Aleksander Skrypczenko

Urodził się w 1886 na Połtawszczyznie^[4][5]. Posiadał tytuł zawodowy inżyniera dyplomowanego^[2][5]. Przed wybuchem I wojny światowej pracował jako inżynier mechanik w kopalniach węgla w rejonie Katowic^[4]. Po 1917 był oficerem Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej jako tzw. sotnik (kapitan)^[3][8]. Następnie służył w Wojsku Polskim jako lotnik rezerwy^[9]. W 1922 w czasopiśmie „Myśl Niepodległa” podano, że nieposiadający polskiego obywatelstwa „Aleksiej Skrypczenko” należy do Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Jaworznie, choć krążą pogłoski, że brał udział w atakach wojsk ukraińskich na polski Lwów (1918), zrzucając bomby na miasto^[10].

W 1924 jako inżynier budowy maszyn zamieszkały przy ul. Librowszczyzna 6 w Krakowie założył spółkę jawną „Myszkowski i Skrypczenko, agentura handlowa”, z siedzibą ul. Librowszczyzna 6 w Krakowie, wpisaną do rejestru sądowego 9 kwietnia 1924, zajmującą się sprzedażą wszelkich artykułów żelaznych i innych artykułów metalowych, sprzedażą artykułów technicznych, budowlanych i wszelkich maszyn (wspólnikiem był kupiec Witold Myszkowski)^[11]. Według spisu krakowskich abonentów telefonicznych z 31 grudnia 1924 przy ulicy Librowszczyzna 6 mieściło się mieszkanie prywatne Skrypczenki, a także firma „Radioaparaty, wytwórnia krakowska, biuro sprzedaży (p. Skrypczeńko)”, posiadające ten sam numer telefonu^[12][13].

W 1925 ukazała się broszura pt. Naukowa organizacja pracy, napisana przez inżynierów Kazimierza Gehringa i Aleksandra Skrypczenkę z przedmową prof. Adama Krzyżanowskiego, opublikowana przez Towarzystwo Ekonomiczne w Krakowie^[14][15], przygotowana na podstawie wygłoszonych w nim odczytów^[16]. Skrypczenko zamieścił w niej rozdział Pierwsze kroki Taylorysty w polskiej fabryce, oparty na własnych obserwacjach i doświadczeniach zdobytych w czasie pracy w kopalniach węgla, nawiązujący do koncepcji Fredericka Taylora z zakresu zarządzania, i wyraził pogląd, że polski przemysł może z powodzeniem konkurować z niemieckim^[16].

W 1925 został nazwany przez „Kurier Warszawski” „pierwszym polskim konstruktorem aparatu radiofonicznego”^[17], choć już w 1924 produkowano jednolampowy odbiornik radiofoniczny konstrukcji Stefana Manczarskiego^[1]. 7 marca 1925 roku krakowski tygodnik „Światowid” napisał, że Skrypczenko skonstruował aparat radiofoniczny znacznie przewyższający aparaty zagraniczne, którego próby dały niezwykle pomyślne rezultaty, co uznano za „sukces polski na polu radjofonji”^[18]. Odbiorniki radiowe wytwarzane przez Skrypczenkę znane są jedynie z relacji prasowych^[1].

Na początku 1925 zainicjował wraz z innymi osobami projekt stworzenia w Krakowie radiofonicznej stacji nadawczej o mocy co najmniej 100 watów; pomysłodawcy pozyskali kredyty na ten cel, a koncesję otrzymał Zarząd Powszechnych Wykładów Uniwersyteckich^[19]. Budowaną przez Skrypczenkę wielką radiostację w budynku VIII Państwowego Gimnazjum Matematyczno-Przyrodniczego im. Augusta Witkowskiego w Krakowie, z masztami antenowymi o wysokości ok. 27 metrów od ziemi, początkowo planowano uruchomić 20 listopada 1925^[20][21]. Stacja, w zamyśle o podobnym zasięgu jak ówczesne stacje brytyjskie w Glasgow, Belfaście i Dundee, słyszalna w okolicach Krakowa i w zachodniej Małopolsce, została oddana do użytku dopiero w marcu 1926^[21]. Jej budowę, której koszty w wysokości 34 000 złotych pokryło Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, poprzedził wyjazd Skrypczenki do Niemiec w celu zbadania najnowszych udoskonaleń techniki radionadawczej^[13][22]. Nosiła oficjalną nazwę Krakowska Radjostacja Oświatowa i działała od marca do października 1926 roku^[23]. Zgodnie z deklaracjami Skrypczenki miała stanowić odpowiedź na budowę niemieckiej radiostacji w Gliwicach, uruchomionej 15 listopada 1925^[21][24].

