Arthur Currie

Arthur Currie
Guts and Gaiters
Ilustracja
Arthur Currie w 1917
generał generał
Pełne imię i nazwisko

Arthur William Currie

Data i miejsce urodzenia

5 grudnia 1875
Adelaide Metcalfe

Data i miejsce śmierci

30 listopada 1933
Montreal

Przebieg służby
Lata służby

1897–1920

Siły zbrojne

Canadian Army

Jednostki

Kanadyjskie Siły Ekspedycyjne

Stanowiska

d-a: 5 Pułku, 2 Brygady, 1 Dywizji i Korpusu Kanadyjskiego,
Inspektor Generalny Armii Kanadyjskiej

Główne wojny i bitwy

I wojna światowa:

Późniejsza praca

pracownik naukowy

Odznaczenia
Krzyż Wielki Orderu Łaźni (Wielka Brytania) Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Łaźni (Wielka Brytania) Krzyż Komandorski Orderu Łaźni (Wielka Brytania) Krzyż Wielki Orderu Św. Michała i Św. Jerzego (Wielka Brytania) Komandor Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja) Krzyż Wojenny 1914–1918 (Francja) Wielki Oficer Orderu Korony (Belgia) Krzyż Wojenny (Belgia) (1914–1918) Medal Sił Lądowych za Wybitną Służbę (Stany Zjednoczone)

Arthur William Currie (ur. 5 grudnia 1875 w Adelaide Metcalfe, zm. 30 listopada 1933 w Montrealu) – wysoki kanadyjski dowódca wojskowy okresu I wojny światowej, generał.

Karierę wojskową rozpoczął w 1897 roku jako żołnierz kanadyjskiej milicji na pół etatu, jednocześnie zarabiając na życie jako nauczyciel, a później jako agent ubezpieczeniowy i handlarz nieruchomościami. W hierarchii wojskowej szybko awansował: w 1900 roku otrzymał stopień podporucznika, w 1901 roku awansował na kapitana, w 1906 roku na majora, a w 1909 roku został dowódcą pułku artylerii. W 1913 roku objął dowództwo nad nowo utworzonym 50 Pułkiem Gordon Highlanders of Canada. Pogrążony w długach po krachu na rynku nieruchomości w Victorii, Currie przywłaszczył sobie 10 000 dolarów przeznaczonych na mundury pułkowe, aby spłacić własne długi. Przed odpowiedzialnością uchronił go wybuch I wojny światowej, po którym kanadyjski minister milicji, Sam Hughes, mianował Curriego dowódcą kanadyjskiej 2 Brygady. Po II bitwie pod Ypres Currie został awansowany na generała majora i dowódcę kanadyjskiej 1 Dywizji Piechoty. Po bitwie o grzbiet Vimy dotychczasowy dowódca Korpusu Kanadyjskiego Julian Byng otrzymał awans na generała, a Currie, dowódca 1 Dywizji Kanadyjskiej w tej bitwie, awansował na generała porucznika i objął dowództwo Korpusu Kanadyjskiego. Po powrocie do Kanady Currie otrzymał awans na pełnego generała i został Inspektorem Generalnym Armii Kanadyjskiej. Choć miał jedynie dyplom ukończenia szkoły średniej, w 1920 roku został rektorem i wicekanclerzem Uniwersytetu McGilla, piastując to stanowisko aż do śmierci w 1933 roku.

Sukces Currie’ego opierał się na jego zdolności do szybkiego dostosowywania taktyki związków operacyjnych do wymogów wojny pozycyjnej, stosując działania typu „wyrwij i utrzymaj”. Jest uważany za jednego z najzdolniejszych dowódców frontu zachodniego I wojny światowej i jednego z najwybitniejszych dowódców w historii kanadyjskiej armii.

