Święciany

Święciany

Švenčionys

Herb Flaga
Państwo	Litwa
Okręg	wileński
Burmistrz	Zigmas Garla
Powierzchnia	6,36 km²
Populacja (2025)
• liczba ludności	4208
• gęstość	671 os./km²
Nr kierunkowy	387
Kod pocztowy	LT-18116
Położenie na mapie Litwy Święciany
55°08′N 26°10′E/55,133333 26,166667
Strona internetowa

Święciany (lit. Švenčionys) – miasto rejonowe na Litwie, na Wileńszczyźnie i w Auksztocie, położone ok. 60 km na północny wschód od Wilna. Ludność: 4208 mieszkańców (2025)^[1].

W mieście rozwinął się przemysł spożywczy, lekki oraz zielarski^[2].

Obecnie ziemia święciańska leży we wschodniej części Republiki Litewskiej i stanowi jej okręg administracyjny, który rozciąga się na powierzchni 1692 km2. Głównym miastem współczesnego regionu święciańskiego i siedzibą jego budowy władz administracyjnych są Święciany leżące w odległości 86 km na północny wschód od Wilna miasto obecnie zajmuje powierzchnię 610 hektarów. Środkowa część współczesnego obwodu leży na tak zwanej wyżynie święciańskiej, a jego obrzeża na wyżynie Auksztajtijskiej. Dzięki temu ziemia święciańska góruje nad całą wieleńszczyzną. Teren ten był miejscem kilkukrotnej działalności lodowcowej w związku z tym teren świeściaszczyzny nosi pagórkowaty charakter a jego wzniesienia wynoszą się od 160 do 170 m nad poziomem morza same Święciany są położone na równinie prawdopodobnie było i dolinie starej rzeki otoczonej niewielkimi wzgórzami największe z nich zwane górą Girdziuliską, znajduje się niedaleko od miasteczka i wznosi się na wysokość 250 m. n.p.m. Gleba na Święciańszczyźnie nie należy do najlepszych z punktu widzenia przydatności rolniczej. Od centrum obwodu w kierunku południowym i zachodnim przeważają piaski i żwiry, w kierunku północnym dominuje ziemia gliniasta z bardzo licznymi podziemnymi kamieniami. Pasmo czarnoziemu przechodzi jedynie przez północno-wschodnią część powiatu jednym słowem sporą część powiatu zajmują nieużytki co nie sprzyja prowadzeniu efektywnego i urozmaiconego rolnictwa ^[3].

Prowadzone począwszy od połowy XIX wieku aż po czas II wojny światowej przez polskich i litewskich archeologów (Np. dr A. Girininkas) prace badawcze oraz wykopaliskowe pozwalają na stwierdzenie, że pierwsze osady ludzkie w okolicach dzisiejszych Święciań istniały już w okresie mezolitycznym i są datowane na 8 tysiąclecie p.n.e.

Inny późniejsze święciańskie znaleziska pochodzą już z okresu neolitu i późnej epoki brązu i przedstawiają sobą przedmioty użytkowe i ozdoby wykonane z kości rogu, ich wygląd pozwolił do zaliczenia ich twórców do kręgu tzw. kultury narwy.

Kolejny ślad osadnictwa w okolicach dzisiejszych święta pochodzą z końca okresu wędrówki ludów (IV - VII wiek n.e.). Należą do nich znaleziska archeologiczne dokonane w okresie międzywojennym w pobliżu miejscowości zaświsz na terenie dużego cmentarzyska znaleziono tam w 1936 roku mieliśmy przedmioty kultury materialnej pierwszych mieszkańców ziemi święciańskiej a wśród nich naszyjniki pasy napierśniki oraz wisiory znaleziska i ich zdobnictwo nosiły wyraźne zaznaczony charakter gocki co sakuruje osiadło i stałą obecność gotów na tych terenach w tym okresie. Przeprowadzone badanie naukowe a przede wszystkim analiza chronologiczna wykazało że zdobnictwo znalezisk wykazywało stopniowe przeobrażenie się tradycyjnego wzornictwa gockiego i wzbogacenie jego elementy elementy lokalne z całą pewnością można to uznać za potwierdzenie tego, iż część pierwotnej ludności nie opuściła swoich siedzib i nie podążyło za innymi ludami na zachód Europy lecz uznała zajmowane ziemie za swoją ojczyznę i zaczęła tworzyć zręby ludności miejscowej z której z czasem wykształci się naród litewski ^[4].

