Abhidharma

Abhidharma (sanskr.; pali abhidhamma; chiń. 阿毘達磨 ebidamo; kor. 아비달마 abidarma; jap. apidarma, ahitatsuma; wiet. a-tì-đạt-ma) – termin znaczący właściwie „o dharmie”, tradycyjnie tłumaczony jednak jako „Najwyższa Dharma”.

Powstała w Indiach ponad piętnaście wieków temu stanowi podstawę wszystkich odmian buddyzmu[1]. Swój pełen rozkwit miała w pierwszym tysiącleciu po śmierci Buddy (483 p.n.e. do 517 n.e.) i od tamtej pory została zachowana w dużej mierze w niezmienionej formie przez therawadinów jako część ich pism (tzw. Kanon Palijski)[1]. Podstawowe części znajdują się w niemalże identycznej formie przetłumaczone w buddyjskich pismach Tybetu i Chin[1].

Pojęcie to definiowano odmiennie w różnych okresach rozwoju buddyzmu. Wasubandhu, jeden z największych autorytetów wczesnego buddyzmu, definiował to pojęcie w Abhidharmakośa (Skarbiec Abhidharmy) jako czystą intuicyjną wiedzę, czyste intuicyjne poznanie dharm wraz z uzupełniającymi dyscyplinami (prajñāmalā sānucārabhidharma). Nieco dalej poszedł Asanga, który opisał abhidharmę jako najbliższe, gruntowne (abhimukhata) i trwałe (ābhkşnyāt) postrzeżenie natury istnienia. Jest ona także próbą poszukiwania głębszego znaczenia nauk Buddy (sanskr. sūtrātha) i w końcu służy jako środek powstrzymania i starcia skaz (pali asava, sanskr. aśrava), czy też skalań (pali kilesa, sanskr. klesia). ⋮

Abhidharma jako reprezentatywna psychologia Wschodu

Religie Wschodu są obfitym źródłem złożonych koncepcji psychologicznych[2]. Mimo iż religie te znacznie różnią się między sobą pod względem wierzeń i przedstawianej wizji świata, to prezentowane w nich systemy psychologiczne są do siebie zbliżone[2]. Według Daniela Golemana, Abhidharma jest jedną z najbardziej usystematyzowanych, a zarazem skomplikowanych psychologii wschodu[1]. Stanowi zbiór pojęć wyjaśniających aktywność świadomości, system psychologiczny typowy dla Wschodu, zawierający wiele dobrze sformułowanych koncepcji psychologicznych[1]. Przedstawia oryginalne poglądy Gautamy Buddy na naturę ludzką, w tym idealny typ udoskonalonej osobowości, stanowiący punkt odniesienia dla analizy działania umysłu[3]. Reprezentuje nauki psychologiczne typowe nie tylko dla buddyzmu, lecz wspólne wielu religiom Wschodu[1].

To, co na Zachodzie oznacza słowo „osobowość”, w Abhidhammie jest najbliższe pojęciu atta lub ego[4]. Głównym założeniem Abhidhammy jest brak istnienia jakiejkolwiek trwałej osobowości[4]. Według niej istnieje jedynie nieosobowy zbiór powstających i przemijających procesów[4]. To, co jawi się jako ego, jest ogólną sumą części (ciała, myśli, odczuć, pragnień, wspomnień itd.)[4]. Bhava, ciągłość świadomości w czasie, jest jedyną trwałą nicią w umyśle[4]. Badanie osobowości w buddyzmie polega na ujmowaniu serii zjawisk, a podstawową metodą badawczą w Abhidhammie jest introspekcja, mająca na celu studiowanie mnogości zmian zachodzących w umyśle[5].

Elementy psychiczne

W Abhidharmie sam myślący umysł jest traktowany jako „szósty” zmysł, a każdy stan psychiczny składa się z zestawu własności, elementów psychicznych, które łącząc się ze sobą, nadają mu charakter[5]. Ilość kategorii elementów psychicznych zależy od systemu Abhidhammy; może sięgać nawet 175[6]. Elementy psychiczne są podstawą „karmy” (pali Kamma), terminu określającego zasadę, że każdy czyn jest motywowany przez stan psychiczny będący u jego podstaw[7]. Samo zachowanie jest w swej istocie neutralne, dopiero połączenie elementów psychicznych stanowi o jego złu lub dobru[7].

