Anito at Diwata

Anito, o anitu Sa Mitolohiya sa Pilipinas, nagtumong sa mga espiritu sa mga ninuno, mga espiritu sa mga patay, mga daimong espiritu ug ang mga imahen nga kahoy nga nagrepresentar o naglangkob kanila.[1][2][3][4][5]Pag-anito mao ang ritwal diin ang mga shaman nagkomunikar sa mga espiritu sa mga patay ug mga espiritu sa mga ninuno,[1] ug bisan pa sa mga daimong espiritu[6][7]

Ang Diwata sa mitolohiya sa Pilipinas nagtumong sa mga lambana (engkantada nga gagmay'ng may pako), espiritu sa kalikasan, langitnong mga nilalang, ug mitolohikal nga mga diyos. Sa relihiyong katutubo, kini partikular nga nagtumong sa mga langitnong nilalang ug mga espiritu sa kalikasan nga wala gayud nahimong tawo. Ang mga espiritu niini mahimong maglakip sa mga magtatabang sa mga butang, tanom, o hayop hangtod sa mga diyos nga nagrepresentar sa mga pwersa sa kalikasan, mga abstraktong konsepto, o bisan pa sa mga diyos sa usa ka pantheon.[8][5][9] [9][10][1]Ang Pag-Diwata usa ka ritwal sa paghatag ug pasidungog, pagdayeg ug pagsimba sa mga diyos ug espiritu sa kalikasan.[9][10][1][11]

Ang Diwata mao ang mga diyos, diyosa, langitnon, ug daghang uban pang mga dibino, semi-dibino, ug mga importante nga mga personalidad gikan sa klassikal nga mitolohiya sa Pilipinas ug katutubong relihiyon sa Pilipinas nga kolektibong gitawag nga Diwata, nga ang ilang mga halapad nga mga istorya naglangkob gikan sa usa ka gatus ka tuig nga milabay hangtod sa mga liboan ka tuig gikan sa modernong panahon.[5][8] [9]Ang termino nga Bathala sa katapusan mipuli sa "Diwata" isip pangunang pulong alang sa "mga diyos" ug nahimong kahulugan sa bisan unsang sobrenatural nga nilalang nga gisimba tungod sa pagkontrol sa mga aspeto sa kinabuhi o kalikupan. Sa paglabay sa panahon, ang Bathala (o Bathalà/Maykapál) nakig-uban sa Kristohanong Diyos ug nahimong synonymous sa Diyós[12][8][5][13]

Usahay gitawag ang pagtuo sa anito nga anitismo (Kastila: anitismo o aniteria) sa mga akademikong sinulat.[14] Anito ang tawag sa mga inukit ug rebulto nga sama sa tawo, ang taotao, nga gihimo sa kahoy, bato, o garing, nga nagrepresentar sa mga espiritu niini.[15][14].[16] Ang pagtuo sa "anito" gitawag usahay og Anitismo sa siyentipikong mga buhat (Kastila: anitismo o anitería)[14] nga literal nga nagpasabot og pagpasidungog sa mga espiritu sa mga namatay.[17][18][19]

Ang pulong "anitismo" o "pagsimba sa mga katigulangan" gikan sa porma nga Hispano-Filipino nga anitismo,[20] bisan pa nga dili na kini kasagarang gamiton karon, usa kini ka sistema sa pagtuo sa mga Tagalog sa wala pa ang mga kolonisador usa ka padayon nga pagdapit ug pagsimba sa mga anito, ang mga kalag o espiritu sa ilang mga katigulangan. Gikan sa orihinal nga kahulogan nga "espiritu sa mga katigulangan".[21]

Mga Bathala sa Sinaunang Katutubong Pagtuo sa mga Pangkat Etniko

Ang mga katutubong relihiyon sa Pilipinas mao ang mga karaang pagtuo ug batasan sa lain-laing etnikong grupo sa nasod. Kadaghanan kanila nagatuo sa animismo, diin gituohan nga adunay diwa o kalag o espiritu ang tanang butang gikan sa tawo, hayop, tanom, ug apil ang kinaiyahan.[22] [23][24][25]

Sa mga relihiyong ini, adunay duha ka nag-unang matang sa espiritu:

Diwata – mao kini ang tawag sa mga bathala, diyos, ug mga espiritu sa kinaiyahan.

