekjes së tij

Burime të ndryshme kanë theksuar udhëheqjen morale të Mandelës në rehabilitimin e statusit të Afrikës së Jugut në botën më të gjerë. Deri në kohën e vdekjes së tij, brenda Afrikës së Jugut Mandela konsiderohej gjerësisht "ati i kombit" dhe "ati themelues i demokracisë". Jashtë Afrikës së Jugut, ai ishte një "ikonë globale", me studiuesen e çështjeve jugafrikane Rita Barnard duke e përshkruar si "një nga figurat më të nderuara të kohës sonë". Një biograf e konsideroi "hero modern demokratik". Disa e kanë portretizuar Mandelën në terma mesianikë, në kontrast me deklaratën e tij se "unë nuk isha mesia, por një njeri i zakonshëm që ishte bërë udhëheqës për shkak të rrethanave të jashtëzakonshme." Ai përmendet shpesh krahas Mahatma Gandit dhe Martin Luther King Jr.-it si një nga udhëheqësit shembullorë antiracistë dhe antikolonialë të shekullit të 20-të. Boehmer e përshkroi si "një totem i vlerave totemike të epokës sonë: tolerancë dhe demokraci liberale" dhe "një simbol universal i drejtësisë sociale".

Fama ndërkombëtare e Mandelës u shfaq gjatë burgimit të tij në vitet 1980, kur u bë i burgosuri politik më i famshëm i botës, një simbol i çështjes kundër aparteidit, dhe një ikonë për miliona njerëz që përqafuan idealin e barazisë njerëzore. Në 1986, biografi i Mandelës e karakterizoi si "mishërimin e luftës për çlirim" në Afrikën e Jugut. Meredith deklaroi se duke u bërë "një simbol i fuqishëm i rezistencës" ndaj aparteidit gjatë viteve 1980, ai kishte fituar "status mitik" ndërkombëtarisht. Sampson komentoi se edhe gjatë jetës së tij, ky mit ishte bërë "aq i fuqishëm sa turbullon realitetet", duke e shndërruar Mandelën në "një shenjt laik". Brenda një dekade nga presidenca e tij, epoka e Mandelës konsiderohej gjerësisht si "një epokë e artë shprese dhe harmonie", me shumë nostalgji të shprehur për të. Në mbarë botën, Mandela fitoi vlerësim ndërkombëtar për aktivizmin e tij në kapërcimin e aparteidit dhe nxitjen e pajtimit racor, duke ardhur të shihej si "një autoritet moral" me një "shqetësim" të madh "për të vërtetën".

Mandela gjeneroi kontrovershi gjatë gjithë karrierës së tij si aktivist dhe politikan, duke pasur kritikë si nga e djathta ashtu edhe nga e majta. Gjatë viteve 1980, Mandela u etiketua gjerësisht si terrorist nga figura të shquara politike të botës perëndimore për shkak të përqafimit të tij të dhunës politike. Departamentet amerikane të Shtetit dhe të Mbrojtjes e caktuan zyrtarisht KKA-në si organizatë terroriste, duke bërë që Mandela të mbetej në listën e tyre të vëzhgimit të terrorizmit deri në 2008. Në të majtë, disa brenda KKA-së—ndër ta Frank B. Wilderson III—e akuzuan për "shitje" për shkak të pranimit të hyrjes në negociata me qeverinë e aparteidit dhe mosimplementimit të reformave të Kartës së Lirisë gjatë presidencës së tij. Sipas Barnardit, "ka gjithashtu një kuptim sipas të cilit qëndrimi i tij princëror dhe mënyra e sjelljes, vetë respekti dhe autoriteti që ai grumbulloi duke e përfaqësuar kombin e tij në personin e tij, shkonin kundër frymës së demokracisë", dhe u shprehën në mënyrë të ngjashme shqetësime se ai e vendoste famën e tij mbi transformimin e vendit të tij. Qeveria e tij u kritikua për dështimin e saj në trajtimin si të pandemisë së HIV/AIDS-it ashtu edhe të niveleve të larta të varfërisë në Afrikën e Jugut.

"Efekti Mandela" i referohet kujtimeve të rreme të përbashkëta nga një grup i madh njerëzish. Termi lindi për shkak të kujtimit të rremë të përhapur se Nelson Mandela vdiq në burg në vitet 1980.

