Agnieszka Piotrkowczyk

Agnieszka Piotrkowczyk (zm. 1638) – najwcześniej datowana polska malarka^[1]; jej dzieło Msza żałobna o tematyce sakralnej znajduje się w Muzeum Narodowym w Krakowie^[2].

Pochodziła ze znanej, mieszczańskiej rodziny. Dokładna data jej urodzenia nie jest znana. Była córką drukarza królewskiego, księgarza Andrzeja Byczka zwanego Piotrkowczykiem i Jadwigi Prężynówny, córki innego drukarza Piotra Prężyny. Małżeństwo dochowało się pięcioro potomków: Piotra, Jana, Andrzeja, Jadwigi, Agnieszki. Jadwiga starsza siostra Agnieszki wstąpiła do zakonu, a spośród trzech braci jeden z nich, Andrzej objął ojcowskie przedsiębiorstwo drukarskie^[3]. Agnieszka Piotrkowczyk wyszła za mąż za weneckiego malarza Tomasza Dolabellę, nadwornego malarza króla Zygmunta III Wazy. Małżeństwo zawarto w 1606 r. Para mieszkała w Krakowie. Przypuszczalnie Agnieszka mogła mieć w dniu ślubu 18 lat^[4]. Malarkami były także córki Agnieszki Piotrkowczyk i Tomasza Dolabelli, które tworzyły obrazy dla klasztoru Dominikanów w Krakowie^[5]. Współcześnie te dzieła nie zachowały się^[6][7].

Malarka tworzyła w czasie, gdy niemożliwe było autonomiczne uprawianie malarstwa przez kobietę, dlatego kobiety kształciły się i malowały w pracowniach ojców, mężów, męskich krewnych^[1][8][9]. W Polsce w XVI wieku cechy zaczęły stawiać przeszkody w przyjmowaniu kobiet na uczniów i czeladników^[1].

Jak podaje Ewa Toniak^[10] współczesny konserwator obrazu Agnieszki Piotrkowczyk zniszczył podpis na namalowanym przez nią obrazie. Podpis brzmiał: „Agnes Piotrkowczyk pinxit, Dolabella Thomas Cracoviensis direxit (Namalowała Agnieszka Piotrkowczyk pod kierunkiem Tomasza Dolabelli z Krakowa”)^[5][11][4]. Stanowi to jeden z wielu przykładów niecenienia pracy artystycznej i dorobku kobiet^[12]. Obraz Msza żałobna nosi także inny tytuł w opracowaniach historyków sztuki: Msza św. ze zjawieniem się Matki Boskiej; charakteryzuje się on wyraźnymi cechami stylu malarstwa Dolabelli^[13]. Na obrazie w centrum widoczny jest kapłan przed ołtarzem oraz Madonna z Dzieciątkiem w górnym lewym rogu^[13]. Agnieszka prawdopodobnie malowała postaci na obrazach Dolabelii w kościele w Kraśniku^[13][14]. Sanktuarium Wniebowzięcia NMP^[15] w Kraśniku znane jest z dwóch wielkoformatowych obrazów Dolabelli przedstawiających Św. Augustyna i Św Monikę, które uznawane są z całą pewnością za jego autorstwa^[14] oraz kilku pomniejszych dzieł z tzw. szkoły lub warsztatu tego malarza, ale co istotne zasadniczo różnią się one poprzez bardziej drobiazgowe malowanie twarzy. Jest to ważny trop nad biografią Agnieszki Piotrkowczyk niemniej współcześnie nie da się ustalić, co dokładnie malowała żona weneckiego malarza lub później ich córki. Można sądzić, że tworzyły one opisywany przez historyków sztuki tzw. krąg, warsztat artystyczny Dolabelli^[14].