Abhidharma wyróżnia elementy psychiczne o charakterze zdrowym (kusula) oraz niezdrowym (akusula)[7]. Osąd o ich charakterze był ustalany na podstawie zbiorowego doświadczenia dużej liczby osób zajmujących się medytacją we wczesnym okresie buddyzmu[7]. W zależności od tego, jak poszczególny element wpływał na medytację, przypisywano mu jego charakter: gdy utrudniał, przypisywano mu charakter niezdrowy, a gdy ułatwiał – zdrowy[7].

Oprócz elementów zdrowych i niezdrowych istnieje siedem elementów neutralnych stanowiących podstawowy szkielet świadomości[7]:

  • apercepcja (phassa) – czysta świadomość przedmiotu
  • percepcja (sanna) – pierwotne uświadomienie sobie przynależności obiektu do danego zmysłu
  • wola (cetana) – warunkowa reakcja towarzysząca początkowej percepcji przedmiotu
  • czucie (vedana) – doznania wywołane przez przedmiot
  • koncentracja (ekaggata) – zogniskowanie świadomości
  • spontaniczna uwaga (manasikara) – mimowolne skierowanie uwagi związane z siłą przyciągania przedmiotu
  • energia psychiczna (jivitindriya) – użycza żywotności i łączy sześć pozostałych elementów.

Elementy niezdrowe

Głównym niezdrowym elementem jest ułuda (moha), określana jako omroczenie umysłu prowadzące do fałszywego postrzegania przedmiotu świadomości i błędnego rozpoznania (ditthi)[8]. W Abhidharmie traktowana jest jako pierwotne źródło ludzkiego cierpienia[8]. Zmieszanie (vicikiccha) oznacza niezdolność podejmowania decyzji lub dokonywania właściwego osądu[8]. Innymi niezdrowymi elementami psychicznymi są brak wstydu (ahirika) i brak wyrzutów sumienia (anottappa)[8]. Egoizm (mana) powoduje, że osoba postrzega przedmioty jedynie pod kątem zaspokajania swoich własnych potrzeb lub pragnień[8]. Samoograniczenie (thina) oraz apatia (middha) nadają stanom umysłowym sztywność[9]. Podniecenie (uddhacca) i niepokój (kukkucca) są czynnikami psychicznymi mającymi charakter emocjonalny; są stanami rozproszenia, wyrzutów sumienia, ciągłych przemyśliwań[9]. Żądza (lobha), skąpstwo (macchariya) i zazdrość (issa) dotyczą lgnięcia i przywiązania do obiektów, określają różne rodzaje zachłannego przywiązania do obiektów. Niechęć (dosa) jest ich odwrotnością[9].

Elementy zdrowe

Każdy element zdrowy jest przeciwieństwem elementu niezdrowego; każdy element niezdrowy ma swój odpowiednik w elemencie zdrowym, który go przełamuje[9]. Wgląd (panna), rozumiany jako „wyraźna, jasna percepcja przedmiotu takim, jaki on jest”, stanowi główny zdrowy czynnik i jest przeciwieństwem omamienia i ułudy[9]. Niezakłócona uwaga czynna (sati) jest ciągłym i wyraźnym pojmowaniem przedmiotu, utrwala i utrzymuje jasność w umyśle[9]. Te dwa czynniki wystarczą do wyparcia wszystkich elementów niezdrowych[9]. Niektóre zdrowe czynniki pojawiają się jedynie w szczególnych okolicznościach. Skromność (hiri), hamująca brak wstydu, oraz rozwaga (ottappa), będąca przeciwieństwem braku skrupułów, pojawiają się wtedy, gdy powstaje myśl czynienia zła[9]. Związana z nimi jest zawsze rzetelność (cittujjukata), stanowiąca tendencję do dokonywania właściwych osądów[9]. Innym zdrowym czynnikiem jest ufność (saddha), czyli pewność oparta na prawidłowej percepcji[9]. Żądzy, skąpstwu, zazdrości i niechęci przeciwstawiają się brak przywiązania (alobha), brak niechęci (adosa), bezstronność (tatramajjhata) i opanowanie (passadhi)[10]. Każdy element wpływa zarówno na ciało, jak i na umysł, ponieważ według Abhidhammy ciało i umysł są wzajemnie powiązane. Pogoda ducha (lahuta), giętkość (muduta), zdolność przystosowania (kammannata) i sprawność (pagunnata) są wyraźnie opisane jako te, które wywołują skutki psychiczne i fizyczne oraz wypierają niezdrowe elementy samoograniczenia i apatii[10]. Gdy poszczególny element lub grupa elementów często występują w stanach umysłowych danej osoby, stają się one cechą osobowości. Suma wszystkich głównie występujących elementów określa cechy charakterystyczne dla typu jej osobowości[11].

