Emil Johannes Preusch
Dr Emil Johannes Preusch (* 17. Februar 1897 z Chander-Dannechilch; † 30. Mai 1953 z Owweringe) isch e dytsche Lehrer un Haimetdichter gsii. Me het em zmaischt Hans Preusch gsait.
sy Lääbe
Dr Preusch isch z Dannechilch uf d Wält chuu, wu sy Vater Lehrer gsii isch. Dää isch bald ruf uf Welmlige versetz wore un dert isch dr Hans Preusch derno ufgwagse. Sy Mueter isch frie gstorbe, wun er drei Johr alt gsii isch. Sy Großmueter un sy Dante hän z Chander gwohnt, wu äär uf d Burgerschuel gangen un au kumfermiert woren isch. Z Löörech isch er uf d Realschuel, s hitig Hans-Thoma-Gimnasium, un het dert anne 1913 s Aijehrig gmacht.
No dr Schuel isch er z Charlsrue uf s Lehrerseminar gange. Wu anne 1914 dr Erscht Wältchrieg uusbrochen isch, het er si freiwillig as Soldat gmälde. Är isch i Infanterireregimänt 112 gsii un do an dr Weschtfont yygsetzt wore. Anne 1917 isch er in dr Champagne verwundet wore, um des Zyt het er dr Rang vun eme Leutnant un Kompagniefierer ghaa. Wun er noch em Lazarett wider an dr Front gsii isch, isch er in änglischi Chriegsgfangeschaft grote, 1919 isch er doodrus entloo wore.
Noch em Chrieg het er sy Lehreruusbildig wytergmacht un mit eme Exame abgschlosse. Är et zerscht z Vorderlehgricht un z Wiil am Rhii unterrichtet un het schließli ne Stell as Lehrer z Chander iberchuu.
Vu 1920 bis 1926 isch dr Hans Preusch Mitglid vu dr Dytschnazionale Volksbartei gsii, är het au mol fir d DNVP fir dr Badisch Landdag kandidiert. Fir d Zytig „Der Markgräfler“, wu vu 1924 bis 1932 vum Hermann Burte uusegee woren isch un wu vum Burte un andere gege d Weimarer Republik din agitiert woren isch, het dr Preusch zwische 1924 un 1927 verschideni Bydreg gschribe, näbe bolitische nationalistische Ufsetz un historischi Ruggblick ab un zue au Gedicht.
Anne 1920 het er d Ida Müller ghyrote, wu um des Zyt in dr Buechhandlig vu ire Eltere gschafft het. Im Johr 1921 chuunt z Chander dr Suhn Wolfgang uf d Wält. Vu 1925 bis 1929 isch er Lehrer an dr Dorfschuel z Gerschbach gsii, wu anne 1927 dr zweet Suhn Rudolf uf d Wält chuu isch. Ass syni Sihn uf e wyterfierendi Schuel hän chenne goo, het si dr Preusch 1929 uf Wiil am Rhii versetze loo, wun er an dr Leopoldschuel unterrichtet het. Z Wiil het er mit syre Familie in dr Hebelstroß gwohnt. Anne 1934 isch dr Hans Preusch as Räkter an d Uhland-Volksschuel uf Mannem versetzt wore. Dr junger Suhn Rudolf stirbt 1935 an Diphthery.
Am 1. Juli 1930 isch dr Preusch Mitglid vu dr NSDAP wore (Mitglidsnummere 270422), uf dr 1. Merz 1931 isch er us dr Bartei uusdrätte un zum 15. Oktober 1931 wider yydrätte.[1] 1931 isch er in dr Bartei as Schueligslaiter yygsetzt wore. Wel er z Wiil Mitglid vum Chilchegmaroot un 1934/35 Abgornete vu dr „Kirchlisch-positiven Vereinigung“ in dr Evangelische Landessynode gsii isch, het er speter in dr Bartei as „politisch nicht zuverlässig und kirchlich gebunden“ gulte un wäge däm kaini Ämter me in dr Bartei ghaa. Är isch au Mitglid vu dr SA gsii, in dr Zyt z Wiil isch er 1933/34 Fierer vun eme SA-Reservesturm gsii, z Mannem isch er Adjudant vum SA-Sturmbann II/172 gsi. Im Johr 1936 isch er us dr SA uusgschide.
