Mora (taalkunde)

Mora (meervoud: mora's of morae) is een fonologische tijdseenheid die wordt gebruikt om de lengte of het “gewicht” van een lettergreep te meten. Terwijl in veel talen de lettergreep de belangrijkste ritmische eenheid is, worden in mora-talen zoals: Japans en Hawaïaans woorden geteld en uitgesproken in morae. Eén korte klinker telt doorgaans als één mora, een lange klinker of tweeklank als twee. Een lettergreep kan bestaan uit meerdere morae, dit wordt gemeten op grond van de nucleus en de coda (gezamenlijk vormen deze het rijm). Op hun beurt hangen hier weer zaken als klemtoon, ritme en duur van af. Een mora-taal kan doordat deze met het mora-ritme wordt uitgesproken nogal staccato klinken voor hen die een taal spreken met variable klemtonen.

In een lettergreep kan een mora voortkomen uit de nucleus (de klinker) en de coda (medeklinkers volgend op de nucleus). Gezamenlijk vormen de nucleus en de coda, de rijm van een lettergreep.

Het woord mora is afgeleid van het Latijnse zelfstandige naamwoord mora, dat "vertraging" en "uitstel" betekent. De etymologie gaat terug naar de Proto-Indo-Europese wortel *mer- dat "dragen", "overbrengen", en "bewegen" betekent. Het kan tevens worden gebruikt in de zin van "vertragen". In het Latijn ontwikkelde zich hieruit de abstracte betekenis van "het ophouden" of "vertragen van iets".

Een lettergreep met maar één mora wordt monomoraïsch (licht/kort) genoemd, een lettergreep met twee mora's bimoraïsch (zwaar/lang), en een lettergreep met drie mora's trimoraïsch (superzwaar/-lang). Dit laatste type lettergreep komt weinig voor, maar wel in bijvoorbeeld het Vedisch Sanskriet.

De anlaut van een lettergreep vertegenwoordigt nooit een mora. De volgende lettergreepdelen zijn wel moraïsch:

1. De nucleus vertegenwoordigt één mora als hij alleen uit een korte klinker bestaat (zoals de tweede lettergeep in het Latijnse ár-bo-rem), en twee mora's als hij uit een lange klinker of uit een diftong bestaat (zoals de eerste lettergreep van ár-bo-rem). Beklemtoonde lettergrepen zijn dus bimoraïsch, terwijl onbeklemtoonde lettergrepen over het algemeen monomoraïsch zijn. Ook medeklinkers kunnen in sommige talen zoals het Slowaaks deel uitmaken van de nucleus, en vertegenwoordigen dan al naargelang hun lengte één of twee mora's.
2. In sommige talen zoals het Japans vertegenwoordigt de coda ook een mora, in andere talen zoals het Iers niet. Vaak hangt dit af van het al dan niet beklemtoonde karakter van de lettergreep. In het Engels is het woord cat bimoraisch, terwijl de tweede lettergreep van rab-bit eerder monomoraïsch lijkt.
3. In sommige talen bestaan behalve mono- en bimoraïsche ook nog "superzware", ofwel trimoraïsche lettergrepen. Deze lettergrepen hebben zowel een lange klinker of diftong in de nucleus als een coda. Lettergrepen van vier mora's of nog meer bestaan naar alle waarschijnlijkheid niet.

In 1968 omschreef de Amerikaanse taalkundige James D. McCawley mora als:

• In het Japans worden morae モーラ [mōra] of 拍 [haku] genoemd. Het karakter 拍 [haku] ("maat" of "klappen") is opgebouwd uit: 扌de gereduceerde vorm van: 手 ("hand"); en 白 [shiro / haku] ("wit"), de laatste geldt als fonetisch element.

Het woord Nippon (にっぽん), dat Japans betekent, bestaat uit vier morae: に (ni), っ (geglottaliseerde stop), ぽ (po), ん (n).

In onderstaande tabel zijn de woorden onderverdeeld in morae en lettergrepen middels streepjes. Wanneer een lettergreep op zichzelf ook is onderverdeeld in morae, is dit middels een punt.

Het concept van mora helpt verklaren hoe ritme, klemtoon en lettergreeplengte in bepaalde talen georganiseerd zijn. In mora-talen blijft de duur van elke mora ongeveer gelijk, waardoor woorden met verschillende aantallen lettergrepen toch vergelijkbare ritmische lengte kunnen hebben.

• Metrum
• Prosodie
• Lettergreeplengte