Timuri

Timuri
Bashkëshort(i/ja)Saray Mulk Khanum

Timuri[a] (vitet 1320 – 17/18 shkurt 1405), i njohur gjithashtu si Tamerlani,[b] njohur historikisht edhe si Amir Timur ose me epitetin Sahib-i-Qiran (fjalë për fjalë "Zoti i Bashkimit të Favorshëm").[2] ishte një pushtues turko-mongol, sundimtari i parë i dinastisë Timuride dhe themeluesi i Perandorisë Timuride, e cila sundoi mbi territoret e sotme të Afganistanit, Iranit dhe Azisë Qendrore. Ishte i pamposhtur në betejë dhe konsiderohet gjerësisht një nga udhëheqësit dhe taktikët ushtarakë më të mëdhenj në histori, si dhe një nga më brutalët dhe më vdekjeprurësit.[3][4][5] Timuri konsiderohet gjithashtu një mbrojtës i madh i arteve, pasi bashkëvepronte me dijetarë e poetë si Ibn Halduni, Hafizi dhe Hafiz-i Abru. Sundimi i tij solli Rilindjen Timuride.[6]

I lindur në konfederatën e turqizuar mongole Barlas në Transoksiana (sot në Uzbekistan) në vitet 1320, Timuri fitoi kontrollin e pjesës perëndimore të Hanatit Çagatai deri në vitin 1370, dhe që andej udhëhoqi një seri fushatash ushtarake duke mposhtur hanët e Hordhës së Artë, Sulltanatin Mamluk të Egjiptit e Sirisë, Perandorinë Osmane në zhvillim e sipër, si dhe Sulltanatin e Delhit në nënkontinentin indian, duke u bërë kështu sundimtari më i fuqishëm në botën myslimane.[7] Këto pushtime çuan në krijimin e Perandorisë Timuride, e cila u copëtua menjëherë pas vdekjes së tij. Fliste disa gjuhë, përfshirë çagataishten (paraardhëse e uzbekishtes dhe ujgurishtes moderne), si dhe mongolishten klasike dhe persishten e re, të cilën e përdorte për korrespondencën diplomatike.

Timuri ishte i fundit prej pushtuesve të mëdhenj nomadë të Stepës Euroaziatike, dhe perandoria e tij përgatiti terrenin për ngritjen e perandorive myslimane të barutit, më të organizuara dhe të qëndrueshme, të shekujve XVI dhe XVII.[8][9][10] Timuri ishte me origjinë njëkohësisht turke dhe mongole, dhe, ndonëse me siguri jo pasardhës i drejtpërdrejtë nga asnjëra anë, ndante një paraardhës të përbashkët me Xhingis Hanin në linjën atërore.[11] Ai kërkoi qartazi të ringjallte trashëgiminë e Xhingis Hanit dhe e shihte veten si rikthyesin e Perandorisë Mongole. Sipas Gérard Chaliand-it, Timuri e konsideronte veten trashëgimtarin e Xhingis Hanit.[12]

Timuri e quante veten "Shpata e Islamit". Ishte mbrojtës i fesë dhe i arteve, por në vitet e fundit të jetës e quajti veten gazi (luftëtar fetar).[13] Deri në fund të sundimit të tij, Timuri kishte fituar kontroll të plotë mbi të gjitha mbetjet e Hanatit Çagatai, Ilhanatit dhe Hordhës së Artë, madje kishte tentuar të rivendoste Dinastinë Juan në Kinë. Ushtritë e Timurit ishin shumetnike dhe të frikësuara gjerësisht, dhe shkretuan pjesë të mëdha të Azisë, Afrikës dhe Evropës.[3][14] Studiuesit vlerësojnë se fushatat e tij ushtarake shkaktuan vdekjen e miliona njerëzve.[15] Nga të gjitha zonat që pushtoi, Horezmi vuajti më së shumti, pasi ngrihej vazhdimisht kundër tij.[16]

Ishte gjyshi i sulltanit timurid, astronomit dhe matematikanit Ulug Begut, i cili sundoi Azinë Qendrore nga 1411 deri 1449, dhe stërgjyshi i katërt i Baburit (1483–1530), themeluesi i Perandorisë Mogule.[17][18]

Prejardhja

Marrëdhënia gjenealogjike mes Timurit dhe Xhingis Hanit, sipas burimeve timuride

Historiani Peter Jackson e konsideron të pranuar gjerësisht se Timuri kishte "prejardhje mongole të pakontestueshme". Historitë timuride, si Zafarnama e Jazdit, Zubdat at-tavarih e Hafiz-i Abru-t, dhe Muiz al-Ansab, e gjurmojnë prejardhjen atërore të Timurit deri te Tumbinai Hani, paraardhës në linjë mashkullore i Xhingis Hanit.[19][20] Megjithatë, ndërsa Jami' al-tawarikh e Rashid al-Din-it dhe Historia e Fshehtë e Mongolëve i japin një prejardhje të përbashkët me Xhingis Hanin fisit të Timurit, Barlasit, si i tërë, asnjë dëshmi e shkruar nga koha e Timurit apo më herët nuk e lidh atë drejtpërdrejt me këtë prejardhje.[20]: 227 

Vendndodhja origjinale e fisit mongol Barlas të Timurit

Paraardhësi i Timurit, Karaçar Nojani, i quajtur në veprat timuride stërmbesnjeri i Tumanait, ishte komandant ushtarak nën Xhingis Hanin, dhe më vonë iu caktua djalit të këtij të fundit, Çagatajt, në Transoksiana.[21] Ndonëse Karaçari nuk përmendet shpesh në dokumentet e shekujve XIII–XIV, burimet e mëvonshme timuride e theksuan shumë rolin e tij në historinë e hershme të Perandorisë Mongole.[21]: 90  Këto histori pohojnë gjithashtu se Xhingis Hani e vendosi "lidhjen e atësisë dhe birësisë" duke e martuar vajzën e Çagatajt me Karaçarin.[22] Përmes kësaj prejardhjeje të pretenduar nga ky martesë, Timuri mund të pretendonte farefisni me Hanët Çagatai.[23]

Origjina e nënës së Timurit, Tekina Hatun, është më pak e qartë. Zafarnama vetëm e përmend emrin e saj pa dhënë informacion mbi prejardhjen. Duke shkruar në 1403, Gjoni III, kryepeshkop i Soltanijes, pohoi se ajo ishte me prejardhje të ulët.[19] Mu'izz al-Ansab, shkruar dekada më vonë, thotë se ajo ishte e lidhur me fisin Jasauri, territoret e të cilit kufizoheshin me ato të Barlasit.[24] Ibn Halduni rrëfeu se vetë Timuri i kishte përshkruar prejardhjen e nënës së tij nga heroi legjendar persian Manuçehri.[25] Ibn Arabshah sugjeroi se ajo ishte pasardhëse e Xhingis Hanit.[26]

Pothuajse të gjithë bashkëkohësit e Timurit e identifikonin si mongol, përfshirë Ibn Haldunin, i cili u takua personalisht me të në Damask në 1401, historianin arab Ibn Arabshah, dhe të dërguarin kastilian Ruy González de Clavijo, i cili u takua me Timurin në 1404. Në veprën e tij që përshkruan takimin me Timurin, Ibn Halduni e quan atë "sulltan i mongolëve (Mughul) dhe tatarëve (Ṭaṭar)", dhe e përshkruan gjuhën e oborrit të tij si "gjuha mongole (al-lisān al-Mughulī)".[27] Megjithatë, edhe pse Timuri dhe pasardhësit e tij (Timuridët) e konsideronin veten pjesë e ulus-it mongol dhe kështu perceptoheshin edhe nga bashkëkohësit, identiteti mongol i Timurit nuk ishte një ndërtim për të legjitimuar sundimin e tij, por pasqyronte prejardhjen e tij etnike.[28]

Jeta e hershme

Portreti më i hershëm i njohur i Timurit, porositur menjëherë pas vdekjes së tij (1405–1409) nga nipi i tij Khalil Sultan për një gjenealogji timuride të ilustruar.

Timuri lindi në Transoksiana pranë qytetit të Keshit (sot Shahrisabz, Uzbekistan), rreth 80 km në jug të Samarkandit, pjesë e asaj që atëherë ishte Hanati Çagatai. Emri i tij, Temur, do të thotë "hekur" në çagataishten, gjuha e tij amtare (krahaso uzbekishten Temir, turqisht Demir).[29] Me shumë gjasa ka të njëjtën rrënjë me emrin e lindjes së Xhingis Hanit, Temüjin, huazim nga turqishtja e përbashkët *temürči(n) "farkëtar".[30]

Historitë e mëvonshme dinastike timuride pohojnë se Timuri ka lindur më 8 prill 1336, por shumica e burimeve nga koha e tij japin mosha të përputhshme me një datëlindje në fund të viteve 1320. Disa studiues dyshojnë se data 1336 synonte ta lidhte Timurin me trashëgiminë e Ebu Said Bahadur Hanit, sundimtarit të fundit të Ilhanatit dhe pasardhës i Hulagu Hanit, i cili vdiq atë vit.[31][32]

Timuri ishte pjesëtar i Barlasit, një fis mongol[33] që ishte turqizuar në shumë aspekte.[34] Babai i tij, Taraghai, përshkruhet si fisnik i vogël i këtij fisi. Megjithatë, Manz argumenton se Timuri mund të ketë nënvlerësuar më vonë pozitën shoqërore të babait të tij, në mënyrë që sukseset e veta të dukeshin më të jashtëzakonshme. Ajo thotë se, ndonëse nuk besohet të ketë qenë veçanërisht i fuqishëm, Taraghai ishte relativisht i pasur dhe me ndikim.[32]: 116  Kjo shihet edhe në Zafarnama-n, e cila thotë se Timuri u kthye më vonë në vendlindjen e tij pas vdekjes së babait të tij më 12 mars 1360, çka sugjeron shqetësim për pasurinë e trashëguar.[35]

Në fëmijëri, Timuri dhe një grup i vogël ndjekësish sulmonin udhëtarë për të vjedhur mallra, sidomos kafshë si dele, kuaj dhe lopë.[32]: 116  Rreth vitit 1363, besohet se Timuri u përpoq të vidhte një dele nga një bari, por u qëllua me dy shigjeta, njëra në këmbën e djathtë e tjetra në dorën e djathtë, ku humbi dy gishta. Të dyja plagët e paaftësuan përgjithmonë. Plagët dhe paaftësia e Timurit i dhanë nofkën "Timuri Çalamani" ose Temūr(-i) Lang në persisht, prej nga rrjedh edhe emri "Tamerlan", me të cilin njihet përgjithësisht në Perëndim.[36]

Udhëheqës ushtarak

Timuri mbi kalë në betejë me Tohtamishin, han i Hordhës së Artë. Dorëshkrim i viteve 1420–1440, ndoshta nga Herati.

