Amanz Gressly

Amanz Gressly urodził się w Bärschwil jako pierwsze z ośmiorga dzieci Franza Xavera Gressly’ego i Margrit z domu von Glutz-Ruchti. Rodzinę Gresslych uważano za zamożną, jednak huta szkła należąca do rodziców zbankrutowała w latach 50. XIX wieku. Gressly starał się odtąd wspierać zubożałego ojca, choć sam często znajdował się w trudnej sytuacji finansowej. Nauczycielem domowym i kapelanem rodziny był ksiądz i geolog Johann Baptist Schmidlin (1806–1862), pochodzący z Rheinfelden^[7].

W 1834 roku Gressly rozpoczął studia medyczne w Strasburgu, wkrótce jednak je przerwał i poświęcił się geologii^[1]. Już w okresie studiów zaczął zbierać skamieniałości, które gromadził intensywnie przez całe życie. Stanowisko skamieniałości w okolicy Bärschwil odwiedzał z kolegami już w dzieciństwie^[6.2]. W swojej biografii Gressly’ego (1986) Hans R. Stampfli przytacza słowa zoologa Johanna Jakoba von Tschudiego: „Poza kamieniami nic dla niego na świecie nie istnieje i sądzę, że roztrzaskanie kopalnej muszli na jego oczach mogłoby doprowadzić go do histerycznych konwulsji”^[6.3].

Od 1836 roku Gressly przez kilka lat przebywał głównie w Neuchâtel, gdzie wraz z Carlem Vogtem i Édouardem Desorem działał jako współpracownik Louisa Agassiza^[6.4]. Agassiz zwrócił uwagę na bogatą i starannie uporządkowaną kolekcję skamieniałości Gressly’ego i zaprosił go do Neuchâtel^[3.2]. We wstępie do swojej monografii rodzaju małży Mya Agassiz stwierdził, że większą część materiału do tej pracy zawdzięcza Gressly’emu. Nowo odkryty rodzaj kopalnych małży Agassiz nazwał Gresslya na cześć swojego asystenta^[6.1].

Gressly nigdy jednak nie poczuł się w Neuchâtel jak u siebie. W liście ze stycznia 1845 roku do profesora Schlattera w Solurze pisał: „Neuchâtel wydaje mi się bardziej martwe i pozbawione smaku niż kiedykolwiek i bez Agassiza z trudem spędziłbym tu noc”^[8]. W marcu tego samego roku opuścił miasto. Na dłużej wrócił tam dopiero latem 1855 roku i pozostał przez kolejnych osiem lat^[6.5]. Gressly rozczarował się też do Agassiza, którego początkowo podziwiał jako wzór. Emigrując do Stanów Zjednoczonych, Agassiz zabrał kilka najpiękniejszych okazów z kolekcji Gressly’ego. Nie jest przy tym jasne, na ile było to z nim uzgodnione. Agassiz miał też cofnąć propozycję zabrania Gressly’ego ze sobą do Ameryki^[6.6].

Już podczas pierwszego pobytu w Neuchâtel Gressly często bywał w Solurze. Krótko po ukończeniu dzieła Observations géologiques sur le Jura Soleurois (1841) przeszedł załamanie nerwowe. Gdy doszedł do siebie, na dłużej zatrzymał się w Solurze, gdzie otrzymał zlecenie urządzenia wystawy swoich zbiorów w sali szkoły kantonalnej kantonu Solura. Przez następne dziesięć lat nie zatrzymywał się nigdzie na dłużej, lecz wędrował po całych górach Jura, prowadząc badania^[6.7].

Od początku lat 50. XIX wieku Szwajcarska Kolej Centralna angażowała Gressly’ego jako rzeczoznawcę geologicznego przy budowie linii kolejowej Hauenstein. Sporządzony wówczas profil geologiczny pierwszego tunelu Hauenstein zyskał duży rozgłos^[3.1]. Na początku lat 60. XIX wieku opracowywał ponadto studia i profile tuneli dla projektowanej sieci kolejowej Jury berneńskiej, m.in. w rejonie Moutier oraz między Tavannes a Sonceboz^[3.3]. Gressly mieszkał przez kilka miesięcy w Olten, lecz często bywał też w Buckten, w siedzibie angielskiej firmy Thomasa Brasseya, która budowała tunele. Przy tej okazji nauczył się języka angielskiego^[6.8].

Później pracował przy kolejnych projektach kolejowych, m.in. nad profilem tunelu pod przełęczą Vue des Alpes między doliną Val de Ruz a La Chaux-de-Fonds (tunel Loges), gdzie jego prognozy geologiczne potwierdziły się niemal w całości podczas budowy. Alfred Hartmann (1814–1897) w swoim portrecie Gressly’ego z 1868 roku napisał, że „towarzystwo geologiczne w Londynie powitało tę zgodność teorii z praktyką jako wspaniały triumf nauki”^[3.1].

Gressly odbył też dalsze podróże. W 1859 roku wyprawił się z Desorem nad Zatokę Lwią w południowej Francji^[6.9]. W 1861 roku, pod kierownictwem Georga Berny i wraz z Carlem Vogtem oraz malarzem Heinrichem Hasselhorstem, dotarł na Przylądek Północny, wyspę Jan Mayen i do Islandii^[6.10][9].

Gressly od młodości cierpiał na dolegliwości psychiczne, które nasiliły się w latach 60. XIX wieku. Ostatnie miesiące życia spędził na leczeniu w klinice psychiatrycznej Waldau w Bernie. Wydawało się, że jego stan się poprawia, gdy 13 kwietnia 1865 roku Gressly niespodziewanie zmarł wskutek udaru mózgu^[1][6.11]. Przyrodnik Oswald Heer zanotował, że w czasie choroby Gressly’ego zaczęły dręczyć halucynacje, w których zdawało mu się, że przeobraża się w Gresslyosaurus^[10].

Amanz Gressly został pochowany na cmentarzu St. Niklaus koło Solury. Łacińska inskrypcja nagrobna brzmi^[6.12]:

Gresslius interiit lapidum consumptus amore,

Undique collectis non fuit hausta fames.

Ponimus hoc saxum. Mehercle! totus opertus

Gresslius hoc saxo, nunc satiatus erit.

Inskrypcja ta jest krotochwilna^[6.13]. Alfred Hartmann opisał ją jako wiersz o uczonym, który zmarł z miłości do kamieni i dopiero przykryty głazem najadł się ich do syta^[3.3].