Łańcuch

Schemat łańcucha ogniwowego

Łańcuch – szereg połączonych ze sobą, najczęściej metalowych, ogniw[1][2][3], używany zazwyczaj do ciągnięcia, przymocowania lub podparcia jakiegoś obiektu[1]. Podobnie jak lina, łańcuch jest wiotki przy ściskaniu i zginaniu, natomiast rozciągany pracuje jak sztywne, nośne cięgno[4].

Ze względu na przeznaczenie łańcuchy dzieli się na dwie zasadnicze rodziny: łańcuchy o ogniwach pierścieniowych, giętkie w dwóch płaszczyznach i stosowane do podnoszenia, mocowania i kotwiczenia, oraz łańcuchy napędowe o ogniwach współpracujących z zębami kół łańcuchowych, giętkie tylko w jednej płaszczyźnie[5][4].

Historia

Najwcześniejsze zastosowania łańcuchów wiązane są z systemami czerpania i podnoszenia wody: używano ich w starożytnym Egipcie, a w Chinach epoki Han łańcuchowe podnośniki wody służyły do nawadniania tarasów ryżowych[6]. Pierwsze łańcuchy składające się z połączonych metalowych pierścieni zaczęto wykorzystywać już w III wieku p.n.e. do wyciągania wiader wody ze studni[7][5]. Z tego samego stulecia pochodzi opisany przez greckiego inżyniera Filona z Bizancjum najstarszy znany napęd łańcuchowy, a pierwszy ciągły łańcuch przekazujący moc przedstawiono w chińskim traktacie z czasów dynastii Song (960–1279)[5].

Do XIX wieku łańcuchy wytwarzano ręcznie metodami kuźniczymi[8]. Szkic stalowego łańcucha płytkowego, zawierający także koncepcję łożyska tocznego, pozostawił w XVI wieku Leonardo da Vinci, jednak ograniczenia ówczesnej metalurgii sprawiły, że łańcuchy stalowe upowszechniły się dopiero trzy stulecia później[5][8]. W XIX wieku opatentowano płytkowo-sworzniowy łańcuch Galla, pojawiły się też łańcuchy odlewane: rozbieralny i sworzniowy[8]. Przełomem okazała się tuleja chroniąca sworzeń przed zużyciem – opatentowana w 1880 roku przez założoną w Manchesterze firmę Hansa Renolda konstrukcja tulejowo-rolkowa jest stosowana do dziś[9]. Łańcuch z tulejami posłużył między innymi do napędu śmigieł samolotu braci Wright w 1903 roku[5].

Klasy wytrzymałości

Łańcuchy stalowe o ogniwach zgrzewanych produkuje się w znormalizowanych klasach wytrzymałości. Amerykańskie stowarzyszenie producentów NACM wyróżnia między innymi klasy 30 (ogólnego przeznaczenia), 43 (o podwyższonej wytrzymałości), 70 (transportową, do mocowania ładunków) oraz stopowe klasy 80 i 100[10]. W Europie wymagania dla łańcuchów o ogniwach krótkich stosowanych do podnoszenia ładunków, w tym łańcuchów klasy 8 przeznaczonych do zawiesi, określa seria norm EN 818[11].

Rodzaje

W maszynach przemysłowych wyróżnia się trzy podstawowe rodzaje łańcuchów: pierścieniowe (ogniwowe), drabinkowe (łańcuch Galla) i płytkowe[5][12].

Łańcuch pierścieniowy

Łańcuch pierścieniowy to najprostszy rodzaj łańcucha, zbudowany z ogniw połączonych ze sobą bezpośrednio[12]. Charakteryzuje się on wysoką wytrzymałością na rozciąganie, wobec czego najczęściej stosuje się go w maszynach wolnobieżnych o dużym obciążeniu oraz dźwigach[12], a także we wciągnikach łańcuchowych, zawiesiach oraz jako wiązadła do mocowania ciężkich ładunków[10]. Ten rodzaj łańcucha w układach napędowych stosuje się rzadko, ze względu na wysoki poziom hałasu i nierównomierną pracę[12]. Odmianą łańcucha pierścieniowego jest łańcuch kotwiczny, często wykonywany z ogniwami wzmocnionymi poprzecznymi rozpórkami[13].

Łańcuch drabinkowy

Łańcuch drabinkowy jest często stosowany w układach napędowych[12]. Może być wyposażony w spinkę, czyli dodatkowe ogniwo służące do zapinania i rozpinania łańcucha[12]. Takie łańcuchy mogą być łączone pojedynczo (łańcuch jednorzędowy), podwójnie (łańcuch dwurzędowy) lub wielokrotnie (łańcuch wielorzędowy)[12]. Łańcuchy drabinkowe we wszystkich odmianach stosuje się przede wszystkim jako cięgna w przekładniach łańcuchowych[12].

