Archeologia fotografii

Archeologia fotografii – koncepcja teoretyczna, metoda badawcza i praktyka artystyczna stworzona przez Jerzego Lewczyńskiego (1924–2014), polegająca na odnajdywaniu, badaniu, ochronie i ponownej interpretacji historycznych materiałów fotograficznych. W ujęciu Lewczyńskiego fotografia stanowi nie tylko obraz, lecz także materialny ślad przeszłości, którego znaczenie może zmieniać się wraz z kolejnymi interpretacjami^[1][2].

Koncepcja wywarła wpływ na badania nad fotografią wernakularną, archiwami fotograficznymi oraz materialnością fotografii^[2][3].

Początki archeologii fotografii sięgają działalności artystycznej Jerzego Lewczyńskiego z końca lat 50. XX wieku. Jak wskazuje Kamil Myszkowski, praktyka gromadzenia i ponownego opracowywania odnalezionych fotografii oraz negatywów poprzedzała sformułowanie samego pojęcia i stopniowo przekształciła się w autorski program artystyczno-badawczy^[3].

Za przełomowy moment w rozwoju koncepcji uznaje się udział Lewczyńskiego w wystawie poświęconej fotografii subiektywnej w 1968 roku. Zaprezentowane tam prace wykorzystujące fotografie odnalezione i materiały archiwalne zapowiadały rozwijaną później archeologię fotografii^[4][5].

W następnych latach Lewczyński systematycznie gromadził anonimowe fotografie i negatywy, traktując je jako świadectwa historii i pamięci utrwalonej w materiale fotograficznym^[6].

Termin archeologia fotografii pojawił się w tekstach programowych Lewczyńskiego, w których określał ją jako działania polegające na „odkrywaniu, badaniu i komentowaniu zdarzeń, faktów i sytuacji dziejących się dawniej, w tzw. przeszłości fotograficznej”. Podkreślał przy tym, że każda fotografia – niezależnie od autorstwa czy wartości artystycznej – może stanowić dokument kultury i pamięci^[7].

Według Myszkowskiego archeologia fotografii łączyła opracowywanie archiwów fotograficznych z ich twórczą reinterpretacją, stając się zarówno metodą pracy z fotografią, jak i programem artystyczno-badawczym^[3].

Archeologia fotografii opiera się na przekonaniu, że fotografia jest nie tylko obrazem przedstawiającym określone wydarzenie, lecz także materialnym świadectwem historii. Wartość fotografii wynika nie tylko z jej treści lub autorstwa, ale również z historii samego obiektu – sposobu jego użytkowania, przechowywania oraz zachowanych śladów upływu czasu^[7].

Jednym z podstawowych założeń koncepcji jest traktowanie archiwum fotograficznego jako struktury otwartej. Odnalezione fotografie i negatywy mogą być ponownie opracowywane, zestawiane z innymi materiałami oraz interpretowane w nowych kontekstach historycznych i kulturowych. Jak zauważa Kamil Myszkowski, archeologia fotografii łączy opracowywanie archiwów z ich twórczą reinterpretacją^[3].

Istotnym elementem koncepcji jest materialność fotografii. Weronika Kobylińska-Bunsch wskazuje, że ślady starzenia się papieru fotograficznego, uszkodzenia emulsji, zabrudzenia czy ingerencje konserwatorskie stanowią integralną część historii fotografii i wpływają na jej interpretację^[2].

Archeologia fotografii podważa również tradycyjne rozumienie autorstwa. Wykonywanie nowych odbitek z odnalezionych negatywów oraz ich współczesne opracowanie sprawiają, że ostateczna forma dzieła jest wynikiem współistnienia historycznego zapisu i późniejszej interpretacji artystycznej^[2][3].

Archeologia fotografii je uznawana za jedno z najważniejszych osiągnięć teoretycznych Jerzego Lewczyńskiego oraz istotny wkład w rozwój polskiej refleksji nad fotografią. Jak wskazuje Kamil Myszkowski, koncepcja wykracza poza praktykę twórczą artysty, stanowiąc program artystyczno-badawczy poświęcony ochronie, opracowywaniu i reinterpretacji archiwów fotograficznych^[3].

Badacze wskazują, że zainteresowanie Lewczyńskiego fotografiami anonimowymi, archiwami rodzinnymi i materiałami pozbawionymi pierwotnego kontekstu wyprzedzało rozwój badań nad fotografią wernakularną, społeczną historią fotografii oraz materialnością obrazu fotograficznego^[2][3].

W 2008 roku powstała Fundacja Archeologia Fotografii, zajmująca się ochroną, opracowywaniem, digitalizacją i udostępnianiem archiwów fotograficznych.

Do popularyzacji idei przyczyniły się również późniejsze wystawy, m.in. Archeologia fotografii – reaktywacja, zorganizowana w 2019 roku przez Okręg Śląski Związek Polskich Artystów Fotografików^[8].

Jednym z najbardziej znanych przykładów realizacji archeologii fotografii była wieloletnia praca Jerzego Lewczyńskiego nad archiwum Feliksa Łukowskiego. Wykonując nowe odbitki z zachowanych negatywów i opracowując je we współczesnym kontekście, artysta zachowywał historyczny zapis fotograficzny, jednocześnie nadając mu nowe znaczenia. Jak zauważa Weronika Kobylińska-Bunsch, działania te podważały tradycyjne rozumienie autorstwa i ukazywały archiwum jako strukturę otwartą na kolejne interpretacje^[2][3].

Przykładem późniejszego wykorzystania tej koncepcji była wystawa Granice tożsamości Grzegorza Gorczyńskiego, zaprezentowana w 2009 roku. Prace wykonano w historycznych technikach fotograficznych, m.in. w gumie dwuchromianowej, platynotypii, cyjanotypii i technice olejnej, wykorzystując wybrane negatywy Jerzego Lewczyńskiego^[9].

Zdaniem Mariusza Kubielasa projekt odwraca charakterystyczną dla twórczości Lewczyńskiego relację między autorem a archiwum, pozostając jednocześnie zgodny z podstawowymi założeniami archeologii fotografii poprzez ponowne odczytanie i materialne przetworzenie historycznego obrazu^[9].

• KrzysztofK. Jurecki KrzysztofK., IreneuszI. Zjeżdżałka IreneuszI. (red.), Jerzy Lewczyński. Archeologia fotografii. Prace z lat 1941–2005, Września: Wydawnictwo Kropka , 2005, ISBN 83-89494-11-6 .