Pierwsze potwierdzenie i wiarygodne wiadomości o ziemi święciańskiej i święcianach pochodzą dopiero z początków XVI wieku.

Święciany są jednym z najstarszych miast na Litwie. Były one dogodnie położone na trakcie z Wilna do Połocka i Witebska. W XV w. znajdował się tam dwór księcia litewskiego Witolda. Był on również fundatorem pierwszego kościoła. Zasługą Witolda było również sprowadzenie do miasta Tatarów. Już w 1486 roku Święciany posiadały prawa miejskie.

Lata świetności miasto przeżywało w XV i XVI w. Od 1565 roku miasto było siedzibą sądu ziemskiego. W 1633 roku przybyli franciszkanie i na przedmieściach zbudowali swój kościół (zakonników usunięto w ramach carskich represji po powstaniu listopadowym).

Prywatne miasto szlacheckie położone było w końcu XVIII wieku w powiecie oszmiańskim województwa wileńskiego^[5].

W 1812 roku podczas marszu na Moskwę, miasto odwiedził Napoleon i przyjął tam defiladę wojsk.

Podczas powstania listopadowego Święciany były głównym punktem oporu na Litwie. 20 kwietnia 1831 roku powołano tam Tymczasowy Rząd Polski na Litwie z hrabią Edwardem Mostowskim na czele. W 1839 roku po synodzie połockim w Święcianach powstała jedna z pierwszych parafii prawosławnych po zniesieniu unii brzeskiej. W 1898 roku na koszt państwa rosyjskiego w miejscowości wzniesiono cerkiew Świętej Trójcy. Parafia prawosławna liczyła w 1913 r. 709 wiernych^[6].

W dniach 13–14 maja 1919 r. wojska polskie stoczyły pod miastem zwycięską bitwę z wojskami sowieckimi. Miasto powróciło wówczas do Polski. W dniach 8–9 lipca 1920 r. wojska polskie przegrały bitwę z sowieckim 3 Korpusem Kawalerii Gaja. Za II RP Święciany były siedzibą gminy wiejskiej. 20 października 1933 roku do miasta włączono zaścianek Podligumy z gminy wiejskiej Święciany^[7]. 10 marca 1924 roku honorowym obywatelem miasta został Józef Piłsudski.

W 1931 w 802 domach zamieszkiwały 5 742 osoby^[8].

1 września 1939 roku gdy Niemcy hitlerowskie zaatakowały Polskę zgodnie z założeniami mobilizacyjnymi w określonymi w planie "W", batalion KOP "Nowe Święciany" został zmobilizowany jako I 133 rezerwowego pułku Piechoty w składzie 33 Dywizji Piechoty rezerwy. Warto przy tym wspomnieć że plan mobilizacyjny przewidywał w składzie batalionu tylko 10% miejsc dla mniejszości narodowych wśród podoficerów oraz 20% dla szeregowych Do batalionu nie mobilizowano litwinów. Dywizje została skoncentrowana w rejonie Białegostoku skąd 9 września rozkazem naczelnego dowództwa skierowano ją transportami kolejowymi na południowy wschód kraju. Poszczególne bataliony dywizji dotarły w okolicy Lwowa gdzie wchodziły w skład załogi tego miasta^[9].

Po zajęciu przez Armię Czerwoną miasto zostało wcielone do Białoruskiej SRR i poddane surowym represjom. Większość Polaków działających politycznie i bogatych właścicieli ziemskich zostało wywiezionych w głąb ZSRR. Po włączeniu Litwy w skład ZSRR w 1940 roku miasto z rejonem zostało przekazane Litewskiej SRR. Po wkroczeniu Niemców w 1941 roku, represje dotknęły Żydów, którzy przed wojną stanowili ponad połowę mieszkańców miasta. Hitlerowcy zamordowali ponad 4 tys. Żydów. 19 i 20 maja 1942 roku niemieckie i litewskie formacje policyjne dokonały zbrodni na ludności polskiej, mordując około 400 Polaków.