Wczesne lata

Rodzinne gospodarstwo Curriego, 1919

Arthur Currie urodził się 5 grudnia 1875 roku jako syn Williama Garnera Cyrry’ego i Jane Patterson na ich farmie w pobliżu wioski Napperton w Ontario, na zachód od Strathroy[1][2]. Był trzecim z ośmiorga dzieci w rodzinie i dorastał na gospodarstwie swoich dziadków ze strony ojca, Johna Corrigana i Jane Garner[3]. Dziadkowie Curriego wyemigrowali z Irlandii w 1838 roku, aby uciec od konfliktów religijnych, a po przybyciu do Kanady przeszli z katolicyzmu i anglikanizmu na metodyzm, zmieniając nazwisko rodowe z Corrigan na Curry[3]. Arthur zmienił pisownię swojego nazwiska z Curry na Currie w 1897 roku[3].

Kształcił się w lokalnych szkołach powszechnych oraz w Strathroy District Collegiate Institute, gdzie okazał się dobrym uczniem, szczególnie zainteresowanym literaturą. Planował karierę zawodową w dziedzinie prawa lub medycyny, jednak śmierć ojca, gdy Arthur miał piętnaście lat, uniemożliwiła mu to z powodu ograniczonych środków finansowych rodziny[3]. Currie zamiast tego zaczął więc kształcić się na nauczyciela, ale nie udało mu się znaleźć pracy i wrócił do liceum, aby ukończyć szkołę z wyróżnieniem i dostać się na uniwersytet[3]. W maju 1894 roku, zaledwie kilka miesięcy przed egzaminami końcowymi, Currie pokłócił się z jednym ze swoich nauczycieli i w rezultacie opuścił szkołę średnią, aby szukać szczęścia w Kolumbii Brytyjskiej[3], licząc na skorzystanie z boomu finansowego, który był wynikiem budowy kolei transkontynentalnej[3]. Currie nie znalazł jednak perspektyw poza nauczaniem, więc uzyskał kwalifikacje nauczycielskie w Kolumbii Brytyjskiej i objął stanowisko nauczyciela w szkole na półwyspie Saanich na północ od Victorii[3]. W 1896 roku przeniósł się do Victorii, obejmując stanowisko w Boy’s Central School, a później w Victoria High School[1][3][4].

Kariera wojskowa

6 maja 1897 roku wstąpił do kanadyjskiej milicji jako niepełnoetatowy strzelec w 5 Pułku Artylerii Polowej Kolumbii Brytyjskiej. Osiągnął stopień kaprala w 1900 roku, a wkrótce potem zaproponowano mu stopień oficerski, co zapewniło mu znacznie wyższy status w kręgach towarzyskich Victorii[2]. Służba jako oficer była jednak wówczas kosztownym przedsięwzięciem. Od oficerów oczekiwano posiadania własnego kompletu dopasowanych mundurów i przekazywania części żołdu do kasyna oficerskiego[5]. Currie był zniechęcony perspektywami finansowymi jako nauczyciel[3]; w związku z tym w lutym 1900 roku porzucił nauczanie i objął stanowisko agenta ubezpieczeniowego w Matson & Coles, lokalnej firmie ubezpieczeniowej[3][6][7]. 14 sierpnia 1901 roku poślubił Lucy Chaworth-Musters, która była wychowywana przez ciotkę i wuja Curriego w Kolumbii Brytyjskiej po tym, jak została porzucona przez ojca, brytyjskiego oficera, po śmierci matki przy porodzie[8][9].

Oficerowie 5 Pułku w Macaulay Point w 1909 roku. Currie siedzi na ławce, trzeci od lewej

Currie traktował służbę milicjanta bardzo poważnie[10]. Uczęszczał na wszystkie dostępne kursy oferowane przez kontyngent armii brytyjskiej w koszarach Work Point w Esquimalt, często zamawiał podręczniki wojskowe z Londynu i można go było spotkać na strzelnicy w każdą sobotę[4][8]. Był zapalonym strzelcem i został wybrany na prezesa Stowarzyszenia Strzelców Kolumbii Brytyjskiej w 1905 roku[9]. Awansował na kapitana w listopadzie 1901 roku, a następnie na majora w 1906 roku[8][10]. Do września 1909 roku awansował do stopnia podpułkownika i objął dowództwo 5 Pułku[11]. Poza zainteresowaniem służbą, Currie był również aktywnym masonem, awansując na stanowisko zastępcy wielkiego mistrza Okręgu Wolnomularstwa Wiktoriańskiego w 1907 roku. Przez dwa lata pełnił również funkcję prezesa Stowarzyszenia Liberalnych Młodych Mężczyzn w Wiktorii i kilkakrotnie był proponowany jako kandydat do legislatury prowincji[8][12].