Rreth vitit 1360, Timuri kishte fituar tashmë njëfarë njohjeje si udhëheqës ushtarak, trupat e të cilit ishin kryesisht fisnorë turq të rajonit.[12] Mori pjesë në fushata në Transoksiana me hanin e Hanatit Çagatai. Duke u aleuar, si në qëllim ashtu edhe në lidhje familjare, me Amir Qazaghan-in, rrëzuesin dhe shkatërruesin e Bullgarisë Vollgane, pushtoi Horasanin[37] në krye të një mijë kalorësish. Kjo ishte fushata e dytë ushtarake që udhëhoqi, dhe suksesi i saj çoi në operacione të mëtejshme, ndër to nënshtrimi i Horezmit dhe i Urgençit gjatë Rrethimit të Urgençit.[38]

Pas vrasjes së Qazaganit, lindën mosmarrëveshje mes shumë pretendentëve për pushtetin sovran. Tuglug Timuri i Kashgarit, hani i Hanatit Lindor Çagatai, një tjetër pasardhës i Xhingis Hanit, pushtoi, duke ndërprerë këto grindje. Timuri u dërgua për të negociuar me pushtuesin, por në vend të kësaj iu bashkua atij dhe u shpërblye me Transoksianën. Rreth kësaj kohe, babai i tij vdiq, dhe Timuri u bë gjithashtu kreu i Barlasit. Tuglugu u përpoq më pas ta vendoste djalin e tij Iljas Hoxha mbi Transoksianën, por Timuri e përzuri këtë pushtim me një forcë më të vogël.

Ngritja në pushtet

Në këtë periudhë, Timuri i reduktoi hanët çagatai në figura simbolike, ndërkohë që sundonte në emrin e tyre. Gjithashtu gjatë kësaj periudhe, Timuri dhe kunati i tij Amir Husajn, fillimisht bashkë-arratisur e endacakë, u bënë rivalë dhe kundërshtarë.[38] Marrëdhënia mes tyre u tendos pasi Husajni braktisi përpjekjet për të zbatuar urdhrat e Timurit për ta çuar deri në fund Iljas Hoxhën (ish-guvernator i Mavarannahrit) pranë Tashkentit.[39]

Timuri fitoi ndjekës në Balkh, përfshi tregtarë, fisnorë, klerikë myslimanë, aristokratë dhe fshatarë, falë bujarisë së tij në ndarjen e pasurisë me ta. Kjo kontrastonte me sjelljen e Husajnit, i cili i largoi këta njerëz, u mori shumë pasuri përmes ligjeve të rënda tatimore dhe shpenzoi vetjakisht të hollat e tatimeve për ndërtesa të stolisura.[40] Rreth vitit 1370, Husajni iu dorëzua Timurit dhe u vra më vonë, çka i mundësoi Timurit të shpallej zyrtarisht sovran në Balkh. Ai u martua me gruan e Husajnit, Saray Mulk Khanum, pasardhëse e Xhingis Hanit, gjë që i lejoi të bëhej sundimtar perandorak i fisit Çagatai.[3]

Legjitimimi i sundimit të Timurit

Timuri duke dhënë audiencë me rastin e ngjitjes në fron, në Balkh më 1370. Zafarnama (1467), porositur nga Sulltan Husajn Bajkarai.

Trashëgimia turko-mongole e Timurit i solli mundësi dhe sfida, ndërkohë që kërkonte të sundonte Perandorinë Mongole dhe botën myslimane.[32] Sipas traditave mongole, Timuri nuk mund të pretendonte titullin han apo të sundonte Perandorinë Mongole, sepse nuk ishte pasardhës i Xhingis Hanit. Prandaj, Timuri vendosi si han kukull çagataid, Sujurgatmishin, si sundimtar nominal të Balkhut, ndërsa vetë shtirej si "mbrojtës i një pjesëtari të linjës çingizide", asaj të djalit të parë të Xhingis Hanit, Xhoçit.[41] Timuri përdori në vend të kësaj titullin Emiri, që do të thotë gjeneral, duke vepruar në emër të sundimtarit çagatai të Transoksianës.[32]: 106  Për ta forcuar këtë pozitë, Timuri mori titullin güregen (dhëndër mbretëror) i një princeshe të linjës çingizide.[42]

Ashtu si me titullin Han, Timuri po ashtu nuk mund të pretendonte titullin suprem të botës islame, Kalif, sepse "posti u kufizua vetëm te Kurejshët, fisi i Profetit Muhamed". Prandaj, Timuri iu përgjigj kësaj sfide duke krijuar mitin dhe imazhin e vetes si një "fuqi personale mbinatyrore" e caktuar nga Zoti.[41] Titulli më i famshëm i Timurit ishte Sahib Kiran ("Zoti i Bashkimit të Yjeve"), me rrënjë në astrologji,[43] titull i përdorur para tij për të përcaktuar Hamza ibn Abdulmutalibin, xhaxhain e Muhamedit,[13] dhe i marrë nga sulltani mamluk Bajbarsi dhe nga sundimtarë të ndryshëm të Ilhanatit për t'u vetëpërcaktuar. Në këtë kuptim, ai thjesht vazhdoi një traditë ekzistuese në botën myslimane për të përcaktuar pushtuesit.[13]

Titulli i referohej bashkimit të dy "planetëve superiorë", Saturnit dhe Jupiterit, çka konsiderohej shenjë e favorshme dhe simbol i një ere të re.[43] Sipas A. Azfar Moin-it, Sahib Kiran ishte një titull mesianik, që nënkuptonte se Timuri mund të ishte "mesia i pritur, i zbritur nga linja profetike", i cili do të "inauguronte një erë të re, ndoshta të fundit para fundit të kohës."[43] Përndryshe e paraqiste veten si pasardhës shpirtëror i Aliut, duke pretenduar kështu prejardhjen si nga Xhingis Hani ashtu edhe nga Kurejshët.[44]

Periudha e zgjerimit

Timuri kaloi 35 vitet e ardhshme në lufta e ekspedita të ndryshme. Jo vetëm që e konsolidoi sundimin në shtëpi duke nënshtruar armiqtë, por kërkoi edhe zgjerim territorial duke pushtuar tokat e sundimtarëve të huaj. Pushtimet e tij në perëndim e verilindje e çuan deri te Deti Kaspik dhe brigjet e Uralit dhe Vollgës. Pushtimet në jug e jugperëndim përfshinë pothuajse çdo krahinë të Persisë, përfshi Bagdadin, Karbalanë dhe Irakun Verior.[38]

Ushtria e Timurit, e komanduar nga i biri, Umar Shajkh-u, në Rrethimin e Urgençit (1379). Garrett Zafarnama (1480)

Një nga kundërshtarët më të fuqishëm të Timurit ishte një tjetër sundimtar mongol, pasardhës i Xhingis Hanit, i quajtur Tohtamishi. Pasi ishte refugjat në oborrin e Timurit, Tohtamishi u bë sundimtar i Hordhës së Bardhë kipçake në lindje dhe i Hordhës së Artë. Pas ngjitjes në fron, ai u konfliktua me Timurin për zotërimin e Horezmit dhe Azerbajxhanit.[38] Sidoqoftë, Timuri vazhdoi ta mbështeste kundër rusëve, dhe në 1382, Tohtamishi pushtoi zotërimet e Moskovisë dhe dogji Moskën.[45]

Tradita e Kishës Ortodokse Ruse thotë se më vonë, në 1395, pasi arriti kufirin e Principatës së Rjazanit, Timuri kishte marrë Jelecin dhe kishte nisur të përparonte drejt Moskës. Vasili I i Moskës doli me ushtri drejt Kolomnës dhe u ndal në brigjet e lumit Oka. Kleri solli ikonën e famshme të Hyjlindëses së Vladimirit nga Vladimiri në Moskë.[46] Timuri e ndaloi përparimin dhe u tërhoq nga territori rus, ndërsa kronistët rusë pohonin se një vegim i Virgjëreshës që mbronte Moskën, i shoqëruar nga një ushtri qiellore, e bindi të kthehej mbrapsht.[46]

Pushtimi i Persisë

Pas vdekjes së Ebu Saidit, sundimtar i Ilhanatit, në 1335, u krijua një vakum pushteti në Persi. Në fund, Persia u nda mes Muzafaridëve, Kartidëve, Ertenidëve, Çobanidëve, Injuidëve, Xhelajiridëve dhe Sarbadarëve. Në 1383, Timuri filloi pushtimin e tij të gjatë ushtarak të Persisë, ndonëse tashmë sundonte mbi pjesën më të madhe të Horasanit persian që nga 1381, pasi Hoxha Mesudi, i dinastisë Sarbadare, u dorëzua. Timuri e filloi fushatën e tij persiane me Heratin, kryeqytetin e dinastisë Kartide. Kur Herati nuk u dorëzua, ai e ktheu qytetin në rrënoja dhe masakroi shumicën e banorëve; qyteti mbeti në gërmadha derisa Shah Rukhu urdhëroi rindërtimin e tij rreth vitit 1415.[47] Timuri dërgoi më pas një gjeneral për të pushtuar Kandaharin rebel. Me pushtimin e Heratit, mbretëria Kartide u dorëzua dhe u bë vasale e Timurit; ajo u aneksua plotësisht më pak se një dekadë më vonë, në 1389, nga i biri i Timurit, Miran Shah.[48]

Perandoria e Timurit dhe fushatat e tij ushtarake

Timuri u drejtua më pas nga perëndimi për të pushtuar Malet Zagros, duke kaluar nëpër Mazanderanin. Gjatë udhëtimit të tij nëpër veriun e Persisë, pushtoi qytetin e atëhershëm të Teheranit, i cili u dorëzua dhe kështu u trajtua me mëshirë. Rrethoi Soltanijen në 1384. Horasani u ngrit në kryengritje një vit më vonë, prandaj Timuri shkatërroi Isfizarin, dhe të burgosurit u çimentuan gjallë në mure. Vitin tjetër u shkretua mbretëria e Sistanit, nën dinastinë Mihrabanide, dhe kryeqyteti i saj, Zarangu, u shkatërrua. Timuri u kthye pastaj në kryeqytetin e tij, Samarkand, ku filloi të planifikonte fushatën e tij në Gjeorgji dhe pushtimin e Hordhës së Artë. Në 1386, Timuri kaloi përsëri nëpër Mazanderan, siç kishte bërë kur u përpoq të pushtonte Zagrosin. Shkoi pranë qytetit të Soltanijes, të cilin e kishte pushtuar më parë, por në vend të kësaj u kthye nga veriu dhe pushtoi Tabrizin me pak rezistencë, bashkë me Maragan.[49] Urdhëroi taksim të rëndë të popullit, të mbledhur nga Adil Aka, të cilit iu dha edhe kontrolli i Soltanijes. Adili u ekzekutua më vonë, pasi Timuri e dyshoi për korrupsion.[50]