Anito – mao kini ang mga estatuwang kahoy ug mga espiritu o kalag sa mga namatay, labi na sa mga katigulangan.

Kasagaran, ang mga istorya ug pagtulon-an sa mga katutubong relihiyon ipanag-iya pinaagi sa pasultiay o mga sugilanong gipasa-pasa gikan sa mga tigulang padulong sa mga batan-on. Apan, adunay mga grupo nga misulat usab sa ilang mga pagtuo sa mga dahon, kawayan, ug uban pang materyales gamit ang lokal nga mga sinulat sama sa hait nga puthaw.[22] [23][24][25]

Mga Espiritu

Ang tapayang lubnganan sa Manunggul gikan sa mga yungib sa Tabon sa Palawan nagpakita sa usa ka kalag ug usa ka espiritung giya nga nagabiyahe paingon sa kalibutan sa mga espiritu gamit ang bangka (c. 890–710 BCE)
mga kahoy nga anito nga gibaligya sa isla sa Siquijor

Ang mga karaang Pilipino kay mga animistiko. Nagatuo sila nga ang tanang butang adunay espiritu gikan sa mga bato ug kahoy hangtod sa mga hayop, tawo, ug natural nga mga panghitabo.[26] Ang mga espiritu nga kini gitawag og diwa, ug ang mga kalag sa mga namatay gitawag nga anito, nga gikan sa Proto-Malayo-Polynesian nga qanitu ug Proto-Austronesian nga qaNiCu ("espiritu sa namatay"). Adunay mga susamang termino sa ubang kultura sa mga Austronesian, sama sa aniti sa Micronesia, hantu o antu sa Malaysia ug Indonesia, nitu sa Nage, ug atua ug aitu sa Polynesia. Adunay sab mga kasumpay nga termino sa mga katutubo sa Taiwan: sa Tao (anito), Taivoan (alid), Seediq ug Atayal (utux), Bunun (hanitu o hanidu), ug Tsou (hicu).[27][28] Ang anito mahimong mabahin sa duha ka nag-unang kategoriya: ang mga espiritu sa mga ninuno (anito ninuno) ug ang mga diyos ug espiritu sa kinaiyahan (diwata).[8][29][30]

Anito - Mga Espiritu sa mga Ninuno

Igorot hipag mga anitong ninuno, mga espiritu sa mga mandirigma (c. 1900)
Ifugao hogang sa Banaue Rice Terraces, Anitong tanod nga gihimo sa Tibanglan o tree fern nga uga nga panit, gibutang sa mga dalan isip timaan sa prusisyon

Ang ninunò ("anito ninuno") mahimong espiritu sa tinuod nga mga ninuno, mga bayani sa kultura, o kinatibuk-ang espiritu nga magtatabang sa pamilya. Ang mga karaang Pilipino nagatuo nga sa kamatayon sa usa ka tawo, ang iyang "malayang" kalag (Bisaya: kalag; Tagalog: kaluluwa) mobiyahe paingon sa kalibutan sa mga espiritu, kasagaran nagtabok og dagat sakay sa usa ka bangka (bangka o baloto).[8][31][32]

Ang Pag-anito o Pag-aanito mao ang dihang nakigsulti ang mga babaylan sa mga espiritu sa mga namatay ug mga espiritu sa mga ninuno, apil na ang mga dautang espiritu.[8][33][34]

Mituo ang karaang mga Tagalog sa anito, ang mga espiritu o kalag sa ilang mga kaliwat. Gipasidunggan ug gisimba nila kini sa ilang adlaw-adlaw nga kinabuhi, labi na ang mga espiritu sa ilang ginikanan ug mga apohan nga namatay na. Ang mga espiritu sa mga ninuno kasagaran nga gihulagway pinaagi sa mga gamayng idolong gibutang sa sulod sa panimalay, usahay hinimo sa bulawan ug adunay dagway sa mga mananap, sama sa buaya.[35][36]