Równolegle Currie nadal aktywnie działał w biznesie. W 1904 roku został mianowany szefem firmy ubezpieczeniowej Matson Insurance Firm, kiedy Sam Matson, mający wiele interesów wykraczających poza działalność ubezpieczeniową, postanowił skoncentrować swoje wysiłki na wydawaniu gazety „Daily Colonist”[4][7]. W związku z rozkwitem spekulacji gruntami w Victorii, Currie i pochodzący z tej prowincji biznesmen, R. A. Power, założyli w 1908 roku firmę Currie & Power. Currie intensywnie inwestował na rynku nieruchomości[13]. Firma odnosiła sukcesy do 1912 roku, kiedy ceny nieruchomości zaczęły spadać[8]. W 1913 roku sytuacja finansowa Curriego gwałtownie się pogorszyła, ponieważ wartość jego nieruchomości spadła, a on sam popadł w przeinwestowanie[7]. W sierpniu pięcioletnia kadencja Curriego jako dowódcy 5 Pułku dobiegła końca i w wieku 38 lat musiał on przejść na emeryturę milicyjną[5][14].

Ppłk Arthur Currie w mundurze piechoty górskiej z 50 Pułku

W tym krytycznym momencie zwrócono się do niego z propozycją objęcia dowództwa nad nowym pułkiem milicji. Po wyborach federalnych w Kanadzie w 1911 roku, minister milicji i obrony Sam Hughes nakazał szybką rozbudowę sił zbrojnych[5]. Liczna grupa szkockich obywateli Victorii apelowała o utworzenie pułku górskiego w ich mieście, który miałby uzupełnić 88 Pułk Strzelców Wiktoriańskich, utworzony w 1912 roku. 15 sierpnia 1913 roku rząd zatwierdził utworzenie 50 Pułku Gordon Highlanders of Canada[5]. Pierwotnie wyznaczony dowódca nowego pułku nie kwalifikował się na to stanowisko, więc zaproponowano Curriego jako logicznego następcę[15]. Currie początkowo odrzucił ten pomysł, prawdopodobnie zdając sobie sprawę, że koszty nowych mundurów piechoty górskiej i rachunków za stołówkę tylko pogłębią jego problemy finansowe[16]. Jego podwładny i przyjaciel, mjr Garnet Hughes, syn Sama Hughesa, był odpowiedzialny za przekonanie Curriego do ponownego rozważenia i przyjęcia stanowiska[17]. Currie uczestniczył w kursie sztabowym milicji prowadzonym przez mjr. Louisa Lipsetta, przyszłego dowódcę kanadyjskiej 3 Dywizji Piechoty, i uzyskał kwalifikacje w marcu 1914 roku[18].

Currie desperacko pragnął uniknąć osobistego bankructwa, które skutkowałoby utratą pozycji społecznej i zmusiłoby go do rezygnacji ze stanowiska[19]. 31 lipca 1914 roku otrzymał 10 833 dolarów kanadyjskich i 34 centy (równowartość obecnych 296 472 dolarów) od Departamentu Milicji na zakup nowych mundurów[19]. Zamiast przeznaczyć te środki na opłacenie wykonawcy, firmy Moore, Taggart and Co szyjącej mundury pułkowe, Currie przywłaszczył je na spłatę swoich osobistych długów[19]. Honorowy pułkownik 50 Pułku, William Coy, obiecał wesprzeć pułk kwotą 35 000 dolarów, a Currie planował przeznaczyć te środki na opłacenie dostawcy mundurów[20][21]. Niestety dla Curriego, Coy nie wywiązał się ze swojego zobowiązania finansowego wobec pułku, co potencjalnie ujawniło jego malwersacje finansowe[22].