Timuri u drejtua pastaj në veri për t'i nisur fushatat e tij në Gjeorgji dhe kundër Hordhës së Artë, duke ndërprerë pushtimin e tij të plotë të Persisë. Kur u kthye, gjeti se gjeneralët e tij kishin mbrojtur mirë qytetet dhe tokat që kishte pushtuar në Persi.[51] Ndonëse shumë u ngritën në kryengritje, dhe i biri, Miran Shahu, i cili mund të ketë qenë regjent, u detyrua të aneksonte dinasti vasale rebele, zotërimet e tij mbetën të qëndrueshme. Kështu vazhdoi të pushtonte pjesën tjetër të Persisë, konkretisht dy qytetet e mëdha jugore, Isfahani dhe Shirazi. Kur mbërriti me ushtrinë e tij në Isfahan në 1387, qyteti u dorëzua menjëherë; ai e trajtoi me mëshirë relative, siç bënte zakonisht me qytetet që dorëzoheshin (ndryshe nga Herati).[52] Megjithatë, pasi Isfahani u ngrit kundër taksave të Timurit duke vrarë mbledhësit e taksave dhe disa nga ushtarët e Timurit, ai urdhëroi masakrimin e qytetarëve; numri i të vrarëve vlerësohet mes 100.000 dhe 200.000.[53] Një dëshmitar okular numëroi më shumë se 28 kulla të ndërtuara me rreth 1.500 koka secila.[54] Kjo është përshkruar si "përdorim sistematik i terrorit ndaj qyteteve... element strategjik thelbësor i Tamerlanit", të cilin ai e shihte si mënyrë për të parandaluar gjakderdhjen duke dekurajuar rezistencën. Masakrat e tij ishin selektive dhe i kurseu artistët e të mësuarit.[53] Kjo do të ndikonte më vonë te pushtuesi i madh i ardhshëm persian, Nadir Shahu.[55]: 267–287 

Monedhë e rrallë e Timurit nga koha kur ishte në Bagdadin xhelajirid, pas Rrethimit të Bagdadit (1393), duke cituar hanin çagatai Mahmudin.

Timuri filloi pastaj një fushatë pesëvjeçare drejt perëndimit në 1392, duke sulmuar Kurdistanin persian.[56] Në 1393, Shirazi u pushtua pasi u dorëzua, dhe muzafaridët u bënë vasalë të Timurit, ndonëse princi Shah Mansuri u rebelua por u mund në Betejën e Shirazit (1393), dhe muzafaridët u aneksuan. Menjëherë pas kësaj, Gjeorgjia u shkretua në mënyrë që Hordha e Artë të mos mund ta përdorte për të kërcënuar veriun e Iranit.[55] Po atë vit, Timuri e zuri në befasi Bagdadin në gusht, duke marshuar deri atje vetëm në tetë ditë nga Shirazi. Sulltan Ahmed Xhelajiri iku në Siri, ku sulltani mamluk Barkuku e mbrojti dhe vrau të dërguarit e Timurit. Timuri la princin sarbadar Hoxha Mesud për të qeverisur Bagdadin, por ky u dëbua kur Ahmed Xhelajiri u kthye. Ahmedi ishte i papopullarizuar, por mori ndihmë nga Kara Jusufi i Kara Kojunlu-t; iku përsëri në 1399, këtë herë tek osmanët.

Lufta Tohtamish–Timur

Beteja mes Timurit (majtas) dhe Tohtamishit (djathtas), 1420–1440, ndoshta nga Herati.

Ndërkohë, Tohtamishi, tashmë han i Hordhës së Artë, u kthye kundër patronit të tij dhe në 1385 pushtoi Azerbajxhanin. Përgjigjja e pashmangshme e Timurit rezultoi në Luftën Tohtamish–Timur. Në fazën fillestare të luftës, Timuri fitoi një venitje në Betejën e Lumit Kondurça. Pas betejës, Tohtamishit dhe pjesës së ushtrisë së tij iu lejua të iknin. Pas humbjes së parë të Tohtamishit, Timuri pushtoi Moskovinë në veri të zotërimeve të Tohtamishit. Ushtria e Timurit dogji Rjazanin dhe përparoi drejt Moskës. U tërhoq para se të arrinte lumin Oka, për shkak të fushatës së rinovuar të Tohtamishit në jug.[57]

Në fazën e parë të konfliktit me Tohtamishin, Timuri udhëhoqi një ushtri prej mbi 100.000 burrash në veri, për më shumë se 700 milje në stepë. Pastaj eci nga perëndimi rreth 1.000 milje, duke përparuar në një front më të gjerë se 10 milje. Gjatë këtij përparimi, ushtria e Timurit arriti aq në veri sa u gjend në një rajon me ditë vere shumë të gjata, gjë që shkaktoi ankesa nga ushtarët e tij myslimanë për mbajtjen e një orari të gjatë namazesh. Ishte pikërisht atëherë që ushtria e Tohtamishit u ngujua kundër brigjeve lindore të lumit Vollga, në rajonin e Orenburgut, dhe u shkatërrua në Betejën e Lumit Kondurça, në 1391.

Në fazën e dytë të konfliktit, Timuri ndoqi një rrugë tjetër kundër armikut, duke pushtuar zotërimet e Tohtamishit përmes rajonit të Kaukazit. Në 1395, Timuri e mundi Tohtamishin në Betejën e Lumit Terek, duke përfunduar përleshjen mes dy monarkëve. Tohtamishi nuk arriti të rivendoste pushtetin apo prestigjin, dhe u vra rreth një dekadë më vonë, në zonën e Tjumenit të sotëm. Gjatë fushatave të Timurit, ushtria e tij shkatërroi Sarain, kryeqytetin e Hordhës së Artë, dhe Astrakhanin, duke prishur kështu Rrugën e Mëndafshit të Hordhës së Artë. Hordha e Artë nuk u rimëkëmb kurrë nga humbjet ndaj Timurit dhe përfundimisht u shpërbë në disa hanate më të vogla brenda gjysmë shekulli, çka i mundësoi Moskës të vazhdonte "mbledhjen e tokave ruse" dhe të dilte si shteti rus dominues.[58]

Ismailitët

Në maj 1393, ushtria e Timurit pushtoi Anxhudanin, duke goditur rëndë fshatin ismailit vetëm një vit pas sulmit ndaj ismailitëve në Mazanderan. Fshati ishte përgatitur për sulmin, siç dëshmohej nga kalaja dhe sistemi i tuneleve. I papengueshëm, ushtarët e Timurit i përmbytën tunelet duke prerë një kanal sipër tyre. Arsyet e Timurit për sulmin ndaj këtij fshati nuk kuptohen ende mirë. Megjithatë, është sugjeruar se bindjet e tij fetare dhe pikëpamja e vetes si zbatues i vullnetit hyjnor mund të kenë kontribuar në motivet e tij.[59] Historiani persian Hvandamir shpjegon se prania ismailite po bëhej gjithnjë e më e fuqishme politikisht në Irakun persian. Një grup vendasish në rajon ishin të pakënaqur me këtë dhe, sipas Hvandamirit, u mblodhën dhe ia paraqitën ankesën Timurit, duke provokuar ndoshta sulmin e tij ndaj ismailitëve atje.[59]

Fushata kundër Sulltanatit të Delhiut

Në fund të shekullit XIV, dinastia Tuglak, e cila kishte sunduar Sulltanatin e Delhiut që nga 1320, kishte rënë. Shumica e guvernatorëve krahinorë kishin pretenduar pavarësinë, dhe Sulltanati ishte reduktuar në një fraksion të shtrirjes së tij të mëparshme.[60] Kjo anarki tërhoqi vëmendjen e Timurit, i cili në 1398 pushtoi nënkontinentin indian gjatë sundimit të sulltan Mahmud Shahu II. Pasi kaloi Lumi Indus më 30 shtator 1398 me një forcë prej 90.000 vetash, plaçkiti Tulamban dhe masakroi banorët e saj.[60] Dërgoi një avangardë nën udhëheqjen e nipit të tij, Pir Muhammedit, i cili pushtoi Multanin pas një rrethimi gjashtëmujor.[60] Pushtimi i tij nuk u kundërshtua, pasi shumica e fisnikërisë u dorëzua pa luftuar. Hasi në rezistencë nga një forcë prej 2.000 vetash nën Malik Xhasrat pranë Sutlejit, mes Tulambës dhe Dipalpurit. Xhasrati u mund dhe u zu rob.[60] Më pas pushtoi kalanë e Bhatnerit, të mbrojtur nga kreu rajput Rai Dul Çand, dhe e shembi.[61]

Gjatë marshimit drejt Delhiut, Timuri u kundërshtua nga fshatarësia xhat, e cila plaçkiste karvanet dhe pastaj zhdukej në pyje. Vrau mijëra xhatë dhe zuri rob shumë të tjerë. Por Sulltanati i Delhiut nuk bëri asgjë për të ndaluar përparimin e tij.

Pushtimi i Delhiut (1398)

Beteja u zhvillua më 17 dhjetor 1398. Para betejës, Timuri masakroi rreth 100.000 skllevër që ishin zënë më parë gjatë fushatës indiane, nga frika se ata mund të ngriteshin në kryengritje.[62]

Sulltani Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tuglak dhe ushtria e Malu Ikbalit kishin elefantë lufte të mbrojtur me armaturë zinxhirore dhe helm në lëkurat. Meqë forcat tatare të Timurit kishin frikë nga elefantët, Timuri urdhëroi njerëzit e tij të hapnin një llogore para pozicioneve të tyre. Timuri i ngarkoi devetë e tij me sa më shumë dru e sanë të mund të mbanin. Kur elefantët e luftës sulmuan, Timuri i ndezi zjarr sanës dhe i shtyu devetë me shkopinj hekuri, duke i bërë të vraponin drejt elefantëve, duke ulëritur nga dhimbja: Timuri e kishte kuptuar se elefantët trembeshin lehtësisht. Të përballur me pamjen e çuditshme të deveve që vraponin drejt tyre me flakë që dilnin nga shpina, elefantët u kthyen dhe u tërhoqën drejt vijave të tyre. Timuri e shfrytëzoi rrëmujën që pasoi në forcat e Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tuglakut, duke siguruar një fitore të lehtë. Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tuglaku iku me mbetjet e forcave të tij.

Pushtimi i Sulltanatit të Delhiut ishte një nga fitoret më të mëdha dhe më shkatërrimtare të Timurit, pasi në atë kohë Delhiu ishte një nga qytetet më të pasura në botë. Qyteti i Delhiut u plaçkit dhe u shndërrua në rrënoja, me popullsinë e robëruar.[63] Pas rënies së qytetit, filluan kryengritje të banorëve kundër turko-mongolëve, duke shkaktuar një masakër hakmarrëse brenda mureve të qytetit. Pas tri ditësh kryengritjeje brenda Delhiut, thuhet se qyteti kishte erë të keqe nga kufomat e banorëve në zbërthim, me kokat e tyre të ngritura si struktura dhe trupat e lëna si ushqim për zogjtë nga ushtarët e Timurit. Pushtimi dhe shkatërrimi i Delhiut nga Timuri e vazhdoi kaosin që po e mbulonte ende Indinë, dhe qyteti nuk do të arrinte të rimëkëmbej nga humbja e madhe që pësoi për gati një shekull.[64]

Fushatat në Kaukaz dhe Levant

Ushtria e emirit Timur sulmon të mbijetuarit e qytetit të Nergesit, në Gjeorgji, në pranverën e 1396-s. Garrett Zafarnama (rreth 1480)

Para fundit të 1399-s, Timuri nisi një luftë me Bajazitin I, sulltan i Perandorisë Osmane, dhe me sulltanin mamluk të Egjiptit, Nasir-ad-Din Faraxh. Bajaziti kishte nisur të aneksonte territoret e sundimtarëve turkmenë e myslimanë në Anadoll. Meqë Timuri pretendonte sovranitet mbi sundimtarët turkmenë, ata u strehuan pas tij.