Ang mga anito dili lang makita sa panimalay. Ang uban gituohan nga nagpuyo sa mga bukid, kalasangan, ug kapatagan. Kasagaran kini mga kalag sa mga karaang mga sundalo o mga unang nagpuyo sa maong yuta. Mituo ang mga Tagalog nga kining mga espiritu makahatag ug panalipod o makapahinabo ug kadaut, busa sila gihatagan ug dako nga pagtahod.[35][36][37][38]

Dili sama sa ubang kultura nga nagasimba sa daghang mga diyos ug espiritu nga wala nagbuhat ug idolo, ang mga Tagalog nagahimo ug pisikal nga representasyon alang sa pipila ka mga anito nga may kalabutan sa panimalay. Ang matag rehiyon ug tribo adunay tagsa-tagsa nga ngalan para sa mga espiritu. Samtang gitawag kini nga anito sa mga Tagalog, adunay laing mga tawag sama sa nitu, aitu, o hantu. Nagpakita kini kung unsa kalapad ug kalalom ang pagtuo sa mga espiritu sa mga ninuno sa tibuok Southeast Asia.[35][36][39][40]

Anito - Mga diyos-diyosan ug dautang espiritu

Sa pagtuong Pilipino, labi na sa moderno nga panahon, adunay mga anito nga gitawag nga bakak nga diyos, diyos-diyosan, o dautang espiritu. Apil sila sa mga nailhan nga aswang, yawa, o mangalo sa Tagalog ug Visayas. Dili sama sa ubang mga diwata o ninuno nga mahimong kalmahon pinaagi sa halad, kini mga espiritu grabe ka dautan ug dili madani o masabtan. Imbes nga simbahon, sila ginasalikway, ginapalayas, o ginapukan.[41][15][14][41][42][43][44]

Anito ug ang Kalibotan sa mga Espiritu

Sa lain-laing mga pangkat-etniko, daghan ug lain-laing lokasyon sa kalibotan sa mga espiritu. Ang padulngan sa usa ka kalag mahimong base sa paagi sa iyang pagkamatay, edad, o kinaiya sa iyang kinabuhi. Sa wala pa ang pag-abot sa Kristiyanismo ug Islam, wala’y konsepto sa langit o impiyerno. Hinuon, ang kalibotan sa espiritu usa ka laing dimensyon nga sabay nga naglungtad sa materyal nga kalibotan. Ang mga kalag nagkatigom pag-usab uban sa ilang mga namatay nga paryente ug nagpuyo nga ingon normal sa kalibotan sa mga espiritu.[45]

Sa pipila ka mga tinuohan, ang dautan nga mga kalag kinahanglan moagi og pagpanglimpyo sa wala pa sila makasulod sa usa ka piho nga gingharian sa espiritu. Sa ulahi, ang mga kalag matawo pag-usab human sa usa ka tinudlong panahon sa kalibotan sa espiritu.[46][47] Sa pipila ka kultura, sama sa mga Kalinga, ang pagbaton og batok (tattoo) usa ka rekisito aron dawaton sa mga kaliwat nga ninuno ang usa ka kalag sa ilang gingharian. Sa ubang kultura, ang mga tattoo nagserbisyo nga suga ug giya sa ilang pagpanaw padulong sa pikas kinabuhi.[48]