Kiedy 4 sierpnia 1914 roku wybuchła I wojna światowa i Kanada znalazła się w stanie wojny, Currie otrzymał propozycję objęcia dowództwa nad 11 Okręgiem Wojskowym w Kolumbii Brytyjskiej[17]. Kiedy odrzucił tę propozycję, zaproponowano mu dowództwo nad 2 Brygadą Piechoty 1 Dywizji Kanadyjskich Sił Ekspedycyjnych. Currie rozważał również odrzucenie tej oferty, aby spróbować ostatecznie rozwiązać swoje problemy finansowe[17]. Ponownie zmienił zdanie na prośbę Garneta Hughesa. 29 września 1914 roku Currie awansował na generała-brygadiera[23], a on sam objął dowództwo nad 2 Brygadą w obozie Valcartier w Quebecu. Kiedy pełniący obowiązki dowódcy 50 Pułku, mjr Cecil Roberts, napisał do niego z pytaniem o status przyznanego dofinansowania na zakup mundurów, Currie zignorował tę korespondencję i w październiku 1914 roku wypłynął do Europy ze swoją brygadą[19].

I wojna światowa

Dowódca brygady

Kanadyjska 1 Dywizja Piechoty spędziła zimę 1914/1915 na szkoleniu w Anglii, a w lutym 1915 roku została wysłana do Francji. Po okresie służby na tyłach, mającym przyzwyczaić jednostkę do realiów wojny pozycyjnej, 17 kwietnia 1915 roku dywizja przejęła kontrolę nad odcinkiem frontu w występie Ypres. Zaledwie pięć dni później Niemcy użyli tu gazów bojowych po raz pierwszy na froncie zachodnim[24]. Francuskie wojska kolonialne na lewym skrzydle Kanadyjczyków załamały się, pozostawiając 7-kilometrową lukę w liniach alianckich[25]. W chaosie, który wtedy nastąpił, Currie udowodnił swoją wartość jako dowódca, oceniając sytuację i spokojnie wydając rozkazy ze swojej kwatery głównej brygady, nawet gdy została ona zagazowana, a następnie zniszczona ogniem wroga. Currie zorganizował elastyczną obronę i przeprowadził kontratak. W pewnym momencie osobiście wrócił na tyły, aby spróbować przekonać dwa pułki brytyjskich posiłków do natarcia[26]. Po kilku dniach zaciętych walk alianckie kontrataki przywróciły stabilną linię obronną, uniemożliwiając Niemcom przełamanie frontu.

Dowodzenie Curriego podczas II bitwy pod Ypres było przedmiotem sporu z brytyjskim historykiem Jamesen Edwardem Edmondsem, który argumentował, że Currie i jego 2 Brygada słabo spisali się w tej bitwie. Currie, wspierany przez kanadyjskiego historyka płk. Archera Fortescue Duguida, dowodził, że prowadził energiczną obronę, oskarżając Edmondsa o dążenie do pomniejszenia kanadyjskiego wkładu w II bitwę pod Ypres[27]. Edmonds niesłusznie oskarżył Curriego o wydanie rozkazu odwrotu swoim ludziom 24 kwietnia 1915 roku z powodu chaosu wywołanego użyciem gazów bojowych i zaciekłych ataków niemieckiej piechoty; Currie i Duguid twierdzili, że to gen.-bryg. Richard Turner, dowodzący kanadyjską 3 Brygadą po lewej stronie Curriego, nakazał odwrót bez rozkazu, pozostawiając odsłoniętą lewą flankę żołnierzy Curriego[28]. Kanadyjski historyk Timothy Travers również argumentował, że Edmonds był bardzo niesprawiedliwy wobec Curriego, ponieważ kanadyjska 1 Dywizja zajmowała pozycję, której trudno byłoby bronić nawet w normalnych warunkach, bez uwzględnienia skutków pierwszego masowego użycia gazu bojowego i całkowitego wycofania sił francuskich z ich lewej flanki[29]. Choć przyznawał, że Currie popełnił błędy, Travers utrzymywał, że w przeciwieństwie do uciekających Algierczyków, 2 Brygada Curriego utrzymała pozycję pod Ypres, tracąc w rezultacie 46% swoich sił (zabitych i rannych) w ciągu zaledwie dwóch dni walk[29].