Ab 1936 het er all Johr bi Iebige bi dr Wehrmacht mitgmacht, wu dr Zweete Wältchrieg aagfange het, isch er Hauptmann vu dr Reserve gsii. Im Chrieg isch er aafangs zytwys as Soldat yygsetzt gsii, ab em Summer 1942 isch er derno im bsetzte Frankrych yygsetzt wore, verantwortlig fir dr Straifedienscht vum Armeeoberkommando, ab 1943 as Major. Am Änd vum Chrieg isch er in amerikanischi Chriegsgfangeschaft chuu. Anne 1941 fallt dr Suhn Wolfgang an sym 20.Geburtsdag z Russland.
D Frau Ida Preusch-Müller verlosst Mannem wäg dr Bumbardierige vu dr Stadt un chunnt uf Mille, wu iri Eltere im Alter anne zoge sin. Wu dr Hans Preusch im Juli 1945 us dr Gfangeschaft entloo wird, isch, het er aafangs kai Stell as Lehrer iberchuu, wel er wäg syre Zuegherigkait zue dr NSDAP as belaschtet gulte het, sy Vermege isch sequestiert gsii. Är het derno bi Buure z Niederweiler as Hälfer gschafft, sy Frau Ida as Nääjeri bi Familie z Mille.
Wäg ere Namesverwächslig mit eme gsuechte SS-Fierer isch dr Hans Preusch 1948 vu dr Franzose verhaftet wore un as Chriegsverbrächer in dr Feschtig z Metz interniert wore, no zeh Monet isch uusechuu, ass me ihn verwägslet ghaa het, un är isch schwär chrank mit eme Bloderelyde haimchuu. Anne 1950 isch er wider in Schueldienscht ufgnuu wore, aber z Owweringe (Obrigheim am Neckar) un nit, wie vun em gwinscht, in eme Dorf im Markgreflerland. Z Owweringe isch er Grundschuellehrer wore, het si aber scho ai Johr speter us gsundhaitlige Grind mieße vorzytig pänsioniere loo un isch anne 1953 in eme Chrankehuus z Haidelberch gstorbe. Sy Äsche het me uf em Millemer Fridhof vergrabe. Sy Frau Ida isch anne 1957 retuurchuu uf Mille un isch dert anne 1974 gstorbe.
sy Wärch
Im Nooloss vu syre Frau het s iber 80 Gedicht vum Hans Preusch uf Hochdytsch un rund drei Dutzed Gedicht uf Alemannisch, wun er 1951 no syre Pänsionierig gornet het. Publiziert sin wenig Gedicht vun em, do un dert in Zytige un Zytschrifte. Är het au Prosa gschribe, näbe verschidene Ufsetz uf Hochdytsch au Gschichte uf Hochdytsch un uf Alemannisch. In dr Sunntigsbylag vu dr Badische Zytig sin zwische 1951 und 1953 verschideni hochdytschi Gschichte vun em vereffetligt wore, unter anderem „Der verlogene Frieder“, „Meine zwei Schätze“, „Der erste Sündenfall“, un in dr Zytschrift Das Markgräflerland Gschichte uf Alemannisch, unter anderem „Wie der Herr Vikari an d’Hochzit gange isch“, „Der Rootsschriiber“, „Das Machtwort“ un Ufsetz uf Hochdytsch, z. B. „Erinnerungen an den Schmelzofen“, „Das alte Kandern“, „Folgen eine Revolution“. Noch em Rüdiger Hoffmann diei us alle Gedicht un Gschichte em Preusch Haimweh noch em Markgreflerland, syre Landschaft, syne Mänsche un syre Sproch uusechuu, wun er z Owweringe drinter glitte heeb.
