Antoni Stefanowski

Syn Adama, właściciela ziemskiego, i Stefanii ze Stabrowskich^[2] urodzony w majątku Niesin^[3] na terenie dzisiejszej Białorusi, w powiecie lepelskim guberni witebskiej. Rodzice zmarli wcześnie, osierocając Antoniego i jego brata Władysława. W Warszawie ukończył gimnazjum realne^[4] i zdał maturę w 1904 roku. Podczas nauki w gimnazjum 3 lata pracował w tajnych organizacjach. Po zdaniu matury wyjechał do Lipska, gdzie studiował psychologię i filozofię w ciągu 1,5 roku. Później był nauczycielem prywatnym.

W roku 1907 wstąpił jako jednoroczny ochotnik do armii rosyjskiej. Służył w jednym z pułków 3 Dywizji Piechoty Gwardii w Warszawie. Jednocześnie nauczył się łaciny, której nie uczono w realnych gimnazjach. Po jakimś czasie wyjechał na studia do Niemiec i Szwajcarii, kolejno do Jeny (gdzie studiował w semestrze letnim 1912), Zurychu i Heidelbergu. W 1914 roku ukończył medycynę na Uniwersytecie w Heidelbergu^[5][4] „magna cum laude” („z wielką pochwałą”) z tytułem doktora medycyny^[6]. W latach 1913–1914 był w Heidelbergu instruktorem wojskowym miejscowej, tajnej polskiej „drużyniackiej” organizacji studenckiej.

Zaraz po ukończeniu przez niego studiów i wybuchu I wojny światowej wyjechał do Krakowa z zamiarem wstąpienia do formujących się oddziałów polskich. Po drodze aresztowany w Wiedniu, jako obywatel rosyjski. Był internowany przez dwa miesiące w Wiedniu, Kalstein z.d. Thege i Weidhofen. Zwolniony wskutek starań znajomych. Wstąpił do II kompanii Galicyjskiej (II kompania wiedeńska Legionów Polskich). Następnie chwilowo pomocnik lekarza III batalionu 2 pułku piechoty II Brygady Legionów Polskich (w randze podporucznika), później w zastępstwie komendant Lazaretu Polowego II Brygady, po bitwie pod Mołotkowem (29 października 1914) awansowany na porucznika lekarza. 21 marca 1915 roku awansowany na kapitana lekarza. Przebył kampanię wołyńską, bukowińską i karpacką, jako lekarz pułkowy 2 pułku piechoty Legionów Polskich. 7 listopada 1915 roku uczestniczył w bitwie pod Bielgowem^[7], w trakcie której pozostał razem z rannymi żołnierzami mimo groźby wzięcia do niewoli przez Rosjan (jako obywatelowi rosyjskiemu, groziłaby mu wtedy kara śmierci za zdradę).

W 1917 roku przydzielony został do sztabu Polnische Wehrmacht^[4], usunięty z wojska wskutek niezłożenia Niemcom przysięgi (tzw. kryzys przysięgowy)^[4]. W 1918 roku pośredniczył w rozmowach pomiędzy marsz. Józefem Piłsudskim i gen. Józefem Hallerem, dotyczących powrotu Armii Hallera do Polski.

Pracował następnie jako lekarz szpitala w Warszawie, brał udział w pracy tajnej w komitecie opieki nad legionistami-inwalidami, łącznie z Polską Organizacją Wojskową. Od 1 stycznia 1919 roku w Wojsku Polskim. Podczas wojny polsko-bolszewickiej w Bitwie Warszawskiej zmobilizowany jako lekarz dywizyjny 2 Dywizji Piechoty Legionów, był także szefem sanitarnym 9 Dywizji Piechoty. 24 czerwca 1920 roku awansowany na podpułkownika lekarza. W trakcie Bitwy Warszawskiej zachorował na tyfus, co uniemożliwiło mu służbę na froncie. Później pracował jako zastępca komendanta Szpitala Ujazdowskiego w Warszawie. 27 lipca 1925 roku został przeniesiony do rezerwy w stopniu pułkownika ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919 w korpusie oficerów sanitarnych^[8]

31 stycznia 1918 roku ożenił się z Haliną Ciąglińską^[9], córką lekarza Adama Ciąglińskiego. Po wojnie objął stanowisko asystenta II Kliniki Chorób Wewnętrznych Szpitala Świętego Ducha, pod koniec lat 20. przeszedł na analogiczne stanowisko do Szpitala św. Łazarza. W 1919 roku urodziła się córka Halina, w 1923 Ewa, zaś w 1926 najmłodsza Zofia^[9].

