Antoni Purtal

Antoni Purtal

Antoni Purtal (1939)
Data i miejsce urodzenia	12 czerwca 1895 Roskosz, Królestwo Polskie
Data i miejsce śmierci	17 marca 1943 KL Auschwitz, Polska pod okupacją III Rzeszy
Wiceprezydent Łodzi
Okres	od 8 lutego 1939 do 4 września 1939
Przynależność polityczna	Polska Partia Socjalistyczna
Odznaczenia

Antoni Purtal ps. „Szczerba”, „Janek” (ur. 12 czerwca 1895 w folwarku Roskosz w gminie Kąkolewnica w powiecie radzyńskim, zm. 17 marca 1943^[1] w niemieckim obozie koncentracyjnym Auschwitz w Oświęcimiu) – działacz PPS, członek i uczestnik zamachów Pogotowia Bojowego PPS. Uczestnik I i III powstania śląskiego. Z pierwszego zawodu stolarz. Potem drukarz i dziennikarz. Radny, pracownik samorządowy, członek zarządu miasta i wiceprezydent Łodzi w 1939. Podczas okupacji niemieckiej w czasie II wojny światowej organizator działalności podziemnej PPS-WRN. Więzień obozów koncentracyjnych.

Antoni Purtal był synem robotnika folwarcznego Mateusza i Marii z domu Zajączkowskiej. Ukończył trzyoddziałową szkołę elementarną w Siedlcach. W latach międzywojennych uzupełnił wykształcenie do poziomu wymaganego od urzędników państwowych^[2]. W 1905 przybył wraz z rodzicami do Łodzi, gdzie rozpoczął praktykę stolarską. W lipcu 1914 otrzymał dyplom czeladniczy i rozpoczął pracę w zakładzie stolarskim Goldberga. Pod koniec 1915 przystąpił wraz z bratem Janem do Polskiej Partii Socjalistycznej.

Początkowo organizował w mieszkaniu rodziców zebrania robotników drzewnych. Na polecenie władz okręgowych PPS, od czerwca 1916, w pałacyku fabrykanta Roberta Schweikerta przy ul. Nowo-Spacerowej (ob. al. Kościuszki) 81 (gdzie jego ojciec był portierem) zorganizował tajną drukarnię PPS. W pracę drukarni zaangażowani byli również jego rodzice i rodzeństwo.

W 1917 wstąpił do Pogotowia Bojowego PPS. Do lipca 1918 był Instruktorem okręgowym (dowódcą) Okręgu Pogotowia Bojowego PPS w Łodzi. Był chorążym sztandaru PPS w czasie demonstracji 1 maja 1917 która została zatrzymana przez policję, a następnie przerodziła się w walkę uliczną PPS z oddziałami niemieckimi. W tym czasie Purtal wraz z bratem uczestniczył w organizowaniu Związku Zawodowego Robotników Przemysłu Drzewnego. Razem zostali wybrani do zarządu związku. Był również współpracownikiem warszawskiego pisma PPS „Jedność Robotnicza” redagowanego przez Feliksa Perla i Mieczysława Niedziałkowskiego.

Pod koniec 1917 na polecenie Okręgowego Komitetu Robotniczego PPS podjął się organizacji większej tajnej drukarni z uwagi na zwiększające się potrzeby wydawnicze PPS. W tym celu w grudniu wynajął lokal przy ulicy Pańskiej (ob. S. Żeromskiego) 77 pod pozorem otwarcia warsztatu stolarskiego. W tej drukarni, która ruszyła od początku 1918, drukowano organ Łódzkiego Okręgowego Komitetu Robotniczego „Łodzianin” oraz inne pisma PPS i POW. W nocy z 25 na 26 lipca 1918 drukarnia została przypadkowo odkryta przez patrol policji niemieckiej. W czasie ucieczki Purtal oraz Jan Andrzejczak „Pawłowski”, zabili w swojej obronie dwóch ścigających ich policjantów. Następnego dnia otrzymali od przewodniczącego łódzkiego OKR PPS Aleksandra Napiórkowskiego fałszywe paszporty. Purtal pod nazwiskiem „Aleksander Zajączkowski” udał się do Warszawy.