E Byschepl fir e Gedicht vum Preusch us em zweete Markgräfler Jahrbuch, wu dr Karl Seith zmitts im Chrieg anne 1941 uusegee het, isch My Markgrefler Land. In däm Gedicht cha me guet sää, wie dr Haimetdichter dodmol di nazionalsozialistisch Bluet-un-Bode-Ideology un d Rasselehr in sy Gedicht ufnimmt.
My Markgrefler Land
Wie-n-e Mueder ihr Chind gern het und sorglich in Arm nimmt,
Lait sich der Rhy um my Haimet, 's Markgrefler Land.
Zwüsche Wasser und Wald liege die bluemige Matte,
Und uf de Acher stoht Weize, goldig un mannshoch.
Selig das Land, wenn der Drübel chocht in der Sunne,
Himmel un Erde sich finde-n-im chöstliche Wy.
Suuferi Dörfer git 's do im Bluest untern haitere Himmel,
Chlaini Städtli. versteckt zwüsche de Bärge-n-am Wald.
Mänsche vo nordischer Gstalt stöhn unter südliche Stärne,
Schwätze-n-e dütscher Dütsch as numme näume-n-im Riich;
Ihr verstöhnd's friili nit, doch mir klingt's liebli wie Muusik
Chreftig un fin in aim, e chöstlichi Sprooch.
Gang vo Basel zuem Belche und witer vom Blaue zuem Chlotz,
Heblet's di überall a un waiht e burtische Wind.
O du mi Land, so schön wie kais meh uf Aerde,
Lächlisch südwärts in d'Schwyz, no Weste ins haiter Burgund,
Bisch du doch all dütsch gsi, zue alle Zyte du sälber:
Eckstai im Riich und Festig vom dütscheste Wäse!
Loß di drum grüeße! Mueder, es grüeßt di Dy Chind!
Im Markgräfler Jahrbuch Nr. 4, wu dr Karl Seith anne 1962 uusegee het, sin mit Ellai mit Gott un Fahr zue nomol zwai Gedicht vum Hans Preusch publiziert wore.
Ellai mit Gott
Der Nebel lyt im Tal.
Do wohne viil.
Sie lieben in der Qual
Un ohni Ziil.
Im Tal do chämpfsch un strebsch
Un würsch zuem Sport.
Doch uf der Höchi lebsch
Ellai mit Gott.
Fahr zue
Jetz fahr i schnell talab dur d Nacht
de wyße Stroße noo,
un s Rad dur Duele gumpt un schlacht.
as wott s zuem Deuker goh.
Un allbott spritze Stei eweg,
das lauft myseel nit schlecht!
Jetz fahr i zmitts dur alle Dreck,
un so, so isch mer s recht.
So fahr i au durs Lebe hi
un wiich im Dreck nit uus,
un frogt mit ain: „Was bisch do gsii“
O Muetter, sag em du s.
Vo dir ha In ich my wild Geblüet,
un fahr dur Dreck un Stei.
vo dir my Herz, my wüehlig Gmüet,
drum bi n i all ellei.
Doch du, o Mueller, bisch jo tot
scho mänggi, mänggi Johr,
un mir isch s Bluet noh ruuch un rot,
drurn lauf i wäger Gfohr
Un fahr dur Duele grob un schnell
talab. Was lit mer dra!
So groot i wohl ins gfährlich Gfäll,
un niemes hebt mi aa.
Henussedenn! Was kheit s mi groß!
My Rad, das gumpt un schlacht;
ich aber zwing die schlechti Stroß
unfahr e!lei in d Nacht.
Du Muetter, hüetsch mi eineweg
un weisch wohl, was i tue;
dy Bluet, das ruuscht mer alli Tag:
My Bueb, my Bueb, fahr zue!
