Antoni Józef Mars

Matka Franciszki, Antonina z Jezierskich Żelechowska, żona Konstantego Stobnickiego, w 1855 roku przejęła Limanową oraz Starą Wieś od krewnej Dunikowskiej z Jezierskich. Po śmierci Antoniny majątek został podzielony pomiędzy spadkobierców^[1]. W zamian za rentę już w 1953 roku Antoni Józef Mars przejmuje część majątku a po 10 latach spłaca wszystkich spadkobierców i zostaje właścicielem majątku w Limanowie, dworku w Starej Wsi^[2] oraz Sowlin z Czachurszczyzną^[8][9]. Limanowa została w rękach Marsów do reformy rolnej w 1945^[2]. Zmarł w 1905 roku w Limanowej; spoczywa w kaplicy grobowej rodziny Marsów na limanowskim cmentarzu parafialnym^[2][10].

W dworze, w Starej Wsi, który niegdyś był ich własnością, dziś mieści się Muzeum Regionalne Ziemi Limanowskiej^[8]. Do kompleksu dworskiego należały dawniej m.in. browar (obecnie budynek starostwa powiatowego), park dworski (jego pozostałości stanowią obecnie Park Miejski), neogotycka kaplica świętego Walentego oraz gospodarstwo hodowlane. Na polach i lasach należących do Marsów wybudowane zostały os. Zygmunta Augusta i os. Marsów. W dwudziestoleciu międzywojennym dwór był ośrodkiem życia publicznego i politycznego; gościł m.in. prezydenta Ignacego Mościckiego oraz ministra spraw zagranicznych Józefa Becka^[8]. Po II Wojnie światowej władze komunistyczne odebrały majątek rodzinie Marsów. W latach 1946–1951 w budynku mieściło się Gimnazjum Leśne, a później Państwowy Ośrodek Maszynowy i Powiatowy Sztab Wojskowy. Od 1970 r. w budynku mieściło się Muzeum Ziemi Limanowskiej i biura PTTK. Od 1987 r. budynek jest wyłączną siedzibą Muzeum Regionalnego Ziemi Limanowskiej^[8].

Antoni Mars swoje zainteresowania kierował głownie na sprawy społeczne. Związał się z powstającą w Galicji organizacji pokojowej w Nowym Sączu która działała pod hasłem „oświata, moralność, wolność, narodowość” i miała działać na rzecz rozwoju galicyjskiej gospodarki; Antoni Mars był przewodniczącym kółka w powiecie limanowskim^[2][11]. W 1863 roku przedstawiciele władz powstańczych namawiali ziemian do włączenia się w walkę powstańczą a organizacje przemianować na związek rewolucyjny. Antoni Mars był przeciwny tym zmianom^[12]. W swoim pamiętniku pisał:

Pomimo sprzeciwu organizacja włączyła się w walki niepodłegłościowe za co władze zdelegalizowali organizacje^[13].

Zainicjował (przedkładając dokładny projekt) powstanie „Sądów Polubownych”, które miały m.in. zastąpić kosztowne i długotrwałe sądy państwowe. Sądy Polubowne zajmowały się sporami w gronie ziemian, ale i nieporozumieniami z włościanami, mieszczanami czy Żydami^[2].

Z ziemianami: Marcelim Żukiem-Skarszewskim i Maksymilianem Marszałkowiczem założył w Nowym Sączu "Dom Rolniczo-Komisowy Józef Mars i Spółka"^[2], który ówczesne władze nakazały po krótkiej działalności zamknąć. W jego miejsce założono "Dom Zleceń". W listopadzie 1862 roku powstała Ława Obwodowa Sądecka, w której zasiadał również Antoni Mars^[2]. Pod szyldem niesienia pomocy ekonomicznej rolników, "Dom Zleceń" podczas powstania styczniowego pomagał powstańcom przewożąc dla nich broń z Węgier w zamian za wyroby ze skór i ubrania^[2]. Za tę działalność Antoni Mars był aresztowany. Po powstaniu musiał spłacić zaciągniętą pożyczkę w kwocie 20 tysięcy złotych reńskich przez "Dom Zleceń" na rzecz pomocy dla powstańców^[2].

W 1877 roku Antoni Mars założył Towarzystwo Zaliczkowe, czyli instytucję pożyczkową^[2][a][14]. W pracy Stefani Bojarskiej z 1917 roku, autorka podaje datę 1896 jako stworzenie Towarzystwa Zaliczkowego a następnie prawdopodobnie myli stowarzyszenie z Towarzystwem Ochrony Własności Ziemskiej^[15]. Pierwszych trzydziestu członków utworzyło fundusz zakładowy w wysokości 200 złotych a sam założyciel dołożył kolejne 1000 złotych. Pod koniec 1877 roku Towarzystwo Zaliczkowe rozpoczęło prace organizacyjne, na początku 1878 roku zostało zarejestrowane w sądzie a 15 kwietnia 1878 roku odbyło się pierwsze posiedzenie członków założycieli. Antoni Mars kierował Towarzystwem przez wiele lat nie pobierając wynagrodzenia, a na siedzibę przeznaczył własny lokal^[2].