17 maja 1922 roku odznaczono go orderem wojskowym „Virtuti Militari" V klasy^[10], a we wniosku o jego nadanie, czytamy m.in.^[11]:

Ponadto 26 października 1922 został odznaczony Krzyżem Walecznych^[12]. W swojej praktyce lekarskiej zajmował się interną, publikował w prasie medycznej. Leczył Stefana Żeromskiego pod koniec jego życia oraz wchodził w skład konsylium lekarskiego przed śmiercią marsz. Józefa Piłsudskiego^[13]. Konsylium orzekło beznadziejność stanu zdrowia marszałka, sugerując nawet początek procesu agonii. To właśnie Antoniemu Stefanowskiemu przypadło przekazanie tej smutnej nowiny Aleksandrze Piłsudskiej, przed którą do 12 maja ukrywano stan zdrowia jej męża^[14]. Od 1 maja 1936 roku w wyniku konkursu ordynator Oddziału Chorób Wewnętrznych Szpitala Dzieciątka Jezus^[5]. Jak wielu legionistów Stefanowski należał do masonerii.

W sierpniu 1939 roku został zmobilizowany i przydzielony do Szpitala Szkolnego Centrum Wyszkolenia Sanitarnego w Warszawie. Po agresji III Rzeszy na Polskę, 7 września 1939 ewakuowany ze szpitalem na wschód. Po agresji ZSRR na Polskę, 17 września dostał się w okolicach Trembowli do niewoli sowieckiej^[3]. Początkowo, w październiku 1939, był przetrzymywany obozie w Putywlu, a następnie od 3 listopada 1939 przebywał w obozie jenieckim w Kozielsku^[3][5], gdzie był lekarzem w obozowym szpitalu^[3]. Tam dowiedział się o śmierci najstarszej córki Haliny. Między 7 a 9 kwietnia 1940 został przekazany do dyspozycji naczelnika Zarządu NKWD Obwodu Smoleńskiego – lista wywózkowa nr 015/2 z 5 kwietnia 1940^[3]. Między 9 a 11 kwietnia 1940 został zamordowany w Katyniu^[3][5] przez funkcjonariuszy Obwodowego Zarządu NKWD w Smoleńsku oraz pracowników NKWD przybyłych z Moskwy na mocy decyzji Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940. Ofiary tej zbrodni grzebano w bezimiennych mogiłach zbiorowych, gdzie od 28 lipca 2000 mieści się oficjalnie Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu^[15][16]. W miejscu tym prowadzone były ekshumacje i prace archeologiczne^[17][18]. W 1943 zidentyfikowano go podczas ekshumacji nadzorowanych przez Niemców^[19], pod numerem 492^{[20][21][3][5][22]} – raport dzienny z 24 kwietnia 1943^[3]. Przy zwłokach Antoniego Stefanowskiego zostały odnalezione wizytówki oraz dwa kwity^[23][22][24]. Figuruje na liście Komisji Technicznej PCK pod numerem 0492^[24]. W Archiwum Robla wymieniony we wpisach z 12 września i 30 października 1939 w pamiętniku znalezionym przy szczątkach Stefana Pieńkowskiego^[25] (pakiet 0988-07, 11)^[3], a także wskazany na liście oficerów – jeńców obozu w Putywlu, pod adresem „Warszawa”, na kartce znalezionej przy szczątkach Zygmunta Stasiewicza^[26] (paczka 0712-02)^[3]. Jego symboliczny grób znajduje się na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (pod murem V-grób 64/65)^[27].