Anne 1968 het dr Hubert Baum s Gedicht Muetterlob vum Preusch in sy Anthology Freude am alemannischen Gedicht ufgnuu un doderzue ne Interpretation gschribe.
Muetterlob
I möcht emol e n Esse ha,
wies d Mueller ammel gmacht het,
wenn si so nebeher mit mir
gschwätzt, gvätterlet un glacht het.
My liebi Frau, so sei nit bös,
de chochsch as wie sust keini;
doch wies my Mueller chönne het.
so cha s halt numme n eini.
Un wie mer s Esse sellemols
un sider nie meh gschmeckt het,
so ha n i au nit gschlofe meh.
wie wo mi d Muetter deckt het.
Dr Hubert Baum schrybt doderzue:
„Hat nicht jeder von uns schon einmal ähnlich empfunden, gedacht oder gesprochen? Doch nie so schön, so voll, so treffend! Das hat einen Schwung: dieses „gmacht het" und „glacht het" und ist gut bis in die letzten Fugen; gut schon, weil der Dichter uns vom Äußerlichen des Essenzubereitens in der Küche heraus hinlenkt und geleitet zum Geborgensein des Mütterlichen Sorgens, das ihn aufnimmt und warm zudeckt. Wie locker und vergnügt wirkt am Anfang das „gmacht het", wie innig klingt abschließend das einhüllende „deckt het", das uns leiser und ernster auch auf das letzte Zugedecktwerden von der Mutter Erde im Grab hinweist. […] Ein schönes Beispiel aus dem hervorragenden Werk des leider viel zu früh verstorbenen Dichters, dessen straff gebildete Gedichte, die voller Ernst und Tiefe sind, nur da und dort in Zeitungen und Zeitschriften einmal erschienen sind. Von den vielen Gedichten auf und über die Mutter gehört dieses zu den besten. Hier steht der Ausdruck des Gefühls im richtigen Maß zur straffen Form.“
Iber di hochdytsche Gedicht vum Preusch schrybt der Rüdiger Hoffmann: „Die Themen dieser Gedichte reichen vom Liebesgedicht über das Lob der Schöpfung, über menschliche Stärken und Schwächen bis zum Gottespreis, wobei der Todesgedanke immer wieder anklingt.“ (Hoffmann S. 150). E Byschpel isch s Gedicht Schöne Welt vu 1950.
Schöne Welt (1950)
Ein Vogel schwirrt. Ein Apfel lockt vom Baum.
Der Mittag brütet. Wie ein Flaum
ein Wölkchen durch den blauen Äther schwebt.
Es lacht ein Kind. Ein kleines Zweiglein bebt.
Herr Gott im Himmel, schön ist Deine Welt,
von Sonnenlicht erwärmt, beglückt, erhellt!
Unendlich tief und dunkel ist die Nacht.
Die Stille tönt und rinnt. Ein Käuzchen lacht.
Ein Schritt klingt hohl. Und einsam, weltenfern
in dunklem Sammet glänzt ein heller Stern.
Herr Gott im Himmel, Deine Welt ist schön
im Sphärendunkel und im Nachtgetön!
Näbe syne Gedicht het s im Nooloss vum Hans Preusch au ne Sammlig mit Främd- un Läänwerter im Alemannisch un e große Sammlig mit Chindervärs, Spiilryym, Retsel, Abzellryym, Spottvärs, un Ryym zue Orschafte un dr Johreszyte. Är het au unter em Titel „Vom Wesen alemannischer Rechtschreibung“ e Ufsatz gschribe zue dr Frog, wie me s Alemannisch soll schrybe.
Literatur
- Rüdiger Hoffmann: Emil Johannes Preusch. Ein vergessener Markgräfler Dichter. Das Markgräflerland. Jg. 1999, Bd. 1, S. 144–163 (Online)
Fuessnoote
- ↑ A3340-MFOK: Number R0024. Series: Records Relating to Membership in the Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP)
Weblink
- Emil Johannes Preusch uf LEO-BW