Typy osobowości

Model typów osobowości przedstawianych w Abhidharmie wynika z zasady, że elementy psychiczne różnią się siłą[11]. Jeżeli umysł jest zdominowany przez szczególny czynnik, to określa on osobowość, motywy i zachowanie jednostki[12]. Ten sposób rozumienia ludzkiej motywacji wywodzi się z analizy elementów psychicznych i ich wpływu na zachowanie[13]. W podręczniku medytacji pochodzącym z V wieku n.e., opartym na Abhidhammie – Visuddhimagga (Buddhaghosa) – jeden z działów opisuje główne typy osobowości, ponieważ każdy człowiek musi być traktowany w sposób odpowiadający jego predyspozycjom[13].

Osoba zmysłowa (pożądliwa) jest czarująca, uprzejma i grzeczna, ale bywa też pretensjonalna, kłamliwa, próżna, lubieżna i ciągle niezadowolona[13].

Osoby o usposobieniu wrogim (nienawistne) zachowują sztywną postawę, pracują niedbale i niedokładnie, są często rozzłoszczone, pełne złej woli, niewdzięczne, zazdrosne, a nawet nikczemne[14].

Osoby ulegające ułudzie są niezręczne i niechlujne, często leniwe i ospałe, łatwo się rozpraszają, mają skrupuły i czują się zakłopotane, lecz mogą również być uparte i nieustępliwe[15].

Zdrowie psychiczne

Zaburzenia psychiczne w Abhidhammie definiuje się jako brak zdrowych elementów i obecność elementów niezdrowych[16]. Każdy niezdrowy element prowadzi do specyficznego zaburzenia (np. egoizm do zachowań socjopatycznych)[16]. Kryterium zdrowia psychicznego jest obecność zdrowych elementów i nieobecność elementów niezdrowych[16]. Zdrowe elementy stwarzają klimat niezbędny dla pojawienia się pozytywnych stanów uczuciowych, takich jak współczucie (karuna) oraz „altruistyczna radość” (mudita) – czerpanie przyjemności ze szczęścia innych[16]. Kluczowym zadaniem rozwoju psychologicznego w Abhidharmie jest zwiększanie liczby zdrowych stanów umysłowych, a tym samym zmniejszanie liczby stanów niezdrowych w umyśle człowieka[16]. Utajone tendencje umysłu do ulegania niezdrowym stanom psychicznym (anusayas) sprawiają, że tylko niewielka liczba ludzi osiąga ideał zdrowia psychicznego[16]. Istnieje siedem głównych anusayas: pożądliwość, fałszywa świadomość, ułuda, niechęć, zwątpienie, pycha i niepokój[17]. Zlikwidowanie anusayas jest ostatecznym kryterium pełnego zdrowia psychicznego[17]. Praktykujący buddyści przeprowadzają skoordynowany program działań, tak aby osiągnąć cel ostateczny – plateau czysto zdrowych stanów psychicznych[17].

Medytacja

Abhidharma zaleca dwie metody medytacji jako środek do uzyskania zdrowych stanów. Pierwsza metoda, określana jako koncentracja, polega na wprowadzeniu umysłu w stan skupienia uwagi. Druga metoda, nazywana uwagą czynną, zakłada przyjęcie neutralnej postawy wobec każdego aktu świadomości[17].

Pierwsza metoda – koncentracja

Medytujący ukierunkowuje swoją uwagę na pojedynczy przedmiot i usiłuje przekroczyć granice standardowej zdolności utrzymywania w świadomości pojedynczego obiektu[18]. Koncentracja na niezdrowym elemencie wprowadza niepokój i pobudzenie, rozpraszając umysł, natomiast koncentracja na czynniku zdrowym ułatwia głębszą koncentrację[18]. Gdy koncentracja się pogłębia, umysł zaczyna osiągać zrównoważenie, tłumiąc elementy niezdrowe. Dzięki systematycznemu powracaniu do przedmiotu medytacji po każdej utracie koncentracji, medytujący stopniowo osiąga stan, w którym przeszkody w uzyskaniu koncentracji zostają przełamane, a umysł zostaje opanowany przez ukierunkowaną i trwałą uwagę (vicara i vitakka), uczucie ekstazy (piti), energię (viriya) i spokój (upekkha[18]). W dalszej koncentracji medytujący doświadcza pełnego oderwania od zwykłej świadomości, nazywanego jhana (w innej tradycji buddyjskiej i hinduskiej – samadhi), w którym ustaje standardowa percepcja i myślenie[18]. W pierwszym etapie jhany medytujący pozostaje całkowicie skupiony na jednym przedmiocie, do tego stopnia, że umysł wydaje się całkowicie stopiony z przedmiotem, czemu towarzyszy niezwykłe poczucie szczęścia i uniesienia[18]. Łącznie istnieje osiem stadiów jhany, a każdy z nich charakteryzuje się coraz silniejszym stanem skupienia[18]. Kiedy skutki osiągnięcia jhany znikną, elementy niezdrowe mogą ponownie opanować umysł medytującego[18].