Urdhrat, dekoratat, monumentet dhe nderimet

Mandela mori më shumë se 250 çmime në njohje të arritjeve të tij politike. Ndër to ishte Çmimi Nobel për Paqe, Medalja e Artë e Kongresit amerikan, dhe Medalja Presidenciale e Lirisë, Çmimi Lenin për Paqe i Bashkimit Sovjetik, dhe Çmimi Ndërkombëtar Al-Gaddafi për të Drejtat e Njeriut i Libisë. Në 1990, India i dha Bharat Ratna, dhe në 1992 Pakistani i dha Nishan-e-Pakistan-in e tyre. Të njëjtin vit, iu dha Çmimi Atatürk për Paqe nga Turqia; fillimisht ai e refuzoi çmimin, duke përmendur shkeljet e të drejtave të njeriut të kryera nga Turqia në atë kohë, por më vonë e pranoi çmimin në 1999. Ai u emërua në Urdhrin e Izabelës Katolike dhe Urdhrin e Kanadasë, dhe ishte personi i parë i gjallë që u bë shtetas nderi kanadez. Mbretëresha Elizabeta II e emëroi Kryqbartës të Madh Bailiff të Urdhrit të Shën Gjonit dhe i dha anëtarësi në Urdhrin e Meritës.

Në 2004, Johanesburgu i dha Mandelës çelësat e qytetit, dhe në 2008 u zbulua një statujë e Mandelës në vendin ku ai u lirua nga burgu. Në Ditën e Pajtimit 2013, një statujë prej bronzi e Mandelës u zbulua në Union Buildings të Pretorias. Në nëntor 2009, Asambleja e Përgjithshme e OKB-së shpalli ditëlindjen e Mandelës, 18 korrikun, si "Ditën e Mandelës", duke shënuar kontributin e tij në luftën kundër aparteidit. Ajo bëri thirrje për individët të dhuronin 67 minuta duke bërë diçka për të tjerët, duke përkujtuar 67 vitet që Mandela kishte qenë pjesë e lëvizjes. Në 2015 Asambleja e Përgjithshme e OKB-së i emëroi Rregullat Standarde Minimale për Trajtimin e të Burgosurve, të ndryshuara, si "Rregullat e Mandelës" për të nderuar trashëgiminë e tij. Vitet 2019 deri 2028 gjithashtu u caktuan si Dekada e Paqes Nelson Mandela e Kombeve të Bashkuara.

Biografitë dhe media popullore

Biografia e parë e Mandelës u bazua në intervista të shkurtra me të, të zhvilluara nga autorja, Mary Benson, në vitet 1960. Dy biografi të autorizuara u prodhuan më vonë nga miq të Mandelës. E para ishte Higher Than Hope e Fatima Meerit, e cila u ndikua fuqishëm nga Winnie dhe kështu vuri theks të madh te familja e Mandelës. E dyta ishte Mandela e Anthony Sampsonit, botuar në 1999. Biografi të tjera përfshinin Mandela të Martin Meredithit, botuar për herë të parë në 1997, dhe Mandela të Tom Lodge-it, nga 2006. Vajza e tij Pumla Makaziwe Mandela botoi një biografi fotografike në 2023, Mandela: In Honor of an Extraordinary Life.

Që nga fundi i viteve 1980, imazhi i Mandelës ka dalë në shprehje të ndryshme artistike si pikturat, butonat dhe bluzat, me artikuj të tillë të karakterizuar si "kiç Mandela". Ai ishte subjekt i këngëve përfshirë "Free Nelson Mandela" të The Specials, "Bring Him Back Home (Nelson Mandela)" të Hugh Masekelas, dhe "Asimbonanga (Mandela)", të cilat ndihmuan në rritjen e vetëdijes për burgimin e tij te një audiencë ndërkombëtare. Mandela është përshkruar në filma. Disa, si filmi artistik i 2013-ës Mandela: Long Walk to Freedom dhe minisieri i 2017-ës Madiba, janë përqendruar në mbulimin e periudhave të gjata të jetës së tij të rritur. Të tjerë, si filmi artistik i 2009-ës Invictus dhe dokumentari i 2010-ës The 16th Man, janë përqendruar në ngjarje specifike. Lukhele ka argumentuar se në Invictus dhe filma të tjerë, "industria filmike amerikane" ka luajtur një rol të rëndësishëm në "krijimin e imazhit global të Mandelës".

