Anastenaria

Anastenaria (gr. αναστενάρια, anastenária; bułg. нестинарство, nestinarstwo) – zespół rytualnych praktyk religijnych polegających m.in. na chodzeniu po rozżarzonych węglach, występujących w wybranych regionach północnej Grecji oraz południowo-wschodniej Bułgarii. Obrzędy te są związane z lokalnymi wspólnotami i kultem świętych Konstantyna i Heleny oraz stanowią element tradycyjnej religijności ludowej Bałkanów.

W 2009 roku nestinarstwo zostało wpisane na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO^[1].

Zjawisko po raz pierwszy zostało udokumentowane w 1862 roku^[2]. W literaturze przedmiotu istnieją różne interpretacje dotyczące pochodzenia anastenariów. Część badaczy, zwłaszcza w starszych opracowaniach, wskazywała na możliwe związki anastenariów z praktykami religijnymi starożytności, w szczególności z kultami dionizyjskimi. Inni autorzy podkreślają natomiast brak jednoznacznych dowodów na ciągłość między obrzędami antycznymi a współczesnymi praktykami anastenariów, wskazując na ich zakorzenienie w chrześcijańskiej religijności ludowej oraz kontekście historycznym regionu Bałkanów. Współczesne badania antropologiczne traktują anastenaria jako złożone zjawisko kulturowe, którego geneza pozostaje przedmiotem dyskusji^[3].

Anastenaria są praktykowane przez niewielkie wspólnoty, których członkowie pełnią określone role rytualne. Doroczny cykl obrzędowy anastenariów kulminuje podczas święta świętych Konstantyna i Heleny, obchodzonego w maju, choć w niektórych miejscowościach elementy rytuału pojawiają się także przy okazji innych świąt patronalnych – w dniu św. Jana (24 czerwca), dniu św. Małgorzaty (17 lipca), dniu Eliasza (20 lipca) czy w dniu św. Pantaleona (27 lipca)^[4][3].

W obchodach uczestniczy cała społeczność wsi, natomiast w samej części obrzędowej anastenariów biorą udział wyłącznie wyznaczeni uczestnicy (nestinarze/anastenarzy). Centralnym momentem anastenariów jest taniec na żarze, wykonywany boso, często z ikonami świętych. Obrzędom anastenariów towarzyszą procesje, muzyka ludowa (bębny i dudy), tańce w kręgu oraz uczty (kurban)^[3][5]. Ceremonialną rolę odgrywają również studnie – jedna poświęcona Świętemu Konstantynowi i druga poświęcona Świętej Helenie. Studnia Świętej Heleny była zamknięta przez cały rok i otwierana dwa razy – tuż przed obchodami, by ją wyczyścić, i na same obchody^[4],

Uczestnictwo w anastenariach bywało tradycyjnie przekazywane w ramach rodzin. Funkcja głównego nestinarza miała charakter dziedziczny i wiązała się z opieką nad ikonami oraz przewodzeniem obrzędom anastenariów. W etnograficznych opisach anastenariów podkreśla się, że uczestnicy rytuałów wchodzą w stan religijnej ekstazy, interpretowany jako szczególna forma doświadczenia religijnego, umożliwiająca m.in. udzielanie porad czy składanie przepowiedni^[3][5].

Szczególną rolę w anastenariach odgrywa konak (określany też jako stolnina) – wydzielone, uznawane za święte pomieszczenie, zwykle znajdujące się w domu przywódcy wspólnoty (archianastenaris). Pełni on funkcję domowej kaplicy, w której przechowywane są ikony świętych Konstantyna i Heleny oraz innych świętych czczonych lokalnie. W konaku znajdują się również przedmioty rytualne, m.in. specjalny bęben wyznaczający rytm tańca, który w tradycji ludowej uznawany jest za przedmiot o szczególnym znaczeniu symbolicznym^[3][5].

Anastenaria wielokrotnie spotykały się z krytyką ze strony hierarchii Kościoła prawosławnego, który postrzegał niektóre elementy anastenariów jako niezgodne z oficjalną praktyką liturgiczną. W przeszłości prowadziło to do konfliktów, obejmujących m.in. próby ograniczania anastenariów czy konfiskaty przedmiotów kultowych. W drugiej połowie XX wieku stanowisko Kościoła uległo częściowemu złagodzeniu^[3].