W Warszawie znalazł się pod dowództwem komendanta Sztabu Bojowego Pogotowia Bojowego PPS Józefa Korczaka. Na jego polecenie 1 października 1918 wraz z Czesławem Trojanowskim dokonał zamachu na dr. Ericha Schultze, naczelnika niemieckiej policji politycznej w Warszawie. Pierwszy strzelał Purtal powalając komisarza na chodnik, następnie Trojanowski oddał dwa strzały do leżącego. Schultze został zabity^[3]. Za tę akcję, 11 listopada 1921, Antoni Purtal został odznaczony, jako pierwszy cywil w II Rzeczypospolitej, przez Józefa Piłsudskiego Orderem „Virtuti Militari” V klasy^[4][5]. Po ukończeniu kursu instruktorów bojowych, został w listopadzie skierowany do Lublina.

13 listopada 1918 w trakcie demonstracji PPS na rzecz wsparcia rządu Ignacego Daszyńskiego, obok: Mieczysława Mańkowskiego, Józefa Korczaka, Karola Andersa, Haliny Chełmickiej, Zygmunta Zaremby i Tadeusza Szturm de Sztrema znalazł się w delegacji, która za zgodą Józefa Piłsudskiego zawiesiła czerwony sztandar Pogotowia Bojowego PPS na wieży Zamku Królewskiego w Warszawie^[6].

W listopadzie 1918 wrócił do Łodzi. Tu został członkiem Milicji Ludowej gdzie kierował w jej strukturach sekcją wywiadowczą. W maju rozpoczął pracę w łódzkim samorządzie. W sierpniu 1919 walczył jako ochotnik w I powstaniu śląskim. W trakcie powstania pojmał w Katowicach i przewiózł przez granicę niemieckiego szpiega Wielowiejskiego.

Brał udział w szkoleniach wojska i PPS ochotników do walk na Śląsku. Według jednej z hipotez Romualda Kaczmarka – w 1920 Purtal w ramach Związku Obrońców Ojczyzny służył w I Oddziale Partyzanckim na tyłach armii bolszewickiej w okolicach Grodna^[7]. W 1921 wziął również udział w walkach III powstania śląskiego w ramach dywersyjnej „Grupy Destrukcyjnej Wawelberga”.

W okresie międzywojennym przez wiele lat kierował komitetem dzielnicy PPS „Koziny” w Łodzi. Od października 1923 w składzie Okręgowego Komitetu Robotniczego w Łodzi. Od 1927 do 1931 wiceprzewodniczący łódzkiego OKR, w 1931 i w 1933 przejściowo przewodniczący OKR. Od 1926 do 1928 pełnił funkcję zastępcy członka Centralnego Sądu Partyjnego PPS, zaś w latach 1928–1932 był członkiem Rady Naczelnej PPS.

W 1923 współorganizował oddział łódzki Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego. W okresie 1929–1931 był komendantem Milicji PPS. W 1928 był członkiem Komitetu Budowy Domów Robotniczych oraz członkiem, jury konkursowego na projekt domów. Działania te doprowadziły do powstania Osiedla im. Józefa Montwiłła-Mireckiego. Z ramienia PPS był również członkiem zarządu łódzkiej Kasy Chorych od 1924 do 1928.

W 1929 przewodniczył Robotniczemu Towarzystwu Przyjaciół Dzieci w Łodzi. W tym czasie opublikował w piśmie „Niepodległość” swoje wspomnienia z okresu działalności w Pogotowiu Bojowym PPS^[8].

Działał też w Towarzystwie Abstynentów „Przyszłość” oraz Resursie Rzemieślniczej w Łodzi.

Od listopada 1927 był radnym Rady Miejskiej w Łodzi III kadencji. Tu pełnił funkcję ławnika (członka zarządu) kierującego wydziałem opieki społecznej^[9]. W 1928 przewodniczył komisji gospodarczej Rady Miejskiej. Reprezentował miasto na zebraniu Związku Miast Polskich w 1929. Od grudnia 1929 był zastępcą Miejskiego Komitetu Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego. Od 1930 reprezentował łódzką Radę w Państwowej Radzie Opieki Społecznej.