Territoret xhelajiride dhe timuride në 1400.

Në 1400, Timuri pushtoi Armeninë dhe Gjeorgjinë. Mes 1386 dhe 1404, forcat turko-mongole të Timurit sulmuan disa herë vendet e Transkaukazisë nga bazat e tyre në veri të Iranit. Tifllisi u pushtua përfundimisht nga Timuri në 1404, dhe mbreti Gjergj VII u detyrua ta njihte sovranitetin timurid. Edhe Armenia, e cila ishte nën kontrollin mongol xhelajirid, u përfshi në mbretërinë timuride. Nga popullsia e mbijetuar, më shumë se 60.000 njerëz vendas u zunë skllevër, dhe shumë krahina u shpopulluan. Sulmoi gjithashtu Sivasin në Azinë e Vogël.[65]

Timuri u drejtua pastaj nga Siria, duke plaçkitur Halepin dhe Damaskun. Banorët e qytetit u masakruan, përveç artizanëve, të cilët u deportuan në Samarkand.

Timuri pushtoi Bagdadin në qershor 1401. Pas pushtimit të qytetit, 20.000 qytetarë u masakruan. Timuri urdhëroi çdo ushtar të kthehej me së paku dy koka të prera njerëzore për t'ia treguar. Kur mbaruan njerëzit për të vrarë, shumë luftëtarë vranë të burgosur të zënë më herët gjatë fushatës, dhe kur mbaruan edhe të burgosurit, shumë iu drejtuan therjes së grave të veta.[66] Historiani britanik David Nicolle, në veprën e tij "The Mongol Warlords", citon një historian anonim bashkëkohor që e krahasoi ushtrinë e Timurit me "milingona dhe karkaleca që mbulojnë krejt fshatin, duke plaçkitur e shkretuar."[67]

Pushtimi i Anadollit

Ndërkohë, kishin kaluar vite letrash fyese mes Timurit dhe Bajazitit. Të dy sundimtarët e fyenin njëri-tjetrin secili në mënyrën e vet, ndërsa Timuri preferonte të minonte pozitën e Bajazitit si sundimtar dhe të zvogëlonte rëndësinë e sukseseve të tij ushtarake.

Ky është një fragment nga një prej letrave të Timurit drejtuar sulltanit osman:

Më beso, ti nuk je gjë tjetër veçse një milingonë: mos kërko të luftosh elefantët, se do të të shkelin nën këmbë. A do të përballet me ne një princ i vogël si ti? Por mburrjet e tua nuk janë asgjë e jashtëzakonshme, sepse një turkoman kurrë nuk foli me gjykim. Nëse nuk i ndjek këshillat tona, do ta pendosh.

Festë me Bajazitin I si i burgosur, pas pushtimit të territoreve të Rumit. Zafarnama, 1528 (Golestan, DS 708).

Së fundi, Timuri pushtoi Anadollin dhe e mundi Bajazitin në Betejën e Ankarasë, më 20 korrik 1402. Bajaziti u zu rob në betejë dhe vdiq më pas në robëri, duke nisur periudhën dymbëdhjetëvjeçare të Qeverimit të Ndërmjetshëm Osman. Motivimi i deklaruar i Timurit për sulmin ndaj Bajazitit dhe Perandorisë Osmane ishte rivendosja e autoritetit selxhuk. Timuri i shihte selxhukët si sundimtarë të ligjshëm të Anadollit, pasi u ishte dhënë sundimi nga pushtuesit mongolë, çka ilustron interesimin e Timurit për legjitimitetin çingizid.

Në dhjetor 1402, Timuri rrethoi dhe pushtoi Smirnën, një kështjellë të kalorësve të krishterë hospitalierë; kështu e quajti veten gazi, ose "Luftëtar i Islamit". Në Smirnë u krye një prerje masive kokash nga ushtarët e Timurit.[68]

Me Traktatin e Galipolit në shkurt 1403, Timuri u zemërua me gjenovezët dhe venedikasit, pasi anijet e tyre e transportuan ushtrinë osmane në siguri, në Trakë. Siç raportoi Lord Kinross në The Ottoman Centuries, italianët preferonin armikun që mund ta përballonin, sesa atë që nuk mund ta përballonin.

Gjatë fillimit të periudhës së ndërmjetme, i biri i Bajazitit I, Mehmet Çelebiu, veproi si vasal i Timurit. Ndryshe nga princat e tjerë, Mehmeti prente monedha ku emri i Timurit ishte gdhendur si "Demur han Gürgân", krahas emrit të vet, "Mehmed bin Bayezid han".[69] Kjo ishte ndoshta një përpjekje e Mehmetit për t'ia arsyetuar Timurit pushtimin e Bursës pas Betejës së Ulubadit. Pasi Mehmeti u vendos në "Rum", Timuri kishte filluar tashmë përgatitjet për kthimin në Azinë Qendrore, dhe nuk ndërmori hapa të mëtejshëm për të ndërhyrë në status quo-n në Anadoll.[69]

Ndërsa Timuri ishte ende në Anadoll, Kara Jusufi sulmoi Bagdadin dhe e pushtoi në 1402. Timuri u kthye në Persi dhe dërgoi nipin e tij, Ebu Bekr ibn Miran Shahun, për ta rimarrë Bagdadin, gjë që ai e bëri. Timuri kaloi më pas njëfarë kohe në Ardebili, ku i dha Ali Safeviut, udhëheqësi i Safaviyes, disa robër. Më pas marshoi drejt Horasanit e pastaj Samarkandit, ku kaloi nëntë muaj duke festuar dhe përgatitur pushtimin e Mongolisë e Kinës.

Përpjekjet për sulm mbi Dinastinë Ming

Fushata kundër Kinës. Shah Rukhu (djathtas) e udhëheq ushtrinë timuride drejt Kinës më 19 shkurt 1405, pas vdekjes së Timurit. Zafarnama (1436)

Në 1368, Dinastia Juan u shpërbë dhe u pasua nga Dinastia Ming. Dinastia Ming, gjatë sundimit të themeluesit të saj, Perandori Hongwu, dhe të birit të tij, Perandori Yongle, krijoi shtete vasale në shumë vende të Azisë Qendrore. Në 1394, ambasadorët e Perandorit Hongwu i paraqitën Timurit një letër që e adresonte si nënshtetas. Timuri i mbajti të burgosur ambasadorët Fu An, Guo Xhi dhe Liu Vei.[70] As ambasadori tjetër i Perandorit Hongwu, Çen Devën (1397), as delegacioni që shpalli ngjitjen në fron të Perandorit Yongle, nuk patën fat më të mirë.[70]

Timuri planifikoi përfundimisht të pushtonte Kinën. Për këtë qëllim, bëri aleancë me fiset mongole të mbijetuara në Platonë Mongole, dhe u përgatit deri në Bukhara. Engke Hani dërgoi nipin e tij, Öljei Temür Hanin, njohur edhe si "Buyanshir Han" pasi u konvertua në Islam në oborrin e Timurit në Samarkand.

Vdekja

Timuri preferonte t'i zhvillonte betejat në pranverë. Megjithatë, u zhvendos nga lindja përmes Portave të Timurit dhe vdiq gjatë rrugës, në një fushatë të pazakontë dimërore. Në dhjetor 1404, Timuri filloi fushata ushtarake kundër Kinës Ming dhe mbajti të burgosur një të dërguar Ming. U sëmur ndërsa ishte kampuar në anën tjetër të Sirdaries dhe vdiq në Farab më 17 ose 18 shkurt 1405,[71] pa arritur kurrë kufirin kinez.[72] Pas vdekjes së tij, të dërguarit Ming, si Fu Ani, dhe pjesa tjetër e shoqërisë u lëshuan[70] nga nipi i tij, Khalil Sultan.

Gjeografi Clements Markham, në hyrjen e tij mbi rrëfimin e ambasadës së Klavihos, thotë se, pasi vdiq Timuri, trupi i tij "u balsamos me mushk dhe ujë trëndafili, u mbështoll në liri, u vendos në një arkivol prej abanozi dhe u dërgua në Samarkand, ku u varros".[73] Varri i tij, Gur-e-Amiri, qëndron ende në Samarkand, ndonëse është restauruar shumë vitet e fundit.

Pasardhësia në fron

Mauzoleu i Timurit ndodhet në Samarkand, Uzbekistan.

Timuri kishte caktuar dy herë më parë një trashëgimtar për ta pasuar, të dy të cilëve u mbijetoi. I pari, i biri Jahangiri, vdiq nga sëmundja në 1376. I dyti, nipi Muhamed Sulltani, vdiq nga plagët e betejës në 1403. Pas vdekjes së këtij të fundit, Timuri nuk bëri asgjë për ta zëvendësuar. Vetëm kur ishte në shtratin e vdekjes caktoi vëllain e vogël të Muhamed Sulltanit, Pir Muhamedin, si trashëgimtar.

Pir Muhamedi nuk arriti të fitonte mbështetje të mjaftueshme nga të afërmit e tij dhe shpërtheu një luftë civile e ashpër mes pasardhësve të Timurit, me shumë princa që ndiqnin pretendimet e tyre. Vetëm në 1409 djali më i vogël i Timurit, Shah Rukhu, arriti t'i mposhtte rivalët e tij dhe të merrte fronin si trashëgimtar i Timurit.

Pikëpamjet fetare

Timuri në funeralin e nipit të tij, Muhamed Sulltan Mirza ibn Jahangiri, në 1403. Zafarnama (1436)

Timuri ishte mysliman sunit praktikues, ndoshta i lidhur me Urdhrin Naksibendi të sufizmit, i cili kishte ndikim në Transoksiana.[74] Këshilltari e mentori i tij kryesor fetar ishte dijetari hanefi Abd al-Xhabar Hvarezmi. Në Termezi, ra nën ndikimin e mentorit shpirtëror Sejjid Baraka, një udhëheqës nga Balkh, i cili varroset krah Timurit në Gur-e-Amir.