Ugnayan sa Kalibotan sa Espiritu ug Materyal nga Kalibotan

Ang mga espiritu sa mga ninuno adunay gahum nga makaapekto sa kalibotan sa mga buhi, ug ang kalibotan sa mga buhi mahimong makaapekto usab kanila.[49] Ang pag-anito usa ka ritwal aron tawgon ang mga maayong espiritu sa ninuno alang sa proteksyon, giya (kalara o kalda), o tambag.[50] Ang mga espiritu sa mga ninuno nga nagserbisyo isip mga tinugyanan sa mga diyos gitawag nga pintakasi o pitulon. Samtang ang mga dautan nga espiritu sa mga namatay mahimong mopakita isip mga multo (mantiw) nga nagdala og kadaut sa mga buhi. Mahimong gamiton ang pag-anito aron sila mapakalma o mapalayas.[8] Importante usab ang mga espiritu sa ninuno sa panahon sa sakit o kamatayon, tungod kay sila ang gituohang nagtawag sa kalag paingon sa pikas kinabuhi, naggiya sa kalag sa iyang panaw, o nagdawat niini sa pag-abot sa kalibotan sa espiritu.[51]

Diwata - mga Espiritu sa Kinaiyahan ug mga bathala o diyos

Tagno sa Diwata Agusan image (900–950 AD) nadiskobre kaniadtong 1917 sa daplin sa suba sa Wawa Esperanza, Agusan del Sur, Mindanao. Girespeto sa mga tawo isip hulagway sa Diwata, karon kini naa sa the American Field Museum

Sa pipila ka mga pangkat-etniko, ang mga espiritu o diyos nga diwata. Kini nga mga espiritu mahimong:

  1. Yano nga mga espiritu nga nagbantay sa usa ka butang, tanom, hayop, o lugar,[8][52]
  2. Mga diyos nga nagrepresentar sa mga abstract nga konsepto o natural nga mga panghitabo,[8][53]
  3. Mga diyos nga sakop sa usa ka grupo sa mga bathala o diyos (pantheon).[54][55]

Ang mga diwata gitawag usab sa lain-laing mga ngalan sama sa dewatu, divata, duwata, ruwata, dewa, dwata, ug diya sa nagkalain-laing mga pinulongang Pilipino. Ang pulong nga diwa sa Tagalog (nagpasabot og "espiritu" o "diwa") naggikan sa Sanskrit nga devata (देवता) o devá (देव), nga nagpasabot og "diyos" o "taga-langit". Ang ngalan nga diwata bunga sa paghiusa sa Hindu-Budistang pagtuo pinaagi sa dili direktang koneksyon sa Pilipinas ngadto sa Habagatan nga Asya pinaagi sa Srivijaya ug Majapahit.[8][10]

Bisan pa, nagkalahi-lahi kung unsang matang sa mga binuhat ang giisip nga diwata depende sa pangkat-etniko. Sa pipila ka mga pangkat-etniko sama sa B'laan, Cuyonon Visayan, ug Tagalog, ang Diwata nagtumong sa labawng diyos sa ilang pantheon, mao nga adunay nagkalain-laing mga tawag para sa mga espiritung dili tawo.[8][9][10]

Ang mga Diwata Sa mitolohiya sa Pilipinas nagtumong sa mga diwata, mga espiritu sa kinaiyahan, mga binuhat sa langit, ug mga mitolohikal nga bathala. Sa lumad nga relihiyon, kini partikular nga nagtumong sa mga celestial nga binuhat ug mga espiritu sa kinaiyahan nga wala gayud mahimong tawo. Kini nga mga espiritu mahimong gikan sa mga tigbantay sa mga butang, tanom, o hayop hangtod sa mga diyos nga nagrepresentar sa mga natural nga kusog, abstract nga mga konsepto, o bisan pa mga diyos sa usa ka pantheon.<ref>{{Cite journal |last=Owen |first=Norman G. |date=1998-02 |title=Historical Dictionary of the Philippines. By Artemio R. Guillermo and May Kyi Win

