Andrzej Trzaska
| Data i miejsce urodzenia |
15 kwietnia 1935 |
|---|---|
| Data i miejsce śmierci |
12 września 2019 |
| Narodowość | |
| Język | |
| Alma Mater | |
| Dziedzina sztuki | |
| Odznaczenia | |
  | |
Andrzej Bogumił Trzaska (ur. 15 kwietnia 1935 w Warszawie, zm. 12 września 2019 w Gdańsku) – polski malarz, rysownik i ceramik związany z Gdańskiem. Działacz opozycyjny internowany w okresie stanu wojennego.
Życiorys
Urodził się w rodzinie Antoniego i Gabrieli Trzasków[1]. We wczesnym dzieciństwie przeżył oblężenie Warszawy, a w trakcie powstania warszawskiego przebywał na Starym Mieście[2].
Po wojnie studiował malarstwo na PWSSP we Wrocławiu, następnie w latach 1953–1959 kontynuował studia w gdańskiej PWSSP w pracowniach prof. Krystyny Łady-Studnickiej i Piotra Potworowskiego oraz ceramikę u prof. Hanny Żuławskiej[3] w jej pracowni w Kadynach. Pracowano tam m.in. nad zastosowaniem ceramiki do celów przemysłowych[4].
W 1957 roku zadebiutował na wystawie „Kadyny” w warszawskiej Starej Kordegardzie, wraz z innymi studentami prof. Żuławskiej[5]. Brał udział w wystawach: XV-lecia PRL – Warszawa 61, Młodej Plastyki – Sopot 63, Malarstwa Marynistycznego – Warszawa 63 (zakup do zbioru MKiS), Marynistycznej – Warszawa 64 (wyróżnienie MKiS), w II Festiwalu Malarstwa Współczesnego – Szczecin 64, w Międzynarodowej Wystawie Sztuki Krajów Nadbałtyckich „Ars Baltica 64” – Visby (zakup)[3].
W latach 60. współpracował z Cepelią, był także kierownikiem artystycznym włocławskiej Spółdzielni „Przyjaźń” wytwarzającej dotychczas głównie doniczki. Trzaska rozszerzył znacząco portfolio zakładu, projektując m.in. patery, wazony i świeczniki[5][6].
Działał w opozycji, m.in. w Komitecie Obrony Więzionych za Przekonania. Po ogłoszeniu stanu wojennego w grudniu 1981 roku został internowany. Od 5 maja do 20 października 1982 przebywał w Ośrodku Odosobnienia w Strzebielinku, gdzie współtworzył struktury opozycji i dokumentował życie codzienne w rysunkach[7]. Internowanie określał jako „bułkę z masłem” w porównaniu z przeżyciami powstania warszawskiego, których doświadczył jako dziecko[8]. Jak deklarował, nigdy nie był związany z PZPR[9].
Zmarł 12 września 2019 roku[10], pochowany 18 września 2019 roku na cmentarzu Oliwskim (kwatera 29-12-21)[11].
Twórczość
Tworzył ceramikę artystyczną, rysunki oraz obrazy. Jego ceramika łączyła tradycyjne formy z nowoczesną, a nawet eksperymentalną stylistyką. Prace cechowały się miękkimi formami, często organicznymi, oraz intensywną kolorystyką szkliw. Współpracował z Cepelią i włocławską „Przyjaźnią”[5]. Jedną z jego najbardziej znanych realizacji jest dekoracja ceramiczna wnętrza Domu Technika NOT w Gdańsku, przy ul. Rajskiej 6. Została wykonana z wielobarwnej ceramiki w technice wypału wysokotemperaturowego, typowej dla Trzaski i środowiska gdańskiego w latach 60. i 70. XX wieku[12].
Twórczość opozycyjna
W stanie wojennym współpracownik Ogólnopolskiego Komitetu Oporu, za którą to działalność, w tym ukrywanie kierownictwa tej podziemnej organizacji, został przez komunistyczne władze pozbawiony wolności[13]. W czasie internowania w Ośrodku Odosobnienia dla Internowanych w Strzebielinku nieopodal Wejherowa (1981–1982) stworzył cykl ok. 400 portretów współinternowanych, co jest świadectwem tamtych wydarzeń[9][14].
Prace zostały wykonane głównie ołówkiem i tuszem. Obrazował też w swoich dziełach codzienną egzystencję osadzonych jak np.: przedstawienia cel, spacerniaka czy widoki zza krat. W warunkach więziennych tworzył też ulotki i pocztowe znaczki podziemnej Solidarności, poprawa jakości ich wykonania została dostrzeżona przez strażników więziennych. Przy wytwarzaniu prac przeznaczonych do reprodukowania w większej liczbie posługiwał się techniką linorytu, stosując tusz z długopisów oraz sok z buraka, a jako matrycę płytki PCW, którymi były pokryte więzienne korytarze[15].
Krótko po opuszczeniu więzienia, Biblioteka Narodowa odkupiła część jego prac z okresu internowania, mimo iż miano w tej państwowej instytucji świadomość, że są one dziełami twóry oskarżanego o działalność antypaństwową. Komunistyczne władze dopuściły również do wystawienia tych prac w sopockim Biurze Wystaw Artystycznych. Rysunkowa dokumentacja więziennej codzienności przyciągnęła tłumy i stała się rodzajem demonstracji politycznej[15]. Prace te zostały w 2009 roku przekazane do Europejskiego Centrum Solidarności[5].