Druga metoda – uwaga czynna

W tej metodzie należy nastawić się na osiągnięcie pełnej świadomości wszelkich treści umysłu. Medytujący przyjmuje postawę „neutralnego świadka” aktów świadomości[19]. We wstępnej fazie metoda ta polega na odnotowaniu każdego doznania i zjawiska psychicznego tak, jakby zachodziło po raz pierwszy, nadając każdemu przedmiotowi równą wartość[19]. Gdy uwaga czynna wzrasta, zwykłe złudzenie ciągłości psychicznej znika, a osoba staje się świadoma przypadkowości i oderwania stale budujących rzeczywistość elementów umysłu[19]. Jeśli uwaga czynna jest na tyle silna, aby utrzymywać się bez przerwy, rozpoczyna się druga faza procesu, zwana wglądem (vipassana), charakteryzująca się coraz klarowniejszą i dokładniejszą percepcją doznań zachodzących w umyśle[19]. Fazą finalną wglądu jest całkowite ustanie procesów psychicznych w stanie nibbany („nirwany”), która nie jest końcem drogi wskazywanej przez Abhidhammę, lecz stanowi jej kluczowy etap[19]. Pierwsze doznanie nirwany stanowi początek postępujących zmian, które prowadzą do zaprzestania pojawiania się w umyśle niezdrowych elementów oraz wykorzenienia wszelkich anusayas[19]. Medytujący, który osiągnął ten punkt, jest określany jako arahat („ten, który jest godny chwały”). Według Abhidhammy arahat uosabia ideał zdrowia psychicznego, a jego sny są zawsze jasnowidzeniem[20].

Zobacz też

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 Goleman 1994 ↓, s. 324.
  2. 1 2 Goleman 1994 ↓, s. 323.
  3. ↑ Goleman 1994 ↓, s. 332–333.
  4. 1 2 3 4 5 Goleman 1994 ↓, s. 333.
  5. 1 2 Goleman 1994 ↓, s. 334.
  6. ↑ Goleman 1998 ↓, s. 170.
  7. 1 2 3 4 5 6 Goleman 1994 ↓, s. 335.
  8. 1 2 3 4 5 Goleman 1994 ↓, s. 336.
  9. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Goleman 1994 ↓, s. 337.
  10. 1 2 Goleman 1994 ↓, s. 338.
  11. 1 2 Goleman 1994 ↓, s. 339.
  12. ↑ Goleman 1994 ↓, s. 339–340.
  13. 1 2 3 Goleman 1994 ↓, s. 340.
  14. ↑ Goleman 1994 ↓, s. 340–341.
  15. ↑ Goleman 1994 ↓, s. 341.
  16. 1 2 3 4 5 6 Goleman 1994 ↓, s. 342.
  17. 1 2 3 4 Goleman 1994 ↓, s. 343.
  18. 1 2 3 4 5 6 7 Goleman 1994 ↓, s. 344.
  19. 1 2 3 4 5 6 Goleman 1994 ↓, s. 345.
  20. ↑ Goleman 1994 ↓, s. 346.

Bibliografia

  • Daniel Goleman, Medytujący umysł, Bydgoszcz: Limbus, 1998, ISBN 83-7191-037-1 (pol.).
  • Daniel Goleman, Psychologia Wschodu, [w:] Calvin S. Hall, Gardner Lindzey, Teorie osobowości, wyd. drugie, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 323–354, ISBN 83-01-09240-8 (pol.).
  • Noa Ronkin, Abhidharma, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 21 lipca 2014, ISSN 1095-5054 [dostęp 2017-12-30] (ang.).
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.