Mga pakisayran

  1. 1 2 3 4 Resurreccion, C. O. (March 1965). "Proceedings of the International Congress on Rizal, December 4–8, 1961. Jose Rizal National Centennial Commission, Manila, 1962. Pp. xxvii, 496". Journal of Southeast Asian History. 6 (1): 133–135. doi:10.1017/s0217781100002623. ISSN 0217-7811.
  2. ↑ Royle, Stephen (2018-11-30). "Tips from the blog XI: docx to pdf". doi.org. doi:10.59350/fkbwr-efa03. Retrieved 2025-01-24.
  3. ↑ Grain Transportation Report, January 23, 2025 (Report). U.S. Department of Agriculture, Agricultural Marketing Service. 2025-01-23. doi:10.9752/ts056.01-23-2025.
  4. ↑ Funk, Leberecht (2014), Musharbash, Yasmine; Presterudstuen, Geir Henning (eds.), "Entanglements between Tao People and Anito on Lanyu Island, Taiwan", Monster Anthropology in Australasia and Beyond (in English), New York: Palgrave Macmillan US, pp. 143–159, doi:10.1057/9781137448651_9, ISBN 978-1-349-50129-8, retrieved 2025-01-24{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link)
  5. 1 2 3 4 Zialcita, Fernando N. (2020). "Gilda Cordero-Fernando: 1932–2020". Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints. 68 (3–4): 541–547. doi:10.1353/phs.2020.0040. ISSN 2244-1638. Cite error: Invalid <ref> tag; name ":0" defined multiple times with different content.
  6. ↑ "Ancestral Control", Saturday Is for Funerals, Harvard University Press, pp. 133–146, 2011-10-15, retrieved 2025-01-28
  7. ↑ Dizon, Mark (2015). "Sumpong: Spirit Beliefs, Murder, and Religious Change among Eighteenth-Century Aeta and Ilongot in Eastern Central Luzon". Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints. 63 (1): 3–38. doi:10.1353/phs.2015.0007. ISSN 2244-1638.
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Potet, Jean-Paul (2017). Ancient beliefs and customs of the Tagalogs. Clichy: Jean-Paul G. Potet. ISBN 978-0-244-34873-1.
  9. 1 2 3 4 5 Patricia, Patricia; Buitrago Palacios, Nátali (2014-12-30). "Los opositores en el proceso de restitución de tierras: análisis cuantitativo de la jurisprudencia, 2012-2014". Revista de Derecho Público (33): 1–34. doi:10.15425/redepub.33.2014.29. ISSN 1909-7778.
  10. 1 2 3 4 Potet, Jean-Paul (2017). Ancient beliefs and customs of the Tagalogs. Clichy: Jean-Paul G. Potet. ISBN 978-0-244-34873-1. Cite error: Invalid <ref> tag; name ":3" defined multiple times with different content.
  11. ↑ Murawski, Krzysztof (1984-12-31). "El triunfo de Hunahpue Ixbalanque: paradigma del renacimiento en la religión de los mayas". Estudios Latinoamericanos. 9: 11–44. doi:10.36447/estudios1984.v9.art1. ISSN 0137-3080.
  12. ↑ Patricia, Patricia; Buitrago Palacios, Nátali (2014-12-30). "Los opositores en el proceso de restitución de tierras: análisis cuantitativo de la jurisprudencia, 2012-2014". Revista de Derecho Público (33): 1–34. doi:10.15425/redepub.33.2014.29. ISSN 1909-7778.
  13. ↑ Murawski, Krzysztof (1984-12-31). "El triunfo de Hunahpue Ixbalanque: paradigma del renacimiento en la religión de los mayas". Estudios Latinoamericanos. 9: 11–44. doi:10.36447/estudios1984.v9.art1. ISSN 0137-3080.
  14. 1 2 3 4 Stephen K. Hislop (1971). "Anitism: a survey of religious beliefs native to the Philippines" (PDF). Asian Studies (in English). 9 (2): 144–156. Archived from the original (PDF) on 2018-07-07. Retrieved 2018-05-10. Cite error: Invalid <ref> tag; name "hislop" defined multiple times with different content.
  15. 1 2 Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "Scott1994".