Timuri njihej për respektin që kishte për Aliun dhe Ehli Bejtin, dhe është vënë re nga studiues të ndryshëm për qëndrimin e tij "pro-shiit". Megjithatë, ai dënoi shiitë edhe për shpërfilljen e kujtimit të sahabëve. Timuri u vu re gjithashtu duke sulmuar shiitët me apologji sunite, ndërkohë që herë të tjera sulmoi edhe sunitët për arsye fetare.[75] Në kontrast, Timuri e vlerësonte lart sulltanin selxhuk Ahmed Sanxheri për sulmin ndaj ismailitëve në Alamuti, ndërkohë që sulmi i vetë Timurit ndaj ismailitëve në Anxhudan ishte po aq brutal.[75]

Arkeologë kazakë studiuan një tumë varrimi rituali në Ulitaun, ndërtuar nga Timuri gjatë fushatës kundër Hordhës së Artë, me ndihmën e specialistëve të kimisë dhe gjeologjisë. Ata konkluduan se vendi kishte një rëndësi të shenjtë për Timurin, i cili synonte t'u drejtohej shpirtrave të paraardhësve të tij dhe të kërkonte mbështetjen e tyre në luftën kundër Tohtamishit. Kjo interpretim i lidh praktikat e atribuara Timurit me besime të rrënjosura në traditat fetare të mongolëve të shekullit XIII dhe shamanizmin, duke ngritur pyetje mbi shkallën në të cilën ai respektonte normat e së drejtës islame (sheriatit). Edhe bashkëkohësit e Timurit vunë në dyshim përkushtimin e tij ndaj Islamit dhe nuk e njihnin si mysliman.[76] Sipas Ibn Arabshahut: "Ai u jepte përparësi ligjeve të Xhingis Hanit, duke i konsideruar themelore. Prandaj, një numër i madh teologësh lëshuan një fetva që e shpallte të pafe, ndonëse ritet islame praktikoheshin hapur në mbretërinë e tij".[77]

Timuri zhvilloi luftëra kundër shteteve të tjera me qëllim pushtimi dhe plaçkitjeje. Kundërshtarët e tij kryesorë ishin shtete myslimane. Sundimtarët dhe teologët islamikë të këtyre shteteve padyshim ia mbanin këtë kundër Timurit, duke e akuzuar për mosbesim ose duke e paraqitur si një tiran më të keq se vetë të pafetë. Kronikat ruse përfshijnë "Përrallën e Temir-Aksakut", në të cilën Timuri karakterizohet si një pagan i lig. Ky informacion mund të ketë origjinën nga nomadët e Hordhës së Artë. Çështja e fetarisë së Timurit u trajtua gjithashtu në korrespondencën e tij me sundimtarin osman Bajazitin I. Osmanët shkruanin për Timurin dhe ushtrinë e tij se ishin "më të këqij se të pafetë". Në veprën e tij Mbi varrimin e Timurit, Vasilij Bartold, duke u mbështetur në shkrimet e Sherefudin Ali Jazdiut, përshkruan si, pas varrimit të Timurit, gratë e tij dhe gra të tjera fisnike kryen rituale zie sipas zakoneve nomade: zbuluan kokat dhe gërvishtën fytyrat, i nxinë fytyrat, shqyen flokët, u hodhën në tokë dhe mbuluan kokat me pluhur, dhe mbështollën qafat me shajak.[78] Gjatë "zakonit nomad" pas vdekjes së Timurit, "madje edhe përfaqësues të Islamit, si shejh el-Islam Abd al-Avali dhe Isam al-Din, u detyruan të vishnin rroba zie".[79] Ka gjasa që imazhi i Timurit të jetë islamizuar shumë nga pasardhësit e tij, mbi të gjitha nga Shah Rukhu.[80]

Personaliteti

Timuri konsiderohet një gjeni ushtarak dhe një taktik i shkëlqyer, me një aftësi të jashtëzakonshme për të vepruar brenda një strukture politike shumë të lëngshme për të fituar dhe mbajtur ndjekjen besnike të nomadëve gjatë sundimit të tij në Azinë Qendrore. Konsiderohej gjithashtu jashtëzakonisht inteligjent — jo vetëm intuitivisht, por edhe intelektualisht.[81] Në Samarkand dhe udhëtimet e tij të shumta, Timuri, nën udhëzimin e dijetarëve të shquar, arriti të mësonte persishten, mongolishten dhe gjuhët turke[82] (sipas Ibn Arabshahut, Timuri nuk fliste arabisht). Megjithatë, Timuri e vlerësonte veçanërisht persishten, pasi ishte jo vetëm gjuha e oborrit të tij, por edhe e kancelarisë.

Timuri duke i udhëhequr trupat e tij në Rrethimin e Bagdadit (1401). Portret afërsisht bashkëkohor në Zafarnama, porositur nga nipi i tij, Ibrahim Sultani, në 1424–28. Botuar 1435–36.

Sipas John Joseph Saundersit, Timuri ishte "produkt i një shoqërie të islamizuar dhe iranizuar" më shumë sesa një nomad stepe.[83] Më e rëndësishme, Timuri karakterizohet si oportunist. Duke shfrytëzuar trashëgiminë e tij turko-mongole, Timuri përdorte shpesh ose Islamin, sheriatin, fikhun, ose traditat e Perandorisë Mongole për të arritur qëllimet e tij ushtarake apo synimet e brendshme politike.[3] Timuri ishte një mbret i mësuar dhe kënaqej me shoqërinë e dijetarëve; ishte tolerant dhe bujar me ta. Ishte bashkëkohës i poetit persian Hafizi, dhe një histori mbi takimin e tyre shpjegon se Timuri e thirri Hafizin, i cili kishte shkruar një gazel me vargun e mëposhtëm:

Për nishanin e zi mbi faqen tënde
Do t'i jepja qytetet e Samarkandit dhe Bukharasë.

Timuri e qortoi për këtë varg dhe tha: "Me goditjet e shpatës sime të mirëfortë kam pushtuar pjesën më të madhe të botës për të zgjeruar Samarkandin dhe Bukharanë, kryeqytetet dhe rezidencat e mia; e ti, krijesë e mjerë, do t'i shkëmbeje këto dy qytete për një nishan." Hafizi, i patrembur, u përgjigj: "Është pikërisht prej një bujarie të ngjashme që unë jam reduktuar, siç e sheh, në gjendjen time të tanishme të varfërisë." Raportohet se Timuri u kënaq nga përgjigjja e mprehtë, dhe poeti u largua me dhurata madhështore.

Ekziston një pikëpamje e përhapur se motivi i vërtetë i Timurit për fushatat e tij ishte ambicia perandorake, e shprehur në deklaratën e tij: "I gjithë shtrirja e pjesës së banuar të botës nuk është aq e madhe sa të ketë dy mbretër." Megjithatë, ndërsa Timuri përdori një strukturë administrative të centralizuar në territoret e tij thelbësore të Azisë Qendrore dhe Iranit, e cila kombinonte traditat nomade turko-mongole me një aparat burokratik persian, përtej Iranit, Timuri plaçkiti shtetet që pushtoi për të pasuruar Samarkandin e tij të lindjes dhe neglizhoi zonat e pushtuara, çka mund të ketë kontribuar në copëtimin e perandorisë pas vdekjes së tij.[84]

Timuri përdorte shpesh shprehje persiane në bisedat e tij, dhe motoja e tij ishte fjala e urtë persiane rāstī rustī, që do të thotë "e vërteta është siguri". I atribuohet edhe shpikja e variantit të shahut Tamerlan, luajtur në një fushë 10×11.[85]

Shkëmbimet me Evropën

Letra e Timurit drejtuar Karlit VI të Francës, 1402, dëshmi e marrëdhënieve timuride me Evropën. Arkivat Kombëtare, Paris.

Timuri pati shumë shkëmbime epistolare e diplomatike me shtete të ndryshme evropiane, sidomos me Spanjën dhe Francën. Marrëdhëniet mes oborrit të Enrikut III të Kastiljes dhe atij të Timurit luajtën një rol të rëndësishëm në diplomacinë mesjetare kastiliane. Në 1402, në kohën e Betejës së Ankarasë, dy ambasadorë spanjollë ishin tashmë me Timurin: Pelajo de Sotomajor dhe Fernando de Palazuelos. Më vonë, Timuri i dërgoi oborrit të Mbretërisë së Leonit dhe Kastiljes një ambasador çagatai, të quajtur Haxhi Muhamed el-Kazi, me letra e dhurata.

Në përgjigje, Enriku III i Kastiljes dërgoi një ambasadë të njohur në oborrin e Timurit në Samarkand, në 1403–06, e udhëhequr nga Ruy González de Klavihoja, me dy ambasadorë të tjerë, Alfonso Paez dhe Gomez de Salazar. Në kthim, Timuri pohoi se e konsideronte mbretin e Kastiljes "si djalin e tij të vërtetë".

Sipas Klavihos, trajtimi i mirë i Timurit ndaj delegacionit spanjoll kontrastonte me përbuzjen që tregoi ndaj të dërguarve të "zotit të Katajt" (pra, Perandorit Yongle), sundimtarit kinez. Vizita e Klavihos në Samarkand i mundësoi t'i raportonte audiencës evropiane lajme nga Kataji (Kina), të cilën pak evropianë kishin mundur ta vizitonin drejtpërdrejt në shekullin që kishte kaluar që nga udhëtimet e Marko Polos.

Arkivat franceze ruajnë:

  • Një letër e datës 30 korrik 1402, nga Timuri drejtuar Karlit VI të Francës, që sugjeronte t'u dërgonte tregtarë Azisë. Është shkruar në persisht.
  • Një letër e majit 1403. Kjo është një transkriptim latin i një letre nga Timuri drejtuar Karlit VI, dhe një tjetër nga Miran Shahu, i biri, drejtuar princave të krishterë, duke shpallur fitoren e tyre ndaj Bajazitit I në Smirnë.

Është ruajtur edhe një kopje e përgjigjes së Karlit VI drejtuar Timurit, e datës 15 qershor 1403.

Përveç kësaj, bizantini Jani VII Paleologu, i cili ishte regjent gjatë mungesës së xhaxhait të tij në Perëndim, dërgoi një fretën dominikan në gusht 1401 tek Timuri, për t'i shprehur respekt dhe për t'i propozuar pagesën e taksës në vend të turqve, sapo t'i mundte këta të fundit.[65]

Trashëgimia

Trashëgimia e Timurit është e përzier. Ndërsa Azia Qendrore lulëzoi nën sundimin e tij, vende të tjera, si Bagdadi, Damasku, Delhi dhe qytete të tjera arabe, gjeorgjiane, persiane dhe indiane, u plaçkitën e u shkatërruan, ndërsa popullsitë e tyre u masakruan. Kështu, ndërsa Timuri ende gëzon një imazh pozitiv në Azinë Qendrore myslimane, ai denigrohet nga shumë njerëz në Arabi, Irak, Persi dhe Indi, ku u kryen disa nga mizoritë e tij më të mëdha. Megjithatë, Ibn Halduni e lavdëron Timurin për bashkimin e pjesës më të madhe të botës myslimane, kur pushtues të tjerë të kohës nuk mundën.[86] Pushtuesi i madh i ardhshëm i Lindjes së Mesme, Nadir Shahu, u ndikua fuqishëm nga Timuri dhe pothuajse ripërsëriti pushtimet dhe strategjitë e tij të betejave në fushatat e veta. Ashtu si Timuri, Nadir Shahu pushtoi pjesën më të madhe të Kaukazisë, Persisë dhe Azisë Qendrore, bashkë me plaçkitjen e Delhiut.