Życie prywatne
Był mężem Krystyny Radatz-Trzaski (1935–2015), lekarki pediatry, pochodzącej z rodziny niemiecko-żydowskiej[16]. Ich synem jest Mikołaj Trzaska – muzyk jazzowy i kompozytor, współtwórca grupy Miłość, autor muzyki filmowej, m.in. do dzieł Wojciecha Smarzowskiego[17]
Żeglarstwo
Andrzej Trzaska był aktywnym członkiem Akademickiego Klubu Morskiego (AKM) w Gdańsku. W 1967 roku uczestniczył w historycznej wyprawie jachtem „Swarożyc III” na Spitsbergen, która była pierwszym w historii światowego żeglarstwa rejsem jachtu żaglowego do tego archipelagu[18]. Załogę stanowili m.in. kapitan Wacław Liskiewicz, Andrzej Janik, Tadeusz Stawski, Dobrosław Daraszkiewicz oraz Kazimierz Przecławski[19]. Po zakończeniu wyprawy uczestnicy utrzymywali ze sobą kontakt, spotykając się corocznie w rocznicę wypłynięcia[20].
Ordery i odznaczenia
- Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2014)[21]
- Krzyż Wolności i Solidarności (2017)[22]
Nagrody i wyróżnienia
- Nagroda Ministra Kultury i Sztuki
- III nagroda na II Biennale Ceramiki Polskiej w Wałbrzychu w dziale „Ceramika dla architektury” (1981)[23]
Przypisy
- ↑ Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej [online], katalog.bip.ipn.gov.pl [dostęp 2025-11-02].
- ↑ Andrzej Trzaska - fragmenty rozmowy z Moniką Skorek, Gdańsk, grudzień 2006 [online], www.artin.gda.pl [dostęp 2025-09-08].
- 1 2 Galeria Liter. Andrzej Trzaska. „Litery”. Nr 5 (41), s. 33, maj 1965. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Prasowe RSW „Prasa”. [dostęp 2025-09-08].
- ↑ Andrzej Trzaska – Artinfo.pl.
- 1 2 3 4 Krzęcessa-Ropiak, „Ceramika jako manifest. Andrzej Trzaska i jego szkicowniki ze Strzebielinka”, Art & Documentation 25 (2021).
- ↑ TRZASKA Andrzej (ur. 1935) [online], artinfo.pl (pol.).
- ↑ IPN Gdańsk – wspomnienie pośmiertne.
- ↑ Odszedł Andrzej Trzaska (1935–2019) – Region Gdański NSZZ „Solidarność” [online], solidarnosc.gda.pl [dostęp 2025-08-29].
- 1 2 Andrzej Trzaska - fragmenty rozmowy z Moniką Skorek, Gdańsk, grudzień 2006 [online], www.artin.gda.pl [dostęp 2025-09-10].
- ↑ GAPS – Gdańska Artykulacja Przestrzeni Sztuki.
- ↑ Wyszukiwarka Cmentarze w Gdańsku [online], cmentarze-gdanskie.pl [dostęp 2025-09-08].
- ↑ GAPS – Dekoracja NOT.
- ↑ Portret męski – Czytanie Obrazow [online] [dostęp 2025-08-29].
- ↑ Instytut Pamięci Narodowej – Gdańsk, Nie żyje Andrzej Trzaska – malarz, rysownik i ceramik, w stanie wojennym współpracownik Ogólnopolskiego Komitetu Oporu, „Instytut Pamięci Narodowej – Gdańsk” [dostęp 2025-08-29] [zarchiwizowane z adresu 2025-05-04].
- 1 2 Monika Krzencessa-Ropiak, Andrzej Trzaska. Twórczość w ośrodku internowania [online], Europejskie Centrum Solidarności (pol.).
- ↑ 1. Splątane korzenie, [w:] Tomasz Gregorczyk i Janusz Jabłoński (red.), Wrzeszcz! Mikołaj Trzaska : autobiografia, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2020, s. 5–34, ISBN 978-83-08-07336-0.
- ↑ Mikołaj Trzaska | Życie i twórczość | Artysta [online], Culture.pl [dostęp 2025-09-10].
- ↑ 1967 – Swarożyc na Spitsbergenie – Polskie Żeglarstwo Polarne [online] [dostęp 2025-04-17].
- ↑ Historia rejsów po archipelagu Svalbard. Natango.pl. [dostęp 2025-04-15].
- ↑ Zmarł Andrzej Trzaska. Zeglarski.info, 2019-09-16. [dostęp 2025-04-15].
- ↑ M.P. z 2014 r. poz. 1003 (ISAP) „za wybitne zasługi w działalności na rzecz przemian demokratycznych w Polsce”.
- ↑ M.P. z 2018 r. poz. 36 (ISAP) „za zasługi w działalności na rzecz niepodległości i suwerenności Polski oraz respektowania praw człowieka w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej”.
- ↑ Kronika życia kulturalnego Wybrzeża Gdańskiego 1981–1984. Plastyka. Fotografika. „Gdański Rocznik Kulturalny”. Nr 9, s. 262, 1987. Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo Przyjaciół Sztuki. [dostęp 2025-11-02].