W szczytowym okresie Towarzystwo Zaliczkowe dysponowało aktywami w wysokości 379 tys. 346 zł. „Towarzystwo Zaliczkowe” miało na celu stymulowanie miejscowych do zaciągania kredytów na rozwój własnych gospodarstw, a także ochronę przed lichwą^[16].

W 1881 roku Antoni Mars powołał Towarzystwo Ochrony Własności Ziemskiej, którego celem było ratowanie zadłużonych gospodarstw przed nieuczciwymi wierzycielami^[2]. Towarzystwo to w ciągu dwunastu lat uregulowało interesy 19 majątków ziemskich i 441 gospodarstw chłopskich. Część limanowskiego majątku Mars dzierżawił mieszczanom, zaś browar Żydom. Od 1865 roku gospodarstwem zajął się sam, wynajmując do pracy włościan, którzy w ten sposób mieli zapewnioną stałą pracę^[2]. Przy Towarzystwie Ochrony Własności Ziemskiej w Limanowej od roku 1883 istniał fundusz zapomogi dla gospodarstw chłopskich dotkniętych klęską pożaru, których nie stać było na płacenie wysokich składek ubezpieczeniowych w państwowych towarzystwach asekuracyjnych^[2].

Towarzystwo Zaliczkowe pod nazwą Towarzystwo Zaliczkowe i Ochrony Własności Ziemskiej, działało do końca listopada 1941 roku. W 1942 roku, jako spółdzielnia przejmująca, połączyła się z Kasą Stefczyka w wyniku czego 10 czerwca 1942 roku nastąpiła sądowa rejestracja połączonych instytucji kredytowych, które utworzyły Bank Spółdzielczy. Zrzeszał on 1552 członków, a suma wkładów wynosiła 86 120 złotych^[2].

W 1865 roku Antoni Mars przejął od żydowskiego dzierżawcy browar, który wzmiankowany był już w XVII wieku. W latach 1890–1900 Mars rozbudował i wyposażył browar w nowe urządzenia. Doprowadził wodociąg, zbudował tzw. maszynownię z wysokim kominem wyposażoną w maszynę parową napędzającą generator wytwarzający prąd elektryczny, służący zarówno browarowi, dworowi, kościołowi, jak i oświetleniu części rynku oraz po przeciwnej stronie budynek mieszczący produkcję oraz pomieszczenia administracyjne i techniczne. Do produkcji wykorzystywano materiały z różnych stron cesarstwa austro-węgierskiego: jęczmień z Węgier, słód ze Śląska Cieszyńskiego, węgiel z Górnego Śląska, natomiast butelki z Moraw^[1]. Browar należał do najlepszych i najnowocześniejszych zakładów tego typu^[8]. W browarze warzono takie gatunki jak koźlak i marcowe^[17]; to ostatnie znane jako "piwo marsowe"^[8] sprzedawano na terenie powiatów: nowosądeckiego, limanowskiego i myślenickiego, a także eksportowano na Węgry^[2]. W browarze warzono takie gatunki jak koźlak i marcowe. Zygmunt Mars przekazał zarząd nad browarem swojemu bratankowi Grzegorzowi, który doprowadził w 1934 r. do upadłości firmy. W latach 30. XX wieku zaprzestano produkcji piwa w browarze^[1]. Według innych źródeł, w 1934 roku rodzina Marsów sprzedała browar na rzecz Arcyksiążęcego Browaru w Żywcu^[18].

W 1869 Antoni Mars był założycielem pierwszego limanowskiego teatru (1869), na pietrze budynku dawnej gorzelni, tam gdzie później mieściło się Towarzystwo Zaliczkowe i Towarzystwo Sokołów (Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”). Sala teatralna pomieścić mogła ponad 200 osób a całą przebudowę lokalów przeprowadził własnym kosztem, a urządzenia zakupione zostały ze składek ofiarodawców. Na premierę pierwszej sztuki przybyło wielu gości m.in. z Nowego Sącza, Bochni, a gościem honorowym był dyrektor teatru krakowskiego^[2].

Antoni Mars był kolatorem limanowskiego kościoła. W 1891 r. wszedł jako wiceprzewodniczący do Komitetu Budowy Kościoła w Limanowej^[2]. W 1896 roku został drugim prezesem limanowskiego gniazda Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, któremu zapewnił początkowo lokale we własnych budynkach^[2][19].