Perandoria e shkurtër e Timurit shkriu gjithashtu traditën turko-persiane në Transoksiana, dhe në pjesën më të madhe të territoreve që përfshiu në zotërimin e tij, persishtja u bë gjuha kryesore e administratës dhe kulturës letrare (divani), pavarësisht nga etnia.[87] Përveç kësaj, gjatë sundimit të tij, u shkruan disa kontribute për letërsinë turke, ndërsa ndikimi kulturor turk u zgjerua e lulëzoi si rezultat. Një formë letrare e çagataishtes turke hyri në përdorim krahas persishtes, si gjuhë kulturore dhe zyrtare njëkohësisht.

Në Uzbekistan, Timuri quhet "Themelues i kombit uzbek", ndonëse i përkiste një fisi rival që i urrente uzbekët.[88] Monumenti i tij në Tashkent zë sot vendin ku dikur qëndronte statuja e Karl Marksit. Muzeu Amir Timur në Tashkent përqendrohet te gjenealogjia dhe jeta e tij.

Një teolog e historian tatar, Shihabudin Merxhani, argumentoi se dobësimi i Kazanit dhe i Bolgarit, si dhe zhdukja dhe copëtimi i tyre i mëvonshëm, u shkaktuan nga pushtimet dhe plaçkitjet e Timurit. Në mbështetje të kësaj pikëpamjeje, ai citoi fjalët e mësuesit të tij: "Kemi dëgjuar shpesh kadiun Ebu Said el-Samarkandi, Zoti e mëshiroftë, të thoshte se Timuri i shkaktoi Islamit dëme shumë herë më të mëdha se të pafetë Xhingis Hani, Çagataj dhe Hulagu".[79]

Tamerlani thuajse e shfarosi Kisha e Lindjes, e cila më parë kishte qenë një degë e madhe e krishterimit, por më pas u kufizua kryesisht në një zonë të vogël të njohur sot si Trekëndëshi Asirian.[89]

Burimet historike

Vepra e Ahmed ibn Arabshahut mbi "Jetën e Timurit"

Historia më e hershme e njohur e sundimit të tij ishte Zafarnama e Nizamudin Shami-t, shkruar gjatë jetës së Timurit. Mes 1424 dhe 1428, Sherefudin Ali Jazdiu shkroi një Zafarnama të dytë, duke u mbështetur shumë në veprën e mëparshme të Shamit. Ahmed ibn Arabshahu shkroi një histori shumë më pak të favorshme, në arabisht. Historia e Arabshahut u përkthye në latinisht nga orientalisti holandez Jacobus Golius në 1636.

Si histori të porositura nga vetë timuridët, dy Zafarnama-t paraqesin një pamje dramatikisht të ndryshme nga kronika e Arabshahut. William Jones vuri në dukje se e para e paraqiste Timurin si "princ liberal, bamirës dhe të shquar", ndërsa e dyta e pikturonte si "të shformuar e të paperëndishëm, me lindje të ulët e parime të urryera".[38]

Malfuzat-i Timuri

Malfuzat-i Timuri dhe Tuzuk-i Timuri e bashkangjitur, gjoja autobiografia e vetë Timurit, janë pothuajse me siguri falsifikime të shekullit XVII. Studiuesi Ebu Talib Hosajni ia paraqiti tekstet perandorit mogul Shah Xhahan, një pasardhës i largët i Timurit, në 1637–1638, gjoja pasi i kishte zbuluar origjinalet në gjuhën çagatai në bibliotekën e një sundimtari jemenit. Për shkak të distancës mes Jemenit dhe bazës së Timurit në Transoksiana dhe mungesës së çdo dëshmie tjetër për origjinalet, shumica e historianëve e konsiderojnë historinë tepër të pabesueshme, dhe dyshojnë se Hosajni shpiku vetë si tekstin ashtu edhe historinë e origjinës së tij.

Pikëpamjet evropiane

Timuri pati me sa duket një ndikim të rëndësishëm në kulturën e Rilindjes dhe Evropën e hershme moderne. Pikëpamjet evropiane për Timurin ishin të përziera gjatë shekullit XV, me disa vende evropiane që e quanin aleat, të tjerë që e shihnin si kërcënim për Evropën për shkak të zgjerimit të tij të shpejtë dhe brutalitetit.

Kur Timuri e zuri rob sulltanin osman Bajazitin në Ankara, ai shpesh u lavdërua dhe u pa si aleat i besuar nga sundimtarët evropianë, si Karli VI i Francës dhe Henriku IV i Anglisë, sepse besonin se po e shpëtonte krishterimin nga Perandoria Turke në Lindjen e Mesme. Këta dy mbretër e lavdëruan gjithashtu sepse fitorja e tij në Ankara u mundësoi tregtarëve të krishterë të mbeteshin në Lindjen e Mesme dhe të ktheheshin të sigurt në shtëpi, në Francë dhe Angli. Timuri u lavdërua gjithashtu sepse besohej se ndihmoi në rivendosjen e së drejtës së kalimit për pelegrinët e krishterë drejt Tokës së Shenjtë.

Evropianë të tjerë e shihnin Timurin si armik barbar që përbënte kërcënim si për kulturën evropiane, ashtu edhe për fenë e krishterimit. Ngritja e tij në pushtet i shtyu shumë udhëheqës, si Enrikun III të Kastiljes, të dërgonin ambasada në Samarkand për ta studiuar Timurin, për të mësuar mbi popullin e tij, për të bërë aleanca me të dhe për të tentuar ta bindin të konvertohej në krishterim, në mënyrë që të shmangej lufta.

Në 1794, Sake Dean Mahomed botoi librin e tij të udhëtimit, The Travels of Dean Mahomet. Libri fillon me lavdërimin e Xhingis Hanit, Timurit, e sidomos të perandorit të parë mogul, Baburit. Jep gjithashtu detaje të rëndësishme mbi perandorin mogul të asaj kohe, Shah Alam II.

Poema "Tamerlan" nga Edgar Allan Poe ndjek një version të trilluar të jetës së Timurit.

Në hyrjen e një përkthimi të vitit 1723 të Zafarnama-s së Jazdiut, përkthyesi shkruante: "[François Pétis de la Croix] na thotë se ka shpifje e mashtrime, të cilat janë botuar nga autorë romancash, dhe shkrimtarë turq që ishin armiqtë e tij dhe kishin zili lavdinë e tij: mes tyre është Ahmed Bin Arabshah... Meqë Timur-Beku kishte pushtuar turqit dhe arabët e Sirisë, dhe madje kishte zënë rob sulltan Bajazitin, nuk është çudi që është keqpërfaqësuar nga historianët e atyre kombeve, të cilët, përkundër së vërtetës e kundër dinjitetit të historisë, kanë rënë në tepri të mëdha mbi këtë temë."

Zhvarrimi dhe mallkimi i pretenduar

Varri i Timurit në Gur-e-Amir, Samarkand

Trupi i Timurit u nxor nga varri më 19 qershor 1941, dhe mbetjet e tij u ekzaminuan nga antropologët sovjetikë Mihail M. Gerasimov, Lev V. Oshanini dhe V. Ja. Zezenkova. Gerasimovi rindërtoi ngjashmërinë e Timurit nga kafka e tij dhe zbuloi se karakteristikat e fytyrës tregonin "tipare tipike mongoloide", pra aziatiko-lindore në terma modernë. Një studim antropologjik i kafkës së Timurit tregon se ai i përkiste kryesisht "tipit mongoloid siberian jugor". Me lartësi rreth 1,73 m, Timuri ishte i gjatë për epokën e tij. Ekzaminimet konfirmuan se Timuri ishte i çalë dhe kishte një krah të djathtë të tharë për shkak të plagëve. Kocka e kofshës së djathtë ishte bashkuar me kockën e gjurit, dhe konfigurimi i nyjes së gjurit sugjeron se e mbante këmbën përkulur vazhdimisht dhe kështu do të kishte pasur një çalim të theksuar. Duket se kishte gjoks të gjerë dhe flokë e mjekër të kuqe.

Thuhet se varri i Timurit ishte gdhendur me fjalët: "Kur të ringjallem, bota do të dridhet". Thuhet gjithashtu se kur Gerasimovi zhvarroi trupin, u gjet një mbishkrim shtesë brenda arkivolit, që thoshte: "Kushdo qoftë ai që hap varrin tim, do të lëshojë një pushtues më të tmerrshëm se unë." Edhe pse njerëz të afërt me Gerasimovin pohojnë se kjo histori është një trillim, ajo u bë e njohur si Mallkimi i Timurit. Sido që të jetë, tri ditë pasi Gerasimovi filloi zhvarrimin, Gjermania Naziste pushtoi Bashkimin Sovjetik, çka rezultoi në një nga pushtimet më vdekjeprurëse në historinë njerëzore. Timuri u rivarros me ritual të plotë islam në nëntor 1942, pak para fitores sovjetike në Betejën e Stalingradit.[3]

Në artet

  • Tamburlaine the Great, Parts I and II (anglisht, 1563–1594): dramë nga Christopher Marlowe
  • Tamerlan ou la mort de Bajazet [Tamerlani ose vdekja e Bajazitit] (1675): dramë nga Jacques Pradon
  • Tamerlane (1701): dramë nga Nicholas Rowe (anglisht)
  • Tamerlano (1724): opera nga George Frideric Handel, në italisht, bazuar në dramën e Pradonit të 1675-s
  • Bajazet (1735): opera nga Antonio Vivaldi, portretizon zënien rob të Bajazitit I nga Timuri
  • Il gran Tamerlano (1772): opera nga Josef Myslivecek, që gjithashtu portretizon zënien rob të Bajazitit I nga Timuri
  • Timour the Tartar (1811): dramë kaluarie nga Matthew Lewis
  • "Tamerlan" (botuar 1827): poema e parë e botuar e Edgar Allan Poe-s
  • Turandot (1924): opera nga Giacomo Puccini (libreto nga Giuseppe Adami dhe Renato Simoni), ku Timuri është mbreti i rrëzuar dhe i verbër i mëparshëm i Tartarisë dhe babai i protagonistit Kalaf
  • Lord of Samarkand (The Lame Man; botuar 1932): tregim nga Robert E. Howard ku shfaqet Timuri
  • Nesimi (1973): film azerbajxhanas ku Timuri portretizohet nga Jusif Velijev
  • Tamerlan (2003): roman spanjishtfolës nga shkrimtari kolumbian Enrique Serrano
  • Day Watch (2006): film rus ku Tamerlani në rini portretizohet nga Emir Bajgazin, e në pjekuri nga Gani Kulzhanov
  • Age of Empires II: Definitive Edition (2019): lojë video me një fushatë gjashtëkapitullëshe të titulluar "Tamerlane"
  • Tamerlane: Rise of the Last Conqueror (2026): film anglishtfolës që përshkruan jetën e hershme të Timurit deri te vdekjet e Iljas Hoxhës dhe Amir Husajnit