Po bitwie pod Ypres Currie został awansowany do stopnia generała majora[30] i objął dowództwo nad całą kanadyjską 1 Dywizją. Został również mianowany Kawalerem Orderu Łaźni[31] i Komandorem Legii Honorowej.

Dowódca dywizji

Chociaż Kanadyjczycy nie brali udziału w niesławnej brytyjsko-francuskiej ofensywie nad Sommą rozpoczętej 1 lipca 1916 roku, to jednak jesienią wkroczyli na tamtejszą linię frontu, aby wspomóc powolny marsz aliantów naprzód. Currie udowodnił, że jest mistrzem w szturmie ze stałymi elementami, mającym na celu zdobycie ograniczonych celów, a następnie utrzymanie ich w obliczu nieuniknionych niemieckich kontrataków. To właśnie w tym czasie Currie stracił uznanie dawnych przyjaciół, Sama i Garneta Hughesa. Sam Hughes chciał awansować Garneta na dowódcę dywizji, ale Currie, widząc Garneta w akcji podczas II bitwy pod Ypres, uznał go za niekompetentnego oficera i odmówił. Reputacja Curriego rosła, a Hughes nie miał wystarczającej siły nacisku, by zmusić go do uległości.

Gen. mjr Arthur Currie (trzeci od lewej) jako dowódca kanadyjskiej 1 Dywizji Piechoty podczas wizyty kanadyjskich senatorów na froncie zachodnim, lipiec 1916

Pod koniec 1916 roku już cztery kanadyjskie dywizje znajdowały się we Francji, połączone w Korpus Kanadyjski pod dowództwem gen. Juliana Bynga. Brytyjskie Naczelne Dowództwo poinformowało Bynga, że ​​Kanadyjczycy odegrają kluczową rolę w nadchodzącej bitwie pod Arras, atakując wzgórze Vimy, położone 8 km na północny wschód od Arras, na zachodnim krańcu Równiny Douai[32]. Byng nakazał Curriemu przeanalizowanie przebiegu bitwy nad Sommą i wskazanie, jakie wnioski można z niej wyciągnąć i zastosować w przyszłych walkach. Currie był również w grupie oficerów, którzy uczestniczyli w serii wykładów organizowanych przez armię francuską na temat ich doświadczeń podczas bitwy pod Verdun[32]. Currie nie tylko przesłuchiwał starszych oficerów francuskich, ale także szukał młodszych oficerów i zadawał te same pytania, starannie odnotowując rozbieżności między przekonaniami starszych oficerów a doświadczeniami młodszych dowódców[6]. 20 stycznia 1917 roku Currie rozpoczął serię dobrze przyjętych wykładów dla dowództw korpusów i dywizji, opartych na jego badaniach[33]. W odpowiedzi na wizytę pod Verdun wprowadzono zmiany organizacyjne w strukturze plutonów w batalionach piechoty, które później wprowadzono w całym korpusie[34]. W swoim raporcie Currie ocenił nie tylko francuską taktykę, ale także błędy popełnione przez Kanadyjczyków w walkach pod Pozières w 1916 roku[34]. Podsumował główne czynniki sukcesu francuskich operacji ofensywnych jako: staranną pracę sztabową, gruntowne przygotowanie i wsparcie artyleryjskie, element zaskoczenia oraz wysoki poziom wyszkolenia jednostek piechoty wyznaczonych do ataku[34].

Currie, dowodząc kanadyjską 1 Dywizją, odpowiadał za szeroki południowy sektor natarcia Korpusu Kanadyjskiego i spodziewał się dokonać największego postępu pod względem głębokości natarcia. Atak miał rozpocząć się o 5:30 rano w Poniedziałek Wielkanocny, 9 kwietnia 1917 roku. Do końca pierwszego dnia ofensywy kanadyjska 1 Dywizja zdobyła wszystkie cele na pierwszej linii i lewą połowę drugiej linii[35]. Następnego ranka o 9:30 rano świeże oddziały „przeskoczyły” pierwszorzutowe bataliony, aby nacierać na trzecią linię obrony wroga[36]. Aby dać oddziałom czas na skonsolidowanie trzeciej linii, natarcie zostało wstrzymane, a ostrzał artyleryjski trwał przez 90 minut, podczas gdy karabiny maszynowe zostały przesunięte do przodu[37]. Krótko przed 13:00 natarcie zostało wznowione i o 14:00 1 Dywizja zdobyła swój ostateczny cel[38].