Typy łańcuchów drabinkowych:

Łańcuch płytkowy

Łańcuch płytkowy składa się z płytek i sworzni[12]. Jest sztywny, ze względu na ciasne osadzenie płytek względem siebie[12]. Takie łańcuchy używane są przede wszystkim jako cięgna nośne w konstrukcjach wózków jezdniowych[12]. Szczególną odmianą łańcucha płytkowego jest łańcuch tnący (część wykonawcza pilarki łańcuchowej)[14].

Zastosowania

Łańcuchy, stanowiące cięgno o dużej wytrzymałości, wykorzystuje się szeroko w technice, w szczególności w budowie maszyn[5][12]. W układach napędowych łańcuch przenosi moc między kołami łańcuchowymi – od napędu rowerów i motocykli po układy rozrządu silników spalinowych i napędy przenośników[5]. Łańcuchy pierścieniowe służą do podnoszenia i mocowania ładunków (zawiesia, wciągniki, odciągi transportowe)[10], a łańcuch kotwiczny łączy kotwicę z kadłubem jednostki pływającej[13]. Zakładane na koła pojazdów łańcuchy przeciwślizgowe poprawiają przyczepność na śniegu i lodzie.

Delikatne łańcuchy wykonywane z metali szlachetnych, w których ogniwa często przyjmują złożoną i wyrafinowaną formę, są nazywane łańcuszkami i stanowią popularny wyrób jubilerski[15]. Z drobnych stalowych ogniw wykonywano kolczugi. Łańcuchy stosowano także do krępowania zwierząt i ludzi (jako część kajdan), jako część uzbrojenia w cepach bojowych i kiścieniach, oraz jako część trałów bijnikowych.

Symbolika

W kulturze łańcuch symbolizuje przede wszystkim niewolę, więzy i zniewolenie, a zerwanie łańcucha – wyzwolenie; bywa też znakiem łączności i związku, na przykład władzy urzędu w postaci łańcucha noszonego na piersi[16]. W komunikacji elektronicznej symbol ogniw łańcucha (🔗, U+1F517) oznacza hiperłącze[17].

Przykłady łańcuchów

Zobacz też

Przypisy

  1. 1 2 chain, dictionary.cambridge.org [online], dostęp 5 października 2024 (ang.).
  2. ↑ łańcuch – Słownik języka polskiego PWN [online], sjp.pwn.pl [dostęp 2024-10-05] (pol.).
  3. ↑ n, łańcuch – Wielki słownik języka polskiego PAN [online], wsjp.pl [dostęp 2024-10-05] (pol.).
  4. 1 2 Chain [online], Merriam-Webster Dictionary [dostęp 2026-08-21] (ang.).
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Szafrański B., Łańcuchy napędowe, [w:] Główny Mechanik, wrzesień-październik 2018, s. 14–16 [dostęp 2024-10-05] (pol.).
  6. ↑ A Brief History of Chain [online], FB Chain (leafchain.com) [dostęp 2026-08-21] (ang.).
  7. ↑ Łańcuchy kołem się toczą [online], nis.com.pl [dostęp 2025-03-16].
  8. 1 2 3 A Brief History of Chain. The Complete Guide to Chain [online], Tsubakimoto Chain Co. (chain-guide.com) [dostęp 2026-08-21] [zarchiwizowane z adresu 2018-09-02] (ang.).
  9. ↑ History [online], Renold plc [dostęp 2026-08-21] (ang.).
  10. 1 2 3 Welded Chain Specifications [online], National Association of Chain Manufacturers [dostęp 2026-08-21] (ang.).
  11. ↑ PN-EN 818-2 Łańcuch o ogniwach krótkich do podnoszenia ładunków. Bezpieczeństwo. Część 2: Łańcuch o średniej tolerancji wymiarowej klasy 8 do zawiesi łańcuchowych, Polski Komitet Normalizacyjny.
  12. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Żabicki D., Diagnostyka i obsługa łańcuchów napędowych, [w:] Główny Mechanik, marzec-kwiecień 2022, s. 50–52 [dostęp 2024-10-05] (pol.).
  13. 1 2 łańcuch kotwiczny, [w:] Ireneusz Grajewski, Józef Wójcicki, Mały leksykon morski, Warszawa: Wyd. Ministerstwa Obrony Narodowej, 1981, ISBN 978-83-11-06479-9 [dostęp 2024-10-05].
  14. ↑ Chapter 3 – Chain Saw Use and Maintenance, [w:] Chain Saw and Crosscut Saw Training Course, Student’s Guidebook, s. 21 [dostęp 2024-10-05] [zarchiwizowane z adresu 2013-03-02] (ang.).
  15. ↑ Marybelle S. Bigelow, Kay Kushino, Fashion in history. Western dress, prehistoric to present, Minneapolis, Minn.: Burgess Pub. Co., 1979, ISBN 978-0-8087-2800-9 [dostęp 2024-10-05].
  16. ↑ Łańcuch. W: Władysław Kopaliński: Słownik symboli. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1990. ISBN 83-214-0746-3.
  17. ↑ Miscellaneous Symbols and Pictographs. Range: 1F300–1F5FF [online], Unicode Consortium [dostęp 2026-08-21] (ang.).
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.