Pirro Thomo

Pirro Thomo është arkitekt, studiues i arkitekturës dhe specialist shqiptar i restaurimit të monumenteve të kulturës. Veprimtaria e tij lidhet kryesisht me dokumentimin, studimin, vlerësimin, mbrojtjen dhe restaurimin e trashëgimisë arkitekturore shqiptare, veçanërisht të banesave tradicionale, kishave bizantine dhe pasbizantine, qendrave historike dhe monumenteve të kultit.^[1]

Ai konsiderohet një nga specialistët më jetëgjatë të fushës së trashëgimisë kulturore në Shqipëri. Në vitin 2024, ABC News e përshkroi Thomon si studiues të arkitekturës së kultit dhe restaurator me rreth 60 vite veprimtari në trashëgiminë kulturore shqiptare.^[2]

Thomo e ka zhvilluar veprimtarinë e tij në fushën e arkitekturës, historisë së arkitekturës dhe restaurimit të monumenteve. Studimet e tij janë përqendruar në gjurmimin, dokumentimin dhe vlerësimin e monumenteve të kulturës, duke përfshirë banesa qytetare e fshatare, ansamble urbane, qendra historike, kisha bizantine dhe pasbizantine, si dhe ndërtime tradicionale shqiptare.^[1]

Gjatë karrierës së tij, ai ka punuar për vënien në mbrojtje të disa zonave dhe qendrave historike, përfshirë Qendrën Historike të Korçës, Qendrën Historike të Pogradecit, Pazarin e Vjetër të Bilishtit dhe Qendrën Historike të Himarës.^[1]

Një pjesë e rëndësishme e veprimtarisë së Thomos lidhet me studimin e arkitekturës tradicionale shqiptare. Ai ka trajtuar tipologjinë e banesës popullore, ndërtimet me qerpiç, arkitekturën fshatare të Shqipërisë së Veriut, si dhe urbanistikën dhe arkitekturën e qyteteve shqiptare.

Vepra e tij Korça: urbanistika dhe arkitektura trajton zhvillimin urbanistik dhe arkitektonik të qytetit të Korçës. Botimi i vitit 2012 u publikua nga Akademia e Shkencave dhe ka 430 faqe.^[3]

Thomo ka kontribuar gjithashtu në studimet mbi arkitekturën shqiptare përmes veprës kolektive Historia e arkitekturës në Shqipëri, ku ai figuron si bashkautor në botimin e vitit 1979 dhe në botimin e dytë të përmirësuar të vitit 2016.^[1]

Thomo është marrë gjerësisht me studimin e kishave bizantine dhe pasbizantine në Shqipëri. Libri i tij Kishat pasbizantine në Shqipëri përmbledh dekada pune në gjurmimin, dokumentimin, studimin dhe restaurimin e kishave pasbizantine shqiptare. Sipas botuesit BERK, botimi i dytë i kësaj vepre erdhi pas rreth 30 vitesh nga përgatitja e botimit të parë dhe e zgjeroi numrin e monumenteve të studiuara nga 88 në 111.^[4]

Në këtë fushë, ai ka botuar edhe studime dhe artikuj mbi tipologjinë, konstruksionin dhe vlerat artistike të kishave të Shqipërisë së Jugut. Në dokumentet teknike për Kishën e Shën Prodhromit në Voskopojë, puna e tij citohet në bibliografi dhe ai përmendet si pjesë e ekipit të vlerësimit teknik për këtë monument.^[5]

Në fushën e restaurimit, Thomo ka marrë pjesë në një numër të madh projektesh në Shqipëri dhe jashtë saj. Sipas përmbledhjes së veprimtarisë së tij, ai ka realizuar ose mbikëqyrur mbi 30 projekte restaurimi në periudhën 1962–1991, si dhe ka bashkëpunuar në projekte restaurimi në Greqi, përfshirë manastire të Malit Athos dhe monumente në Selanik.^[1]

Në Shqipëri, veprimtaria e tij restauruese lidhet me monumente si Amfiteatri i Durrësit, Pazari i Vjetër i Korçës, kisha dhe manastire në Voskopojë, Përmet, Gjirokastër, Sarandë, Kavajë dhe zona të tjera.^[1]

