Vitore
Vitore (trajta e shquar: Vitorja , edhe Gjarpni i Vatrës, Gjarpni i Shtëpisë, Bolla e Shtëpisë ose Ora e Shtëpisë) është një gjarpër hyjnor shtëpiak (gjarpër ose bollë) në mitologjinë dhe folklorin shqiptar, i lidhur me fatin e njeriut, fatin e mirë dhe shpirtrat e paraardhësve.[1] Në besimet popullore gjarpri i shtëpisë është i lidhur ngushtë me kultin e vatrës (vatër) dhe konsiderohet veçanërisht si mbrojtës i familjes dhe i shtëpisë.[2]
Etimologjia
Emri Vitore është analizuar si i ardhur nga shqipja vejtare > vektare > vek / vegj (tezgjah), pra do të thotë "një tjerrës, një grua që tjerr", që lidhet me thurjen e fatit.[3]
Termat e ndërlidhur shqip janë gjarpën/gjarpër (e shquar: gjarp(ë)ni/gjarp(ë)ri ) dhe bollë (përf.: bolla), vatër (përf.: vatra) dhe shpi (përf.: shtëpia/shpia).
Besimet
Gjarpri është një totem kafshë i shqiptarëve, veçanërisht në veri.[4][5] Besimi i personifikimit të shpirtrave të paraardhësve në gjarpërinjtë e shtëpisë është transmetuar që nga kohërat parahistorike. Kulti i përhapur i gjarprit tek shqiptarët lidhet me besimet ilire.[6]
Vitorja zakonisht përshkruhet si një gjarpër i vogël, shumëngjyrësh dhe me brirë të artë. Megjithatë, në disa tradita Vitorja përshkruhet edhe si një plakë, një figurë mitologjike e ngjashme me Nënën e Vatrës . Vitorja identifikohet edhe me Fatian në folklorin e jugut dhe Ora në folklorin e Shqipërisë qendrore dhe veriore.[7]
Si gjarpër, kur Vitorja banon në muret e një shtëpie, besohet se sjell fat, kështu që banorët e trajtojnë me shumë respekt. Pëshpëritja e saj lajmëron ngjarje të rëndësishme për familjen. Vdekja e gjarprit të shtëpisë sjell fat të keq, madje edhe zhdukjen e familjes.[8][9][6] Gjarpri i shtëpisë thuhet se rrëshqet rreth shtëpisë duke shënuar territorin që ruan. [6]
Referime
- ↑ Galaty et al. 2013, f. 161; Stipčević 2009, f. 507; Berishaj 2004; Elsie 2001, f. 260; Tirta 2004; Poghirc 1987, f. 179.
- ↑ Galaty et al. 2013, f. 161; Stipčević 2009, f. 507.
- ↑ Doja 2005.
- ↑ Sinani 2010.
- ↑ Galaty et al. 2013.
- 1 2 3 Stipčević 2009.
- ↑ Elsie 2001, f. 260; Tirta 2004; Poghirc 1987, f. 179.
- ↑ Elsie 2001.
- ↑ Poghirc 1987.
- Mitologji shqiptare