Aleksandra Zawieruszanka

Aleksandra Zawieruszanka

Aleksandra Zawieruszanka na okładce miesięcznika „Magazyn Filmowy” (1969)[2]
Imię i nazwisko	Aleksandra Alicja Zawierucha–Paprocka
Data i miejsce urodzenia	3 kwietnia 1937 Bielsko
Data i miejsce śmierci	29 marca 2026 Konstancin-Jeziorna
Zawód	aktorka
Współmałżonek	Zdzisław Paprocki
Lata aktywności	1957–1995; 2000; 2005

Aleksandra Alicja Zawieruszanka (Zawierucha-Paprocka) (ur. 3 kwietnia 1937 w Bielsku, zm. 29 marca 2026 w Konstancinie-Jeziornie) – polska aktorka teatralna, filmowa i telewizyjna. Wystąpiła w roli Edyty Lausch w serialu Stawka większa niż życie (1965, 1967) i jako porucznik Krystyna Gromowicz w komedii Hieronima Przybyła Rzeczpospolita babska (1969).

Urodziła się i wychowywała w Bielsku^[3]. Jej ojciec był działaczem miejscowych struktur Polskiej Partii Socjalistycznej, a gdy miała trzy lata trafił do obozu koncentracyjnego w Dachau^[4]. Matka z kolei była kurierką Armii Krajowej. Szczęśliwie całej rodzinie Zawieruchów udało się przetrwać burzliwy okres II wojny światowej.

Od dziecka interesowała się teatrem, regularnie brała udział w szkolnych przedstawieniach i zdobywała nagrody w konkursach recytatorskich^[5]. Po maturze, zdecydowała się studiować filologię polską na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie^[5]. Jednak, za namową aktorki Marii Bogdy, która wraz z mężem Adamem Brodziszem zamieszkała w kwaterze rodziców Zawieruszanki, ostatecznie zgłosiła się na egzamin i za pierwszym razem dostała się do warszawskiej PWST^[6]. W 1958 zagrała Radczynię w przedstawieniu dyplomowym na podstawie sztuki Stanisława Wyspiańskiego Wesele w reżyserii Jana Kreczmara i Reny Tomaszewskiej. Naukę na Wydziale Aktorskim zakończyła w 1959^[7]. Jerzy Waldorff w tym samym roku pisał w recenzjach dyplomowych: „Zapamiętajcie te nazwiska: Kępińska, Koczeska, Rylska, Stankówna i Zawieruszanka”^[8].

W latach 1960–1990 związała się z Teatrem Narodowym, gdzie wcieliła się w Katarzynę w Widoku z mostu Arthura Millera (1960, reż. Józef Wyszomirski), Żanetę w Wilkach w nocy Tadeusza Rittnera (1962, reż. Henryk Szletyński), Helenę w Grubych rybach Michała Bałuckiego (1964, reż. Marian Wyrzykowski), Wiolettę w Kordianie Juliusza Słowackiego (1965, reż. Kazimierz Dejmek), Helenę w Śnie nocy letniej Szekspira (1968, reż. Wanda Laskowska), Matkę w Beniowskim Juliusza Słowackiego (1971, reż. Adam Hanuszkiewicz), Markizę di Mildi w Opętanych Witolda Gombrowicza (1982, reż. Tadeusz Minc), Blanche w Tramwaju zwanym pożądaniem Tennessee Williamsa (1986, reż. Waldemar Matuszewski) oraz Ducha w Dziadach Adama Mickiewicza (1987, reż. Krystyna Skuszanka)^[9].

W Teatrze Narodowym została dostrzeżona przez Stanisława Bareję, który zaangażował ją do roli lekkoatletki Jadwigi Fołtasiówny–Karcz w komedii Mąż swojej żony (1960). Następnie zagrała na ekranie w dramacie Józefa Wyszomirskiego Rodzina Milcarków (1962), dramacie psychologicznym Jerzego Skolimowskiego Walkower (1965), krótkometrażowym telewizyjnym dramacie historycznym Stanisława Lenartowicza Zabijaka (1967) u boku Tadeusza Łomnickiego i horrorze Stanisława Lenartowicza Upior (1968) na podstawie opowiadania Aleksego Tołstoja.

W latach 1990–1992 występowała na deskach Teatru na Woli, m.in. w spektaklach Nosorożec Eugene’a Ionesco (1991) i Magic Box Krzysztofa Gradowskiego (1991). W 2000 powróciła na scenę Teatru Scena Prezentacje w Warszawie w roli narratorki w Łożu z baldachimem^[10].

Grała także w Teatrze Telewizji i Teatrze Polskiego Radia. Po raz ostatni pojawiła się na małym ekranie jako Hanka Sikorska w jednym z odcinków serialu TVP2 Na dobre i na złe – pt. „Uśpiona miłość” (2005) z udziałem jej wieloletniego kolegi z planu Stanisława Mikulskiego. Zagrali starszą, zakochaną parę, która spotyka się w Leśnej Górze po latach rozłąki.

W 2009 była gościem na otwarciu Muzeum Hansa Klossa w Katowicach^[11].

Jej mąż, prawnik i varsawianista Zdzisław Paprocki, z którym mieszkała na warszawskiej Woli^[4], zmarł 28 listopada 2021 w wieku 75 lat i został pochowany na Wojskowych Powązkach^[4]. Mieli syna i czworo wnucząt^[4]. Oboje z mężem byli bibliofilami i kolekcjonerami, a ich księgozbiór liczył ponad 10 000 woluminów^[4].

Od października 2023 Aleksandra Zawieruszanka była mieszkanką Domu Artystów Weteranów Scen Polskich w Skolimowie w Konstancinie-Jeziornie^[9]. Zmarła 29 marca 2026 w wieku 88 lat^[4]. Została pochowana 9 kwietnia 2026 roku. Msza święta żałobna odbyła się w Kościele Środowisk Twórczych^[12]. Aktorka spoczęła u boku męża na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie^[13].

• Wanda Wertenstein. Aleksandra Zawieruszanka. „Film”. nr 15 (1275/I), s. 28–29, 13 maja 1973. Warszawa: RSW „Prasa-Książka- Ruch”. ISSN 0137-463X. 
• Maciej Maniewski. Nic na siłę. „Film”. nr 11 (2362), s. 102–103, listopad 1998. Warszawa: RSW „Prasa-Książka- Ruch”. ISSN 0137-463X. 

• Aleksandra Zawieruszanka w bazie filmpolski.pl
• Aleksandra Zawieruszanka w bazie Filmweb
• Aleksandra Zawieruszanka w bazie IMDb (ang.)
• Aleksandra Zawieruszanka, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (baza wiedzy: Osoby) [dostęp 2021-04-09] .
• Aleksandra Zawieruszanka na zdjęciach w bazie Filmoteki Narodowej „Fototeka”