Thomo është bashkautor, së bashku me Gentian Stratobërdhën, i librit Restoration of the Orthodox Church Monuments in Albania, botuar në vitin 2005 nga Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipërisë.^[6]

Në një intervistë për Radio Vatikanin, Thomo ka folur për periudhën 1967–1968 dhe për përpjekjet për të mbrojtur monumentet e kultit gjatë fushatës së mbylljes dhe shkatërrimit të objekteve fetare në Shqipëri. Sipas tij, rreth 120 monumente kulti u shpëtuan nga vala e shkatërrimeve të asaj periudhe.^[7]

Kjo pjesë e veprimtarisë së tij lidhet me mbrojtjen e trashëgimisë fetare dhe artistike në një periudhë kur shumë objekte kulti, ikona, kodikë, dokumente dhe libra fetarë u dëmtuan ose u shkatërruan.^[7]

Thomo ka marrë pjesë në konferenca, simpoziume dhe takime shkencore kombëtare e ndërkombëtare mbi arkitekturën, restaurimin dhe trashëgiminë kulturore. Në përmbledhjen e veprimtarisë së tij përmenden pjesëmarrje në aktivitete të ICOMOS-it, AIESEE-së, Universitetit të Minnesotës, Institutit Francez të Studimeve Anatoliane, si dhe në konferenca të mbajtura në Greqi, Austri, Finlandë, Gjermani, Australi dhe Shtetet e Bashkuara.^[1]

Ai ka mbajtur edhe leksione mbi arkitekturën popullore shqiptare dhe kriteret e mbrojtjes e restaurimit në Helsinki dhe Marburg.^[1]

Thomo ka botuar dhe bashkëbotuar libra, artikuj shkencorë dhe studime mbi arkitekturën, restaurimin dhe trashëgiminë kulturore. Në përmbledhjen e veprimtarisë së tij përmenden mbi 60 artikuj të botuar në shtypin shkencor shqiptar dhe ndërkombëtar mbi arkitekturën popullore, arkitekturën bizantine dhe pasbizantine, si dhe restaurimin e monumenteve.^[1]

Ndër botimet kryesore të tij janë:

• Historia e Arkitekturës, 1973;
• Historia e arkitekturës në Shqipëri, bashkautor, 1979; botim i dytë i përmirësuar, 2016;
• Banesa fshatare e Shqipërisë së Veriut, 1981; botim i dytë i përmirësuar, 2021;
• Korça: urbanistika dhe arkitektura, 1988; botim i përmirësuar, 2012;^[3]
• Kishat pasbizantine në Shqipërinë e Jugut, 1998;
• Vendbanime dhe banesa popullore shqiptare, vëll. I, kryeredaktor, 2004;
• Restaurimi i monumenteve të Kishës Orthodhokse në Shqipëri, 2005;^[6]
• Multilingual Illustrated Dictionary of Byzantine Architecture and Sculpture Terminology, 2010;
• Përmbledhje studimesh e kumtesash, 2020;
• Kishat pasbizantine në Shqipëri, botim i dytë i përmirësuar, 2023;^[4]
• Theofan Popa, martir i shkencës, bashkautor, 2023;
• Praktika vlerësimi të monumenteve, 2024.^[8]

Rëndësia e Pirro Thomos lidhet me kontributin e tij afatgjatë në studimin, dokumentimin dhe restaurimin e trashëgimisë arkitekturore shqiptare. Puna e tij ka ndihmuar në njohjen e banesës tradicionale shqiptare, të arkitekturës së qyteteve historike, të kishave bizantine dhe pasbizantine, si dhe të metodave të restaurimit të monumenteve të kulturës.

Përmes veprimtarisë kërkimore, botimeve dhe projekteve restauruese, Thomo ka dhënë një kontribut të rëndësishëm në ruajtjen e kujtesës arkitekturore dhe kulturore të Shqipërisë.

• Arkitektura e Shqipërisë
• Trashëgimia kulturore e Shqipërisë
• Korça
• Voskopojë
• Amfiteatri i Durrësit
• Kisha Ortodokse Autoqefale e Shqipërisë

• Pirro Thomo – Trashëgimia Arkitekturore
• Kishat pasbizantine në Shqipëri – BERK
• Korça: urbanistika dhe arkitektura – Albanian Library