Ponownie wybrany do Rady Miejskiej IV kadencji w 1931. Od 1933 pełnił funkcję kierownika w Wydziale Wojskowym, zaś w 1935 powołano go na stanowisko kierownika Wydziału Gospodarczego łódzkiego Magistratu. Reprezentował miasto w radzie nadzorczej Gazowni Miejskiej oraz był członkiem Zarządu Kolei Elektrycznej Łódzkiej (tramwaje miejskie). W 1937 reprezentował miasto w zarządzie Giełdy Zbożowo-Towarowej. 8 lutego 1939 po wyborze Jana Kwapińskiego na prezydenta Łodzi, został wraz z Arturem Walczakiem i Arturem Szewczykiem wybrany na funkcję wiceprezydenta miasta. Sprawował nadzór nad wydziałami: oświaty i kultury, opieki społecznej, zdrowia publicznego, gospodarczym, wojskowym. Od marca 1939 przewodniczył również Komisji Dyscyplinarnej I instancji.

Przed wybuchem wojny wspólnie z Tadeuszem Sztrum de Sztremem organizował grupy dywersyjne PPS na wypadek wojny^[10].

Po wybuchu wojny, w pierwszych dniach września 1939, został ewakuowany wraz z całym urzędem na wschód. W Zaleszczykach zrezygnował z przekroczenia granicy i wraz z rodziną przedostał się 22 października do Warszawy. Poszukiwany przez Gestapo, posługiwał się fałszywymi dokumentami – po zmarłym emerycie – na nazwisko „Jan Bogon”. Zapuścił brodę i chodził o lasce^[11]. Od grudnia 1939 kierował okręgiem Warszawa-Podmiejska PPS-WRN oraz kierował warszawskim okręgiem Gwardii Ludowej WRN.

3 czerwca 1942 został przypadkowo aresztowany w mieszkaniu żony Mariana Malinowskiego. Funkcjonariusze Gestapo z uwagi na brodę sądzili początkowo, że schwytali Tomasza Arciszewskiego^[12]. Został osadzony na Pawiaku i w toku śledztwa rozpoznany jako „od dawna poszukiwany przez łódzkie Gestapo Antoni Purtal”. Do rozpoznania przyczynił się aresztowany działacz łódzkiej PPS i konspiracyjnej organizacji Polscy Socjaliści Henryk Wachowicz^{[13][14][15][16]}.

Denuncjator poradził zgolić brodę Purtalowi i porównać twarz ze zdjęciem zamieszczonym w artykule Purtala w piśmie „Niepodległość”.

17 stycznia 1943 został wywieziony do obozu na Majdanku^[17] w dużym transporcie ok. 1200 mężczyzn i 311 kobiet^[18]. W obozie był ponoć jednym z członków konspiracyjnej grupy samopomocowej PPS. Według Romualda Kaczmarka^[19] 5 maja 1943 przewieziono go do obozu Auschwitz gdzie utracono z nim kontakt. O jego śmierci dowiedziano się dopiero po wyzwoleniu obozu.

W lutym 1946 łódzki dziennikarz, więzień m.in. KL Auschwitz – Mieczysław Jagoszewski opublikował na łamach miejscowego „Expressu Ilustrowanego” obszerny materiał pt. „Jak umierał [w KL Auschwitz] Antoni Purtal, b. wiceprezydent Łodzi, znany działacz socjalistyczny i bojowiec^[20]. W porównaniu z danymi podawanymi przez Romualda Kaczmarka i Marię Nartonowicz-Kot istnieje zasadnicza rozbieżność chronologiczna w biografii ostatnich miesięcy życia Antoniego Purtala.

Według M. Jagoszewskiego Antoni Purtal do KL Auschwitz został przywieziony w styczniu 1943 z obozu na Majdanku i tu zarejestrowany jako stolarz z nr obozowym 104093, co znajduje potwierdzenie w obozowej kartotece zatrudnienia więźniów^[21] (wynikałoby z tego, że Majdanek był w jego przypadku tylko etapem w drodze do KL Auschwitz). W KL Auschwitz podobno od razu został umieszczony na bloku nr 11 (tzw. „bloku śmierci”) co według współtowarzyszy obozowych było sygnałem, że miał być tu stracony. Przybył do obozu w złym stanie fizycznym, ale dzięki staraniom współwięźniów – Henryka Bartoszewicza^[22] i dr Dima^[23] udało się go umieścić w szpitalu obozowym pod opiekę dr Bogdana Zakrzewskiego, gdzie odzyskał siły. 13 marca 1943, o godz. 11.00 zjawił się w szpitalu Unterscharführer SS Stibitz^[24], kazał wezwać Purtala, a następnie pozbawił go życia przy pomocy dosercowego zastrzyku z fenolu. Według informacji tegoż dziennikarza, Antoni Purtal, domyślając się powodu wezwania, miał powiedzieć na pożegnanie współtowarzyszom niedoli „Pamiętajcie! Szanujcie się i ratujcie jeden drugiego, bo już naprawdę zostało nas tak niewielu...”. Ciało Purtala zostało spalone w obozowym krematorium w Birkenau.