Gratë dhe konkubinat

Timuri pati dyzet e tri gra e konkubina, të gjitha të konsideruara bashkëshorte të tij. Timuri i bëri dhjetëra gra bashkëshorte e konkubina të tij ndërkohë që pushtonte tokat e etërve apo bashkëshortëve të mëparshëm të tyre.[90]

Perandoresha e Timurit, Saray Mulk Khanum, ish-grua e Amir Husajnit, në vizitë te Timuri në kamp, 1387. Zafarnama e 1435–36.
  • Turmish Agha, nëna e Jahangir Mirzait, Jahanshah Mirzait dhe Aka Begiut;
  • Oljaj Turkhan Agha (m. 1357/58), bija e Amir Mashlahut dhe mbesa e Amir Qazaganit;
  • Saray Mulk Khanum (m. 1367), e veja e Amir Husajnit dhe bija e Kazan Hanit;
  • Islam Agha (m. 1367), e veja e Amir Husajnit dhe bija e Amir Bajan Salduzit;
  • Ulus Agha (m. 1367), e veja e Amir Husajnit dhe bija e Amir Hizr Jasuriut;
  • Dilshad Agha (m. 1374), bija e Shams ed-Dinit dhe gruas së tij, Bujan Agha;
  • Touman Agha (m. 1377), bija e Amir Musait dhe gruas së tij, Arzu Mulk Agha, bija e Amir Bajazit Xhelajirit;
  • Chulpan Mulk Agha, bija e Haxhi Begut të Xhetahut;
  • Tukal Khanum (m. 1397), bija e hanit mongol Hizr Havaxha Oglan;
  • Tolun Agha, konkubinë, nëna e Umar Shaikh Mirzait I;
  • Mengli Agha, konkubinë, nëna e Miran Shahut;
  • Toghay Turkhan Agha, zonjë nga Kara Khitai, e veja e Amir Husajnit dhe nëna e Shah Rukhut;
  • Tughdi Bey Agha, bija e Aq Sufi Kongiratit;
  • Sultan Aray Agha, zonjë nga fisi Nukuz;
  • Malikanshah Agha, zonjë filuni;
  • Khand Malik Agha, nëna e Ibrahim Mirzait;
  • Sultan Agha, nëna e një djali që vdiq foshnjë;

Gratë dhe konkubinat e tjera të tij përfshinin: Dawlat Tarkan Agha, Burhan Agha, Jani Beg Agha, Tini Beg Agha, Durr Sultan Agha, Munduz Agha, Bakht Sultan Agha, Nowruz Agha, Jahan Bakht Agha, Nigar Agha, Ruhparwar Agha, Dil Beg Agha, Dilshad Agha, Murad Beg Agha, Piruzbakht Agha, Khoshkeldi Agha, Dilkhosh Agha, Barat Bey Agha, Sevinch Malik Agha, Arzu Bey Agha, Yadgar Sultan Agha, Khudadad Agha, Bakht Nigar Agha, Qutlu Bey Agha, dhe një tjetër Nigar Agha.[91]

Pasardhësit

Djemtë e Timurit

  • Umar Shaikh Mirza I – me Tolun Aghën
  • Jahangir Mirza – me Turmish Aghën
  • Miran Shah Mirza – me Mengli Aghën
  • Shah Rukh Mirza – me Toghay Turkhan Aghën

Bijat e Timurit

  • Aka Begi (vdiq 1382) – nga Turmish Agha. E martuar me Muhamed Begun, djalin e Amir Musait Tajiçiud
    • Sulltan Husajn Tajiçiudi
  • Sulltan Bakht Begum (vdiq 1429/30) – nga Oljaj Turkhan Agha. E martuar së pari me Muhamed Mirke Apardin, dhe e dyta, në 1389/90, me Sulejman Shah Dughlatin
  • Sa'adat Sulltan – nga Dilshad Agha
  • Bikijan – nga Mengli Agha
  • Kutlug Sulltan Agha – nga Toghay Turkhan Agha

Djemtë e Umar Shaikh Mirzait I

  • Pir Muhamed
  • Iskandari
  • Rustami
  • Bajkara Mirza I
    • Mansuri
      • Sulltan Husajn Bajkarai
        • Bediu ez-Zaman
          • Muhamed Mu'mini
          • Muhamed Zaman Mirza
        • Muzafer Husajni
        • Ibrahim Husajni

Djemtë e Jahangirit

  • Muhamed Sulltan Mirza
  • Pir Muhamed (djali i Jahangirit)

Djemtë e Miran Shahut

  • Khalil Sultan
  • Ebu Bekri
  • Umari (djali i Miran Shahut)
  • Muhamed Mirza

Djemtë e Shah Rukh Mirzait

  • Mirza Muhamed Taraghaj – i njohur më mirë si "Ulug Begu"
    • Abdulatifi
  • Gijasudin Bajsungari
    • Ala ed-Devle Mirza
      • Ibrahim Mirza
    • Sulltan Muhamed
      • Jadigar Muhamed
    • Ebul-Kasim Babur Mirza
  • Sulltan Ibrahim Mirza
    • Abdullah Mirza
  • Mirza Sojurgatmish Han
  • Muhamed Xhuki

Shiko edhe

  • Lista e perandorive më të mëdha
  • Lista e luftërave sipas numrit të viktimave
  • Pushtimet myslimane në nënkontinentin indian
  • Timuri (fis afgan)
  • Timurlengia

Shënime

  1. ↑ Çagataisht: Temür, "hekur". Ndonjëherë transliterohet edhe Taimur ose Temur.
  2. ↑ Nga Persishtja Temūr(-i) Lang, "Timuri Çalamani", nga plagët e tij në këmbë dhe dorë.[1]