  16. ↑ Guillermo, Artemio R. (2012). Historical Dictionary of the Philippines (in English). Scarecrow Press. p. 140. ISBN 9780810872462.
  17. ↑ Vermander, Benoît (2010-09-15). "Michael Rudolph, Ritual Performances as Authenticating Practices: Cultural representations of Taiwan's aborigines in times of political changes". China Perspectives. 2010 (3). doi:10.4000/chinaperspectives.5323. ISSN 2070-3449.
  18. ↑ "Bonnier, Isidore", Benezit Dictionary of Artists, Oxford University Press, 2011-10-31, doi:10.1093/benz/9780199773787.article.b00022843, retrieved 2025-02-11
  19. ↑ Pang, Choong Chee (2008-05-01), "Studying Christianity and doing theology extra ecclesiam in China", Christian Theology in Asia, Cambridge University Press, pp. 89–108, doi:10.1017/cbo9780511803505.006, ISBN 978-0-521-86308-7, retrieved 2025-02-11{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link)
  20. ↑ Halili, Maria Arabella. Regulation of Inflammatory Proteins (Thesis). University of Queensland Library.
  21. ↑ "Hislop, Stephen (1817–1863)", Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2018-02-06, retrieved 2025-02-16
  22. 1 2 Almocera, Ruel A., (2005) Popular Filipino Spiritual Beliefs with a proposed Theological Response. in Doing Theology in the Philippines. Suk, John., Ed. Mandaluyong: OMF Literature Inc. Pp 78-98
  23. 1 2 Maggay, Melba Padilla (1999). Filipino Religious Consciousness. Quezon City: Institute for Studies in Asian Church and Culture.
  24. 1 2 Sitoy, T. Valentino Jr. (1985). A history of Christianity in the Philippines Volume 1: The Initial Encounter. Quezon City, Philippines: New Day Publishers. ISBN 9711002558.
  25. 1 2 Demetrio, Francisco R.; Cordero-Fernando, Gilda; Nakpil-Zialcita, Roberto B.; Feleo, Fernando (1991). The Soul Book: Introduction to Philippine Pagan Religion. GCF Books, Quezon City. ASIN B007FR4S8G.
  26. ↑ Royle, Stephen (2018-11-30). "Tips from the blog XI: docx to pdf". doi.org. Retrieved 2025-03-16.
  27. ↑ Apostol, Virgil Mayor (2012). Way of the Ancient Healer: Sacred Teachings from the Philippine Ancestral Traditions. Berkeley: North Atlantic Books. ISBN 978-1-58394-597-1.
  28. ↑ Baldick, Julian (2013). Ancient religions of the Austronesian world: from Australasia to Taiwan. International library of ethnicity, identity and culture. London New York: I.B. Tauris. ISBN 978-0-85773-357-3.
  29. ↑ Funk, Leberecht (2014), Musharbash, Yasmine; Presterudstuen, Geir Henning (eds.), "Entanglements between Tao People and Anito on Lanyu Island, Taiwan", Monster Anthropology in Australasia and Beyond (in English), New York: Palgrave Macmillan US, pp. 143–159, doi:10.1057/9781137448651_9. isbn 9781137448651., ISBN 978-1-349-50129-8, retrieved 2025-03-16 {{citation}}: Check |doi= value (help)CS1 maint: work parameter with ISBN (link)
  30. ↑ Royle, Stephen (2018-11-30). "Tips from the blog XI: docx to pdf". doi.org. Retrieved 2025-03-16.
  31. ↑ Royle, Stephen (2018-11-30). "Tips from the blog XI: docx to pdf". doi.org. Retrieved 2025-03-16.
  32. ↑ Windus, Astrid, ed. (2013). Image - Object - Performance: mediality and communication in cultural contact zones of Colonial Latin America and the Philippines. Cultural encounters and the discourses of scholarship (1. Aufl ed.). Münster München Berlin: Waxmann. ISBN 978-3-8309-7929-6.
  33. ↑ "Ancestral Control", Saturday Is for Funerals, Harvard University Press, pp. 133–146, 2011-10-15, retrieved 2025-03-16