W grudniu 1925, w trakcie prac konstrukcyjnych, wygłosił w krakowskim gimnazjum wykład zatytułowany „Radio a telepatia”, w którym połączył technologię radiową z eksperymentami parapsychologicznymi, doszukując się analogii między „wibracją fal radiowych a promieniowaniem myśli”^[25]. Wykład, zorganizowany przez krakowskie Towarzystwo Metapsychiczne, wzbudził zarówno zainteresowanie, jak i drwiny z powodu wykorzystania jako „medium metaradjopsychicznego” rekwizytu w postaci „kota w worku”^[25]. Prelekcję Skrypczenki opisał narodowo-radykalny tygodnik „Głos Publiczny”, wydawany w Krakowie, w numerze z 11 stycznia 1926^[13][25].

W 1926 był właścicielem firmy Alko, wytwarzającej radioodbiorniki i radiostacje nadawcze, w tym czterolampowy odbiornik „Alko 1926”^[26]. W 1927 pełnił funkcję prezesa Zrzeszenia Radio-Kupców Krakowskich, uczestniczył w wystawach radiowych^[27]. Był krytykowany za realizację Krakowskiej Radjostacji Oświatowej, niską jakość jej wykonania i lekkomyślne wydawanie zaciągniętych na nią kredytów (jego działalność konstruktorską w krakowskim gimnazjum im. Witkowskiego negatywnie ocenił m.in. Maciej Józef Kwiatkowski, autor książki Narodziny Polskiego Radia. Radiofonia w Polsce w latach 1918–1929, PWN, Warszawa 1972)^[13][28]. W latach 1926–1927 należał do Polskiej Partii Socjalistycznej i 25 lipca 1926 przemawiał na wiecu w Krakowie w trakcie kampanii na rzecz amnestii dla więźniów politycznych^[29][30]. Do 1939 pracował jako przedstawiciel handlowy oraz właściciel sklepu meblowego w Katowicach^[5].

Po wybuchu II wojny światowej kolaborował z III Rzeszą^[22]. Został wysłany na zlecenie krakowskiego oddziału Kriegswirtschaft do Przeworska i od października 1939 do lutego 1941 był komisarycznym zarządcą (niem. Treuhänder) cukrowni w Przeworsku z ramienia władz okupacyjnych Generalnego Gubernatorstwa; w grudniu 1939 uruchomił ją po zniszczeniach w czasie kampanii wrześniowej (w uroczystości ponownego otwarcia zakładu uczestniczył generalny gubernator Hans Frank)^[4][5]. Angażował się w działalność ukraińskich organizacji politycznych i wojskowych pod okupacją niemiecką w Przeworsku, Jarosławiu i Krakowie^[4][31] (w okresie dwudziestolecia międzywojennego nie prowadził takiej działalności)^[3]. Był negatywnie nastawiony do Polaków i faworyzował Ukraińców^[32][33], którzy po 1939 licznie napłynęli do Przeworska z jego inicjatywy (zamierzał stworzyć w oparciu o cukrownię znaczący ośrodek skupiający kolaborantów ukraińskich i ściągał ich nawet zza Sanu)^[9][b]. Deklarował otwartą gotowość do ideologicznej współpracy z narodowym socjalizmem^[31], proponował stworzenie ukraińskiej partii narodowosocjalistycznej^[3]. Według wspomnień Jerzego Łękawskiego, pracownika cukrowni w okresie okupacji, był ogarnięty manią zostania wielkim wodzem nacjonalistów ukraińskich i stworzenia przy boku Niemiec faszystowskiego państwa ukraińskiego^[35][c].

W czasie pobytu w Przeworsku posiadał rewolwer^[5], zorganizował uzbrojoną, umundurowaną służbę ochrony cukrowni (niem. Werkschutz) złożoną wyłącznie z Ukraińców^[35][37]. Nazywał jej członków „ostrogotami” (ukr. остроґоті)^[3] i traktował jak swoistą gwardię przyboczną^[35], która towarzyszyła mu w czasie wystąpień publicznych^[38]. Zgromadził wokół siebie grupę dawnych ukraińskich wojskowych z Naddnieprza, którzy po 1918 służyli w Wojsku Polskim II RP^[4]. W 1940 stworzył konspiracyjną organizację „Przeworska Sicz” (ukr. Переворська Січ), należący do niej byli żołnierze Ukraińskiej Armii Halickiej i Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej prowadzili ćwiczenia wojskowe mające na celu teoretyczne przygotowanie oficerów na wypadek wojny Niemiec z ZSRR^[39]. Byli wśród nich ukraińscy oficerowie kontraktowi Wojska Polskiego II RP, uczestnicy kampanii wrześniowej, którzy po podpisaniu deklaracji lojalności zostali zwolnieni z niemieckich obozów jenieckich (m.in. major Mykoła Palijenko, kierownik techniczny cukrowni)^[35].