Shih edhe

• Lista e aktivistëve për paqe
• Efekti Mandela

Referime

Bibliografia

• Barber, James (2004). Mandela's World: The International Dimension of South Africa's Political Revolution 1990–99 (në anglisht). Athens, OH: Ohio University Press. ISBN 978-0-8214-1566-5.
• Barnard, Rita (2014). "Introduction". përmbledhur nga Rita Barnard (red.). The Cambridge Companion to Nelson Mandela (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. fq. 1–26. ISBN 978-1-107-01311-7.
• Battersby, John (2011). "Afterword: Living Legend, Living Statue". përmbledhur nga Anthony Sampson (red.). Mandela: The Authorised Biography (në anglisht). London: HarperCollins. fq. 587–610. ISBN 978-0-00-743797-9.
• Benneyworth, Garth (2011). "Armed and Trained: Nelson Mandela's 1962 Military Mission as Commander in Chief of Umkhonto we Sizwe and Provenance for his Buried Makarov Pistol". South African Historical Journal (në anglisht). 63 (1): 78–101. doi:10.1080/02582473.2011.549375. S2CID 144616007.
• Benson, Mary (1986). Nelson Mandela (në anglisht). Harmondsworth: Penguin Books. ISBN 978-0-14-008941-7.
• Boehmer, Elleke (2005). "Postcolonial Terrorist: The Example of Nelson Mandela". Parallax (në anglisht). 11 (4): 46–55. doi:10.1080/13534640500331666. S2CID 144267205. Arkivuar nga origjinali më 12 janar 2021. Marrë më 27 gusht 2020.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
• Boehmer, Elleke (2008). Nelson Mandela: A Very Short Introduction (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-280301-6.
• Bromley, Roger (2014). "'Magic Negro', Saint or Comrade: Representations of Nelson Mandela in Film". Altre Modernità (në anglisht) (12): 40–58.
• Broun, Kenneth S. (2012). Saving Nelson Mandela: The Rivonia Trial and the Fate of South Africa (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-974022-2.
• Ellis, Stephen (2011). "The Genesis of the ANC's Armed Struggle in South Africa 1948–1961". Journal of Southern African Studies (në anglisht). 37 (4): 657–676. doi:10.1080/03057070.2011.592659. hdl:2263/19620. S2CID 144061623.
• Ellis, Stephen (2016). "Nelson Mandela, the South African Communist Party and the origins of Umkhonto we Sizwe". Cold War History (në anglisht). 16 (1): 1–18. doi:10.1080/14682745.2015.1078315. S2CID 155994044.
• Forster, Dion (2014). "Mandela and the Methodists: Faith, Fallacy and Fact". Studia Historiae Ecclesiasticae (në anglisht). 40: 87–115.
• Freund, Bill (2014). "The Shadow of Nelson Mandela, 1918–2013". African Political Economy (në anglisht). 41 (140): 292–296. doi:10.1080/03056244.2014.883111. S2CID 153570087.
• Glad, Betty; Blanton, Robert (1997). "F. W. de Klerk and Nelson Mandela: A Study in Cooperative Transformational Leadership". Presidential Studies Quarterly (në anglisht). 27 (3): 565–590. JSTOR 27551769.
• Guiloineau, Jean; Rowe, Joseph (2002). Nelson Mandela: The Early Life of Rolihlahla Madiba (në anglisht). Berkeley: North Atlantic Books. fq. 9–26. ISBN 978-1-55643-417-4.
• Herbst, Jeffrey (2003). "The Nature of South African Democracy: Political Dominance and Economic Inequality". përmbledhur nga Theodore K. Rabb; Ezra N. Suleiman (red.). The Making and Unmaking of Democracy: Lessons from History and World Politics (në anglisht). London: Routledge. fq. 206–224. ISBN 978-0-415-93381-0.
• Houston, Gregory; Muthien, Yvonne (2000). "Democracy and Governance in Transition". përmbledhur nga Yvonne Muthien; Meshack Khosa; Bernard Magubane (red.). Democracy and Governance Review: Mandela's Legacy 1994–1999 (në anglisht). Pretoria: Human Sciences Research Council Press. fq. 37–68. ISBN 978-0-7969-1970-0.
• Hutton, Barbara (1994). Robben Island: Symbol of Resistance (në anglisht). Bellville: Pearson South Africa. ISBN 978-0-86877-417-6.
• Kalumba, Kibujjo M. (1995). "The Political Philosophy of Nelson Mandela: A Primer". Journal of Social Philosophy (në anglisht). 26 (3): 161–171. doi:10.1111/j.1467-9833.1995.tb00092.x.