Referime

  1. ↑ Johanson, Lars (1998). The Turkic Languages (në anglisht). Routledge. fq. 27. ISBN 0415082005.
  2. ↑ ʻInāyat Khān (1990). The Shah Jahan Nama of 'Inayat Khan (në anglisht). Oxford University Press. fq. 11–17.
  3. 1 2 3 4 5 Marozzi 2004.
  4. ↑ Meri, Josef W. (2005). Medieval Islamic Civilization (në anglisht). Routledge. fq. 812. ISBN 978-0415966900.
  5. ↑ "Timur". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Marrë më 28 shtator 2022.
  6. ↑ Marozzi 2004, ff. 341–342.
  7. ↑ Shahane, Girish (28 dhjetor 2016). "Counterview: Taimur's actions were uniquely horrific in Indian history". Scroll.in (në anglisht).
  8. ↑ Darwin, John (2008). After Tamerlane: the rise and fall of global empires, 1400–2000 (në anglisht). Bloomsbury Press. fq. 29, 92. ISBN 978-1596917606.
  9. ↑ Manz 1999, f. 1.
  10. ↑ Marozzi, Justin (2006). Tamerlane: Sword of Islam, Conqueror of the World (në anglisht). Da Capo Press. ISBN 978-0306814655.
  11. ↑ Seekins, Donald M.; Nyrop, Richard F. (1986). Afghanistan A Country Study (në anglisht). The Studies. fq. 11.
  12. 1 2 Gérard Chaliand, Nomadic Empires: From Mongolia to the Danube, përkth. A. M. Berrett, Transaction Publishers, 2004, f. 75. (anglisht)
  13. 1 2 3 Gabim citimi: Etiketë <ref> e pavlefshme; asnjë tekst nuk u dha për refs e quajtura "sahibqiran"
  14. ↑ Matthew White: Atrocitology: Humanity's 100 Deadliest Achievements, Canongate Books, 2011. (anglisht)
  15. ↑ "The Rehabilitation of Tamerlane". Chicago Tribune (në anglisht). 17 janar 1999.
  16. ↑ Barthold, V. V. (1962). Four studies on the History of Central Asia (në anglisht). Vëll. 1. E. J. Brill. fq. 61.
  17. ↑ "Timur" (në anglisht). Encyclopædia Britannica. 2007.
  18. ↑ Manz, Beatrice F. (2000). "Tīmūr Lang". Encyclopaedia of Islam (në anglisht). Vëll. 10 (bot. 2nd). Brill.
  19. 1 2 Woods, John E. (2002). Timur and Chinggis Khan (në anglisht). Ulaanbaatar: OUMSKh-ny Nariĭn bichgiĭn darga naryn gazar. fq. 377.
  20. 1 2 Jackson, Peter (2023). From Genghis Khan to Tamerlane: The Reawakening of Mongol Asia (në anglisht). Yale University Press. fq. 225–27. ISBN 978-0-300-27504-9.
  21. 1 2 Woods, John E. (1990). "Timur's Genealogy". Intellectual Studies on Islam: Essays Written in Honor of Martin B. Dickson (në anglisht). University of Utah Press: 97. ISBN 978-0874803426.
  22. ↑ Haidar, Mansura (2004). Indo-Central Asian Relations: From Early Times to Medieval Period (në anglisht). Manohar. fq. 126. ISBN 978-8173045080.
  23. ↑ Keene, Henry George (2001). The Turks in India (në anglisht). Honolulu, HI: University Press of the Pacific. fq. 20. ISBN 978-0898755343.
  24. ↑ Manz 1999, ff. 164–165.
  25. ↑ Fischel, Walter J. (1952). Ibn Khaldun and Tamerlane (në anglisht). Berkeley, CA / Los Angeles: University of California Press. fq. 37.
  26. ↑ Ahmad ibn Arabshah; McChesney, Robert D. (2017). Tamerlane: The Life of the Great Amir (në anglisht). Bloomsbury Academic. fq. 4. ISBN 978-1784531706.
  27. ↑ Lee 2021, ff. 203–204.
  28. ↑ Lee 2021, f. 205, 215.
  29. ↑ Richard Peters, The Story of the Turks: From Empire to Democracy (1959), f. 24. (anglisht)
  30. ↑ Glassé, Cyril (2001). The new encyclopedia of Islam (në anglisht). AltaMira Press. ISBN 0759101892.
  31. ↑ Manz, Beatrice F. (24 prill 2012). "Tīmūr Lang". Encyclopaedia of Islam, Second Edition (në anglisht).
  32. 1 2 3 4 5 Manz, Beatrice Forbes (1988). "Tamerlane and the Symbolism of Sovereignty". Iranian Studies (në anglisht). 21 (1–2): 105–122. doi:10.1080/00210868808701711.
  33. ↑ "Central Asia, history of Timur", në Encyclopædia Britannica, botim online, 2007. (anglisht)
  34. ↑ Carter V. Findley, The Turks in World History, Oxford University Press, 2005, f. 101. (anglisht)
  35. ↑ Sherefudin Ali Jazdi, Zafarnama (1424–1428), f. 35. (anglisht)
  36. ↑ Marozzi 2004, f. 31.
  37. ↑ Hannah, Ian C. (1900). A brief history of eastern Asia (në anglisht). T. F. Unwin. fq. 92.
  38. 1 2 3 4 5 Goldsmid 1911, f. 994.
  39. ↑ Marozzi 2004, f. 40.
  40. ↑ Marozzi 2004, ff. 41–42.
  41. 1 2 Manz, Beatrice Forbes (2002). "Tamerlane's Career and Its Uses". Journal of World History (në anglisht). 13: 3. doi:10.1353/jwh.2002.0017.
  42. ↑ Manz 1999, f. 14.
  43. 1 2 3 Moin, A. Azfar (2012). The Millennial Sovereign: Sacred Kingship and Sainthood in Islam (në anglisht). New York: Columbia University Press. fq. 40–43. ISBN 978-0231504713.
  44. ↑ Aigle, Denise (2014). The Mongol Empire between Myth and Reality : Studies in Anthropological History (në anglisht). Leiden: Brill. fq. 132. ISBN 978-90-04-27749-6.
  45. ↑ Riasanovsky & Steinberg 2005, f. 93.
  46. 1 2 Crummey 2014, f. 64.
  47. ↑ Wescoat, James L.; Wolschke-Bulmahn, Joachim (1996). Mughal Gardens (në anglisht). Dumbarton Oaks. ISBN 978-0884022350.
  48. ↑ Melville 2020, f. 32.
  49. ↑ The Mulfuzat Timury, Or, Autobiographical Memoirs of the Moghul Emperor Timur (në anglisht). Cambridge University Press. 2013. ISBN 978-1108056021.
  50. ↑ Melville 2020, f. 56.
  51. ↑ Manz 1999, ff. 67–71.
  52. ↑ Melville 2020, ff. 97–100.
  53. 1 2 Chaliand, Gerard; Blin, Arnaud (2007). The History of Terrorism: From Antiquity to Al Qaeda (në anglisht). University of California Press. fq. 87. ISBN 978-0520247093.
  54. ↑ Fisher, W. B.; Jackson, P.; Lockhart, L.; Boyle, J. A.: The Cambridge History of Iran, f. 55. (anglisht)
  55. 1 2 Strange, Guy Le (1905). The Lands of the Eastern Caliphate: Mesopotamia, Persia, and Central Asia, from the Moslem Conquest to the Time of Timur (në anglisht). University Press. fq. 235.
  56. ↑ Manz 1999, ff. 123–125.
  57. ↑ Riasanovsky & Steinberg 2005, f. 94.
  58. ↑ Galeotti 2024, f. 93.
  59. 1 2 Virani, Shafique N. The Ismailis in the Middle Ages: A History of Survival, A Search for Salvation (New York: Oxford University Press), 2007, f. 116. (anglisht)
  60. 1 2 3 4 Grousset, René (1970). The Empire of the Steppes: A History of Central Asia (në anglisht). Rutgers University Press. fq. 444. ISBN 978-0-8135-1304-1.
  61. ↑ The History of India (në anglisht). The Rosen Publishing Group. 2010. fq. 131. ISBN 978-1615301225.
  62. ↑ Phillips, Charles (10 dhjetor 2023). "Battle of Delhi". www.britannica.com (në anglisht).
  63. ↑ "Battle of Delhi". History on this day (në anglisht).
  64. ↑ Marozzi 2004, ff. 269–274.
  65. 1 2 Nicol 1993, f. 314.
  66. ↑ ʻArabshāh, Aḥmad ibn Muḥammad Ibn (1976). Tamerlane: Or, Timur, the Great Amir (në anglisht). Progressive Books. fq. 168.
  67. ↑ Nicolle, David; Hook, Richard (1998). The Mongol Warlords Genghis Khan, Kublai Khan, Hulegu, Tamerlane (në anglisht). Brockhampton Press. fq. 161. ISBN 1860194079.
  68. ↑ Kevin Reilly (2012). The Human Journey: A Concise Introduction to World History (në anglisht). Rowman & Littlefield. fq. 164. ISBN 978-1442213845.
  69. 1 2 Kastritsis, Dimitris J. (2007). The Sons of Bayezid: Empire Building and Representation in the Ottoman Civil War of 1402–1413 (në anglisht). Brill. fq. 49.
  70. 1 2 3 Tsai 2002, ff. 188–189.
  71. ↑ Lee, Adela C. Y. "Tamerlane (1336–1405) – The Last Great Nomad Power" (në anglisht). Silkroad Foundation.
  72. ↑ Tsai 2002, f. 161.
  73. ↑ James Louis Garvin, Franklin Henry Hooper, Warren E. Cox, Encyclopædia Britannica, Vëll. 22 (1929), f. 233. (anglisht)
  74. ↑ Manz 1999, f. 17.
  75. 1 2 Virani, Shafique N. The Ismailis in the Middle Ages: A History of Survival, A Search for Salvation (New York: Oxford University Press), 2007, f. 114. (anglisht)
  76. ↑ Mirgaleev et al. 2022, f. 79.
  77. ↑ Mirgaleev et al. 2022, f. 83.
  78. ↑ Mirgaleev et al. 2022, f. 80.
  79. 1 2 Mirgaleev et al. 2022, ff. 78–79.
  80. ↑ Mirgaleev et al. 2022, ff. 79–80.
  81. ↑ Manz 1999, f. 16.
  82. ↑ Marozzi 2004, f. 9.
  83. ↑ Saunders, J. J. (2001). The History of the Mongol Conquests (në anglisht). University of Pennsylvania Press. fq. 173. ISBN 978-0812217667.
  84. ↑ Beatrice Forbes Manz (1999). The rise and rule of Tamerlane (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-63384-0.
  85. ↑ Cazaux, Jean-Louis dhe Knowlton, Rick (2017). A World of Chess, f. 31. McFarland. (anglisht)
  86. ↑ Mirgaleev et al. 2022, f. 77.
  87. ↑ Manz 1999, f. 109.
  88. ↑ Foltz 2019, f. 179.
  89. ↑ "Nestorianism". www.britannica.com (në anglisht).
  90. ↑ Szczepanski, Kallie (21 korrik 2019). "Biography of Tamerlane, 14th Century Conqueror of Asia". ThoughtCo (në anglisht).
  91. ↑ Nogueira, Adeilson (28 mars 2020). Timur (në anglisht). Clube de Autores. fq. 9–10.

Referime

  • Crummey, Robert O. (6 qershor 2014). The Formation of Muscovy 1300 - 1613 (në anglisht). Routledge. ISBN 978-1-317-87200-9.
  • Foltz, Richard (2019). A History of the Tajiks: Iranians of the East (në anglisht). Bloomsbury Publishing. ISBN 978-1784539559.
  • Galeotti, Mark (5 nëntor 2024). Forged in War: A Military History of Russia from Its Beginnings to Today (në anglisht). Bloomsbury USA. ISBN 978-1-4728-6251-8.
  • Lee, Joo-Yup (2021). "The Timurid View of the Mongols: An Examination of the Mongol Identity of the Timurids". Iran Namag (në anglisht). 6 (3–4): 200–216.
  • Manz, Beatrice Forbes (1999). The Rise and Rule of Tamerlane (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-0521633840.
  • Marozzi, Justin (2004). Tamerlane: Sword of Islam, Conqueror of the World (në anglisht). Londër, Angli: HarperCollins. ISBN 9780306815430.
  • Mirgaleev, Ilnur; Adygamov, Ramil; Abdurrahman, Husam (2022). "The Personality of Tamerlane in the Works of Medieval Theologians". Golden Horde Review (në rusisht) (1): 77–88.
  • Melville, Charles (2020). The Timurid Century: The Idea of Iran, Volume IX (në anglisht). Universiteti i Kembrixhit, Kembrixh, Angli: Bloomsbury Publishing. doi:10.5040/9781838606169. ISBN 978-1838606152.
  • Nicol, Donald M. (1993). The Last Centuries of Byzantium, 1261–1453 (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-0521439916.
  • Riasanovsky, Nicholas Valentine; Steinberg, Mark D. (2005). A History of Russia (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-515394-1.
  • Tsai, Shih-Shan Henry (2002). Perpetual Happiness: the Ming Emperor Yongle (në anglisht). Seattle, Washington: University of Washington Press. ISBN 978-0295981246.
  • Stampa:EB1911

Literaturë shtesë

  • Abazov, Rafis (2008). "Timur (Tamerlane) and the Timurid Empire in Central Asia". The Palgrave Concise Historical Atlas of Central Asia (në anglisht). fq. 56–57. doi:10.1057/9780230610903. ISBN 978-1-4039-7542-3.
  • Forbes, Andrew, & Henley, David: "Timur's Legacy: The Architecture of Bukhara and Samarkand" (CPA Media). (anglisht)
  • González de Clavijo, Ruy; Embassy to Tamerlane, 1403–1406, përkth. Guy Le Strange, me hyrje të re nga Caroline Stone (Hardinge Simpole, 2009). ISBN 978-1843821984. (anglisht)
  • Knobler, Adam (2001). "Timur the (Terrible/Tartar) Trope: a Case of Repositioning in Popular Literature and History". Medieval Encounters (në anglisht). 7 (1): 101–112. doi:10.1163/157006701X00102.
  • Lamb, Harold (1929). Tamerlane: The Earth Shaker (në anglisht). Londër, Angli: Thorndon Butterworth.
  • Marlowe, Christopher. Tamburlaine the Great. Red. J. S. Cunningham. Manchester University Press, Manchester 1981. (anglisht)
  • Manz, Beatrice Forbes (1998). "Temür and the Problem of a Conqueror's Legacy". Journal of the Royal Asiatic Society (në anglisht). 8 (1): 21–41. doi:10.1017/S1356186300016412.
  • Marozzi, Justin. "Tamerlane", në: The Art of War: great commanders of the ancient and medieval world, red. Andrew Roberts, Londër, Angli: Quercus Military History, 2008. ISBN 978-1847242594. (anglisht)
  • May, Timothy. "Timur ("the Lame") (1336–1405)". The Encyclopedia of War (në anglisht).
  • Novosel'tsev, A. P. (1973). "On the Historical Evaluation of Tamerlane". Soviet Studies in History (në anglisht). 12 (3): 37–70. doi:10.2753/RSH1061-1983120337.
  • Paksoy, H. B. "Nationality or Religion: Views of Central Asian Islam". (anglisht)
  • Shterenshis, Michael V. "Approach to Tamerlane: Tradition and Innovation." Central Asia and the Caucasus 2 (2000). (anglisht)
  • Sykes, P. M. (1915). "Tamerlane". Journal of the Royal Central Asian Society (në anglisht). 2 (1): 17–33. doi:10.1080/03068371508724717.
  • Yüksel, Musa Şamil. "Timur'un Yükselişi ve Batı'nın Diplomatik Cevabı, 1390–1405." Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 1.18 (2005): 231–243. (turqisht)

Lidhje të jashtme

  • Wikimedia Commons ka materiale multimediale në lidhje me: Timur
This page is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.