Rozkazał członkom służby ochrony cukrowni zdobyć umiejętności szoferskie i gromadził w magazynach mundury wojskowe, które wymienił za cukier^[36]. Uważał się za wodza (ukr. провідник) przyszłej armii ukraińskiej^[36]. Gestapo, które obserwowało jego działalność, przeprowadziło rewizję w magazynach, znalazło mundury^[36] i aresztowało go 21 lutego 1941 za nadużycia gospodarcze^[34] (wcześniej, w listopadzie 1940, w Przeworsku krążyły nawet pogłoski o znalezieniu w magazynach cukrowni dynamitu)^[5]. Przewieziono go do Jarosławia^[34], zachowała się wzmianka o pobycie Ukraińca o nazwisku Skrypczenko w więzieniu na zamku w Rzeszowie, gdzie mówił o sobie, że jest generałem, i chodził na przesłuchania przez Gestapo bez eskorty strażnika^[40]. Zwolniono go w czerwcu 1941, po ataku Niemiec na ZSSR^[3]. Odzyskało wówczas wolność również 12 jego zatrzymanych współpracowników, o których zwolnienie zabiegał Ukraiński Komitet Centralny w Krakowie^[3]. 22 marca 1942 zmarł nagle w Połtawie^[8].

Książę Andrzej Lubomirski, właściciel cukrowni w Przeworsku, napisał w liście z 4 lipca 1943, że Skrypczenko został wysłany przez Niemców do cukrowni w Połtawie po kradzieży 20 wagonów cukru^[32]. Według ukraińskiego działacza politycznego Zinowija Knysza był żonaty z Polką pochodzącą z arystokratycznej rodziny^[4]. Nosiła nazwisko Anna Irena Skrypczenkowa i w lipcu 1940 groził jej listownie (w języku polskim) denuncjacją i więzieniem za krytykę władz niemieckich^[5]. Według innego działacza ukraińskiego, Wołodymyra Kubijowycza, w chwili śmierci zajmował stanowisko szefa administracji Połtawy (ukr. посадник міста Полтави; w tym okresie Połtawą, znajdującą się w strefie wojennej, zarządzało dowództwo frontowe Wehrmachtu)^[3][41]. Knysz podał, że po wyjeździe na wschód pracował w cukrownictwie i że przyczyną jego śmierci była nagła choroba^[4]. Knysz i Kubijowycz przedstawili jego sylwetkę w książkach wydanych po wojnie na emigracji (1960, 1975)^[3][4]. W relacji Knysza nosi nazwisko Aleksander Gonta-Skrypczenko (ukr. Олександер Ґонта-Скрипченко)^[4].

Według Tadeusza Kozakiewicza, autora opracowania Cukrownia „Przeworsk” opublikowanego w książce Siedem wieków Przeworska (Rzeszów 1974), po wybuchu wojny Skrypczenko przyznawał się, że jako polski lotnik rezerwy pozostawał równocześnie na usługach wywiadu niemieckiego^[9]. O jego możliwych kontaktach z wywiadem niemieckim wspomina również Knysz^[4]. W 1940 opublikował w Przeworsku broszurę pt. Za co Pan Bóg Polskę karze? „1939”, podpisaną nazwiskiem Aleksander Gonta^[5][42] (po wybuchu wojny przybrał przydomek „Gonta”)^[35]. W Archiwum Akt Nowych w Warszawie, w zespole akt Głównego Wydziału Gospodarki Generalnego Gubernatorstwa (niem. Hauptabteilung Wirtschaft), przechowywane jest sprawozdanie Aleksandra Gonta-Skrypczenki z odbudowy cukrowni w Przeworsku, sporządzone w 1940 w języku niemieckim dla Rządu Generalnego Gubernatorstwa w Krakowie, zakończone słowami: Heil Hitler! Slawa Ukraini! (sygn. 2/111/0/5.3/1290/5, skany dostępne online)^[2][43]. Materiały dotyczące Skrypczenki znajdują się również w Archiwum Państwowym w Przemyślu^[5].

Skrypczenko pojawia się w publikacjach wspomnieniowych^[35][36] oraz w autobiograficznej powieści Окрилена земля ukraińskiego lekarza, działacza i pisarza Wasyla Karchuta (1905–1980), wydanej w 2003 w Iwano-Frankiwsku^[44]. W 2018 ukazał się w Polsce wojenny dziennik księdza Romana Penca, proboszcza parafii pw. Ducha Świętego w Przeworsku („Kronika” ks. Romana Penca proboszcza w Przeworsku (lata 1939–1944))^[5]. Szczepan Kozak, autor wyboru i opracowania, napisał we wstępie do książki, że Skrypczenko jest jednym z jej „niemal stałych bohaterów”^[5]. Ksiądz Penc określił go mianem „atamana Ukrainy przeworskiej”^[5].