Dowódca Korpusu Kanadyjskiego

Król Jerzy V odwiedza wzgórze Vimy, 11 lipca 1917. Towarzyszą mu gen. por. Horne, Currie i dwóch innych żołnierzy, a na czele frontu stoi gen. mjr Louis Lipsett, dowódca kanadyjskiej 3 Dywizji
Król Jerzy V nadaje Curriemu tytuł szlachecki, 12 lipca 1917
Gen. por. Henry Horne, dowódca brytyjskiej 1 Armii i gen. por. Currie, dowódca Korpusu Kanadyjskiego z oficerami francuskimi podczas uroczystości upamiętniającej czwartą rocznicę wybuchu wojny w Ranchicourt, 5 sierpnia 1917

Kiedy Byng został awansowany na pełnego generała i objął dowództwo brytyjskiej 3 Armią w czerwcu 1917 roku, Currie został awansowany do tymczasowego stopnia generała porucznika 9 czerwca[39] i otrzymał dowództwo nad całym Korpusem Kanadyjskim. Currie został pasowany na rycerza przez króla Jerzego V i mianowany Komandorem Orderu św. Michała i św. Jerzego podczas uroczystości urodzinowych króla 4 czerwca 1917 roku[40]. Gdy Currie obejmował dowództwo nad korpusem, dotarła do niego wiadomość, że kanadyjski gabinet został poinformowany o jego defraudacji. Aby uniknąć rozgłosu, Currie pożyczył pieniądze od dwóch bogatych podwładnych, Davida Watsona i Victora Odluma, aby w końcu spłacić środki, które ukradł 50 Pułkowi[41].

Dowódca brytyjskiej 1 Armii, gen. por. Henry Horne, rozkazał Korpusowi Kanadyjskiemu zluzować I Korpus naprzeciwko miasta Lens 10 lipca 1917 roku i polecił Curriemu opracowanie planu zdobycia miasta do końca lipca 1917 roku[42]. Operacja miała na celu zaangażowanie jak największej liczby niemieckich formacji i uniemożliwienie im wzmocnienia sektora Ypres podczas III bitwy pod Ypres[43]. Po zbadaniu terenu Currie zaproponował zajęcie wzniesienia za miastem, oznaczonego na mapach alianckich jako Wzgórze 70[44], utrzymanie go w oczekiwaniu na niemiecki kontratak i zadanie strat nieprzyjacielowi poprzez przygotowanie strefy skoncentrowanego ognia artylerii i karabinów maszynowych[45]. Plan Currie’go został pomyślnie wdrożony i do końca bitwy zginęło lub zostało rannych ok. 20 000 Niemców, co kosztowało życie blisko 9000 Kanadyjczyków[45]. Operacja skutecznie uniemożliwiła niemieckim formacjom przerzucenie ludzi i sprzętu pod Ypres, a Haig uważał, że bitwa o Wzgórze 70 była jedną z najlepiej przeprowadzonych mniejszych operacji tej wojny[45].

Korpus Kanadyjski został następnie przeniesiony z Lens do Ypres, aby wziąć udział w bitwie pod Passchendaele. Currie otrzymał zadanie kontynuowania natarcia rozpoczętego przez wyczerpany II Korpus ANZAC, aby ostatecznie zdobyć wioskę Passchendaele i uzyskać dogodne pozycje obserwacyjne oraz bardziej suche pozycje na zimę. Currie przedstawił swój tymczasowy plan operacyjny 16 października, uwzględniający rozległe zasoby dostępne w rezerwie. Oszacował, że atak pochłonie 16 000 ofiar[46]. Przygotowania Curriego obejmowały rozpoznanie, budowę dróg oraz koncentrację artylerii i ciężkich karabinów maszynowych[47]. Zamiast jednego masowego ataku, Currie zaprojektował serię dobrze przygotowanych, małych ataków, które pozwoliły Korpusowi zająć cel, a następnie utrzymać go w obliczu nieuniknionych niemieckich kontrataków. Do 30 października Kanadyjczycy, wspierani przez dwie brytyjskie dywizje, w ulewnym deszczu dotarli do obrzeży wioski, a następnie przez pięć dni bronili się przed intensywnym ostrzałem i kontratakami, często stojąc po pas w błocie. Zwycięstwo Kanadyjczyków przyniosło 15 654 ofiary, w tym 4028 zabitych. Ponura prognoza Curriego dotycząca liczby ofiar okazała się nadzwyczaj trafna[48].