Od 1919 żoną Purtala była Adela z domu Bocheńska (1897–1973), również aktywna działaczka PPS, członkini Okręgowego Wydziału Kobiet PPS i władz RTPD. Mieli dwie córki: Hannę Adelę (1920–1937) i Krystynę Barbarę (1922–2000) uczestniczkę powstania warszawskiego. Obie córki przed 1939 należały do Czerwonego Harcerstwa TUR.

• Krzyż Złoty Orderu Virtuti Militari
• Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 4983 – 11 listopada 1921^[5][25]
• Krzyż Niepodległości z Mieczami – 2 maja 1933 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”^[26]

• Mieczysław Jagoszewski, Jak umierał [w KL Auschwitz] Antoni Purtal, b. wiceprezydent Łodzi, znany działacz socjalistyczny i bojowiec; [w:] „Express Ilustrowany” (Łódź), 2.02.1946, nr 17, s. 2.
• Ludwik Mroczka, Łódzka organizacja Polskiej Partii Socjalistycznej w latach 1918–1926, Łódź 1971.
• Artur Leinwand, Pogotowie Bojowe i Milicja Ludowa w Polsce 1917–1919, Warszawa 1972.
• Domańska Regina, Pawiak, więzienie gestapo. Kronika 1939-1944, Warszawa 1978, s. 282.
• Barbara Wachowska, Purtal Antoni, ps. Szczerba, Bogon, Janek, [w:] „Polski Słownik Biograficzny”, t. 29, z. 3, Wrocław 1986.
• MariaM. Nartonowicz-Kot MariaM., Polski ruch socjalistyczny w Łodzi w latach 1927–1939, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2001, ISBN 83-7171-426-2, OCLC 751262198 .
• Adrian Uljasz, Antoni Purtal (1895–1943), pseudonimy „Szczerba”, „Janek” – działacz łódzkiej PPS, „Przegląd Nauk Historycznych”, 2004, nr 1(5) ISSN 1644-857X.
• Romuald Kaczmarek, List w sprawie artykułu o Antonim Purtalu, „Przegląd Nauk Historycznych”, 2006, nr 2(10), ISSN 1644-857X.
• Romuald Kaczmarek, Zamach na Schultzego, „Mówią Wieki”, 2008, nr 2.
• Romuald Kaczmarek, Drugi list w sprawie publikacji o Antonim Purtalu, „Prawa Łódź”, cz. 1, 30 X 2019 http://prawalodz.pl/drugi-list-1 [dostęp 24 IV 2022]; cz.2, 31 X 2019 http://prawalodz.pl/drugi-list-w-sprawie-publikacji-o-antonim-purtalu---cz-ii [dostęp 24 IV 2022] ; cz. 3, 1 XI 2019 http://prawalodz.pl/drugi-list-w-sprawie-publikacji-o-antonim-purtalu---cz-iii [dostęp 24 IV 2022]
• Romuald Kaczmarek, Biografia zapomnianej legendy: Antoni Purtal, „Szczerba”, „Janek” (1895–1943); bojownik o niepodległość Polski, działacz PPS i samorządowy urzędnik, wiceprezydent Łodzi; [w:] „Siglum”, 2011, nr 1, s. 53–66 (stan z 4 X 2011 r.)
• Witold Kowalski, Antoni Purtal (1895-1943). Człowiek najwyższej próby; [w:] „Bohaterowie trudnych czasów” (dod. do kwartalnika „Kronika Miasta Łodzi”), 2012, tom 9, s. 30–35.
• Leszek Olejnik, Antoni Purtal (1895-1943). Karty z życiorysu, [w:] Łódzcy bohaterowie 1918 roku, pod red. W, Jarno i P. Waingertnera, Łódź 2018, s. 159–187
• Marcin Paszkowski, Prezentacja do wykładu R. Kaczmarka „Żołnierz wolności – Antoni Purtal”
• Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2026-01-07].