• Landau, Paul Stuart. Spear: Mandela and the Revolutionaries (Ohio University Press, 2022) recension në internet e librit (në anglisht)
• Lodge, Tom (2006). Mandela: A Critical Life (në anglisht). Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-921935-3.
• Lukhele, Francis (2012). "Post-Prison Nelson Mandela: A 'Made-in-America Hero'". Canadian Journal of African Studies (në anglisht). 46 (2): 289–301. doi:10.1080/00083968.2012.702088. S2CID 142631031.
• Mafela, Munzhedzi James (2008). "The Revelation of African Culture in Long Walk to Freedom". përmbledhur nga Anna Haebich; Frances Peters-Little; Peter Read (red.). Indigenous Biography and Autobiography (në anglisht). Sydney: Humanities Research Centre, Australian National University. fq. 99–107. Arkivuar nga origjinali më 24 korrik 2013. Marrë më 15 qershor 2013.
• Mandela, Nelson (1994). Long Walk to Freedom Volume I: 1918–1962 (në anglisht). Little, Brown and Company. ISBN 978-0-7540-8723-6.
• Mandela, Nelson (2004) [1994]. Long Walk to Freedom Volume II: 1962–1994 (në anglisht) (bot. large print). London: BBC AudioBooks and Time Warner Books Ltd. ISBN 978-0-7540-8724-3.
• Mangcu, Xolela (2013). "Retracing Nelson Mandela through the Lineage of Black Political Thought". Transition (në anglisht). 112 (112): 101–116. doi:10.2979/transition.112.101. S2CID 150631478.
• Meer, Fatima (1988). Higher than Hope: The Authorized Biography of Nelson Mandela (në anglisht). London: Hamish Hamilton. ISBN 978-0-241-12787-2.
• Meredith, Martin (2010). Mandela: A Biography (në anglisht). New York: PublicAffairs. ISBN 978-1-58648-832-1.
• Muthien, Yvonne; Khosa, Meshack; Magubane, Bernard (2000). "Democracy and Governance in Transition". përmbledhur nga Yvonne Muthien; Meshack Khosa; Bernard Magubane (red.). Democracy and Governance Review: Mandela's Legacy 1994–1999 (në anglisht). Pretoria: Human Sciences Research Council Press. fq. 361–374. ISBN 978-0-7969-1970-0.
• Ndlovu-Gatsheni, Sabelo J. (2014). "From a 'Terrorist' to Global Icon: A Critical Decolonial Ethical Tribute to Nelson Rolihlahla Mandela of South Africa". Third World Quarterly (në anglisht). 35 (6): 905–921. doi:10.1080/01436597.2014.907703. S2CID 144338285.
• Nelson, Steven (2014). "Nelson Mandela's Two Bodies". Transition (në anglisht). 116 (116): 130–142. doi:10.2979/transition.116.130. S2CID 154241514.
• Read, James H. (2010). "Leadership and power in Nelson Mandela's Long Walk to Freedom". Journal of Power (në anglisht). 3 (3): 317–339. doi:10.1080/17540291.2010.524792. S2CID 143804607.
• Sampson, Anthony (2011) [1999]. Mandela: The Authorised Biography (në anglisht). London: HarperCollins. ISBN 978-0-00-743797-9.
• Smith, David James (2010). Young Mandela (në anglisht). London: Weidenfeld & Nicolson. ISBN 978-0-297-85524-8.
• Soudien, Crain (2015). "Nelson Mandela, Robben Island and the Imagination of a New South Africa". Journal of Southern African Studies (në anglisht). 41 (2): 353–366. doi:10.1080/03057070.2015.1012915. S2CID 143225875.
• Suttner, Raymond (2007). "(Mis)Understanding Nelson Mandela". African Historical Review (në anglisht). 39 (2): 107–130. doi:10.1080/17532520701786202. S2CID 218645921.
• Suttner, Raymond (2014). "Nelson Mandela's Masculinities". African Identities (në anglisht). 12 (3–4): 342–356. doi:10.1080/14725843.2015.1009623. S2CID 145448829.
• Suttner, Raymond (2016). "'I Was Not Born With a Hunger to Be Free': Nelson Mandela's Early Journeys towards Political Awareness". Journal of Asian and African Studies (në anglisht). 51 (1): 17–31. doi:10.1177/0021909614541973. S2CID 144447985.
• Tomaselli, Keyan; Tomaselli, Ruth (2003). "The Media and Mandela". Safundi: The Journal of South African and American Studies (në anglisht). 4 (2): 1–10. doi:10.1080/17533170300404204. S2CID 144534323.