W czasie okupacji niemieckiej mieszkająca w Święcianach rodzina Walulewicz udzieliła pomocy Goldzie Buszkaniec z d. Fejgel. W 2004 roku Instytut Jad Waszem podjął decyzję o przyznaniu Irenie i Zofii Walulewicz tytułu Sprawiedliwych wśród Narodów Świata^[10].

W pobliżu Święcian (w Zułowie) urodził się Józef Piłsudski, a w podświęciańskich Łyngmianach Ignacy Oziewicz. Miasto jest miejscem urodzenia m.in. asa polskiego lotnictwa – Franciszka Żwirki, generałów Wojska II RP: Rudolfa Niemiry i Wiktora Thomée. W latach 20. posłem na Sejm ze Święcian był Stanisław Cat-Mackiewicz.

Po II wojnie światowej i utracie miasta przez Polskę, do 1 listopada 1946 roku z rejonu święciańskiego w obecne granice Polski wysiedlono ok. 4,4 tys. Polaków, natomiast ok. 5,8 tys. zarejestrowanych do przesiedlenia Polaków pozostało w rejonie^[11]. Aktualnie Polacy stanowią ok. 27,4% mieszkańców rejonu święciańskiego.

W październiku 2011 roku na cmentarzu w Święcianach zniszczono 50 grobów polskich legionistów. Nacjonaliści zamazali krzyże i tablice pamiątkowe na grobach farbą, oraz namalowali na nich swastyki^[12].

Zabytki

Wybrane zabytki

• Kościół pw. Wszystkich Świętych oraz stare polskie groby wokół kościoła
• Drewniana cerkiew pw. Zaśnięcia NMP (staroobrzędowców)
• Cmentarz katolicki z grobami 50 polskich legionistów
• Pałac Mostowskich na przedmieściu Cerkliszki – pałac zbudował hr. Edward Mostowski w l. 1823 – 1830. Budowla piętrowa na planie prostokąta, podpiwniczona. Front zdobi sześciokolumnowy portyk. We wnętrzu zachowały się stiukowe plafony i gzymsy oraz drewniane parkiety. Przed pałacem znajduje się duży owalny gazon. Z dawnych zabudowań gospodarczych przetrwały wzniesione z kamienia polnego lodownia na planie koła, kryta gontem i zwieńczona wieżyczką oraz kuźnia - z kolumnowym portykiem wgłębnym. Na teren rezydencji wiedzie aleja klonowo-wiązowa. Za pałacem rozciąga się park o pow. 34,5 ha założony ok. 1830 r., z kilkoma stawami oraz grodziskiem zwanym Górą Perkuna^[13].
• Dom w którym urodził się i mieszkał przez 19 lat (do 1914) polski pilot Franciszek Żwirko, ul. Partyzantów 7
• Cmentarz tatarski (mizar)
• Cerkiew prawosławna pw. Świętej Trójcy z XIX wieku, parafialna

Ludzie związani ze Święcianami

• Aleksander Adamowicz – polski polityk, rolnik, poseł na Sejm II RP
• Icchak Arad – izraelski wojskowy i historyk, dyrektor Jad Waszem
• Andrzej Czechowicz – polski agent wywiadu PRL
• Maksymilian Konrad Hajkowicz – pułkownik saperów Wojska Polskiego.
• Mordechaj Kaplan – amerykański filozof żydowski, reformator judaizmu
• Rudolf Niemira – polski dowódca wojskowy, generał brygady Wojska Polskiego
• Konstantas Ramelis – litewski prawnik, pedagog i polityk
• Wiktor Thommée – polski dowódca wojskowy, generał brygady Wojska Polskiego
• Zita Užlytė – litewska nauczycielka
• Romuald Jakub Weksler-Waszkinel – polski ksiądz katolicki i filozof żydowskiego pochodzenia, doktor filozofii, pracownik naukowy Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego
• Franciszek Żwirko – polski pilot sportowy, porucznik pilot Wojska Polskiego

• – Opis Święcian i okolic
• Święciany, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XI: Sochaczew – Szlubowska Wola, Warszawa 1890, s. 682 .
• Archiwalne widoki miasta w bibliotece Polona