  34. ↑ Dizon, Mark (2015). "Sumpong: Spirit Beliefs, Murder, and Religious Change among Eighteenth-Century Aeta and Ilongot in Eastern Central Luzon". Philippine Studies: Historical and Ethnographic Viewpoints (in English). 63 (1): 3–38. doi:10.1353/phs.2015.0007. ISSN 2244-1638.
  35. 1 2 3 Blair, Emma Helen; Robertson, James Alexander; Bourne, Edward Gaylord (1903). The Philippine Islands, 1493–1803. Vol. 5 (1582–1583). The Arthur H. Clark Company. Archived from the original on June 4, 2024. Retrieved June 4, 2024.
  36. 1 2 3 Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "Blumentritt".
  37. ↑ Zaide, Sonia M. (1999). The Philippines: A Unique Nation (2nd ed.). Quezon City: All-Nations Publishing Company. p. 69. ISBN 971-642-064-1.
  38. ↑ "The Gods and Goddesses". Philippines Mythology and Folklore. Retrieved May 2, 2022.
  39. ↑ Alvina, C.S. (2001). "Colors and patterns of dreams". In Oshima, Neal M.; Paterno, Maria Elena (eds.). Dreamweavers. Makati City, Philippines: Bookmark. pp. 46–58. ISBN 9715694071.
  40. ↑ "The Preconquest Filipino Tattoos". Datu Press. January 10, 2018. Retrieved August 10, 2021.
  41. 1 2 Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "buen".
  42. ↑ Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "kroeber".
  43. ↑ Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "rodell".
  44. ↑ Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "ap".
  45. ↑ Salvador-Amores, Analyn (2011-06). "Batok (Traditional Tattoos) in Diaspora: The Reinvention of a Globally Mediated Kalinga Identity". South East Asia Research (in English). 19 (2): 293–318. doi:10.5367/sear.2011.0045. ISSN 0967-828X. {{cite journal}}: Check date values in: |date= (help)
  46. ↑ Paterno, Maria Elena P.; Castro, Sandra B.; Javellana, René B.; Alvina, Corazon S. (2001). Oshima, Neal (ed.). Dreamweavers. Makati City, Philippines: Bookmark. ISBN 978-971-569-407-0.
  47. ↑ Kernfeld, Barry (2015-10). Roach, Max (10 January 1924–16 August 2007). American National Biography Online. Oxford University Press. {{cite book}}: Check date values in: |date= (help)
  48. ↑ Windus, Astrid, ed. (2013). Image - Object - Performance: mediality and communication in cultural contact zones of Colonial Latin America and the Philippines. Cultural encounters and the discourses of scholarship (1. Aufl ed.). Münster München Berlin: Waxmann. ISBN 978-3-8309-7929-6.
  49. ↑ Potet, Jean-Paul (2017). Ancient beliefs and customs of the Tagalogs. Clichy: Jean-Paul G. Potet. ISBN 978-0-244-34873-1.
  50. ↑ Halili, Maria Christine (2004). Philippine History. Philippines: Rex Bookstore, Inc. pp. pp. 58–59. ISBN ISBN 9789712339349.. {{cite book}}: |pages= has extra text (help); Check |isbn= value: invalid character (help)CS1 maint: date and year (link)
  51. ↑ Cole, Fay-Cooper; Gale, Albert.; Laufer, Berthold (1922). The Tinguian; social, religious, and economic life of a Philippine tribe. Publication. Field Museum of Natural History. Chicago: [s.n.]
  52. ↑ Royle, Stephen (2018-11-30). "Tips from the blog XI: docx to pdf". doi.org. Retrieved 2025-03-16.
  53. ↑ Royle, Stephen (2018-11-30). "Tips from the blog XI: docx to pdf". doi.org. Retrieved 2025-03-16.
  54. ↑ Royle, Stephen (2018-11-30). "Tips from the blog XI: docx to pdf". doi.org. Retrieved 2025-03-16.
  55. ↑ Scott, William Henry (2004). Barangay: sixteenth century Philippine culture and society (5. pr ed.). Manila: Ateneo de Manila Univ. Pr. ISBN 978-971-550-135-4.