Koniec wojny

Na początku 1918 roku Korpus Kanadyjski znajdował się w stanie niepewności. Rząd Kanady chciał go rozbudować poprzez utworzenie 5 Dywizji, ale Brytyjskie Siły Ekspedycyjne chciały zreorganizować go tak, aby odzwierciedlał strukturę dywizji brytyjskich. Brytyjskie dowództwo zamierzało również włączyć bataliony amerykańskie do zubożałego korpusu, co według przewidywań Curriego mogło doprowadzić do katastrofy i zniszczyć jednorodną strukturę korpusu[49]. Currie sprzeciwiał się wszystkim tym pomysłom, ponieważ nie postrzegał ich jako leżących w interesie korpusu[50]. Currie, z pomocą ministra zamorskich sił zbrojnych, odniósł zwycięstwo nad planami zmian strukturalnych. Korpus Kanadyjski zachował swoją pierwotną kanadyjską strukturę organizacyjną i walczył jako jednorodna formacja przez całą ofensywę stu dni[51].

Currie i feldmarszałek Douglas Haig, dowódca Brytyjskich Sił Ekspedycyjnych, 1918

21 marca 1918 roku Niemcy rozpoczęli wielką ofensywę wiosenną, mając nadzieję na wymuszenie rozejmu na swoich warunkach, ale latem ich pęd naprzód został zahamowany, a alianci przygotowywali się do kontrofensywy. W sierpniu 1918 roku, kiedy Currie otrzymał rozkaz przesunięcia korpusu o 110 km na południe do Amiens, Kanadyjczycy dołożyli wszelkich starań, aby zamaskować swój ruch. Obejmowało to wysłanie jednostki radiowej i dwóch batalionów do Ypres w ramach dezinformacji[52]. Bez wstępnego ostrzału artyleryjskiego w Amiens, który ostrzegałby Niemców, atak 8 sierpnia zakończył się sukcesem. Kanadyjczycy zostali wycofani z linii i przenieśli się nad Sommę, gdzie 2 września wzięli udział w ataku na linię Hindenburga na linii Drocourt-Quéant. Atak zakończył się pokonaniem Niemców na froncie o długości 6400 metrów[53]. Historyk Denis Winter nazwał zdobycie linii Drocourt-Quéant przez Korpus Kanadyjski „największym osiągnięciem” Brytyjskich Sił Ekspedycyjnych podczas całej wojny i pochwalił Curriego za jego umiejętność zjednoczenia „bezprecedensowej” koncentracji ognia artylerii i karabinów maszynowych wraz z elastycznymi, dostosowywanymi do sytuacji atakami piechoty[54]. Niemiecka 17 Armia wycofała się następnie za zalany Kanał Północny. Currie poświęcił trzy tygodnie na przygotowanie swojego prawdopodobnie najbardziej śmiałego planu: zasugerował, aby cały korpus przeprawił się przez suchszy odcinek kanału na froncie o szerokości zaledwie 2500 metrów[55]. 27 września cały korpus przeprawił się przez kanał zgodnie z planem, a następnie przeszedł przez linie niemieckie w serii zaplanowanych manewrów zygzakowatych, mających na celu zmylenie Niemców. Wyczerpana i zdemoralizowana armia niemiecka przeprowadziła kontrolowany odwrót w ciągu następnych pięciu tygodni. 10 listopada, podejmując decyzję, która miała okazać się najbardziej kontrowersyjną w jego karierze, Currie, na mocy rozkazu kontynuowania natarcia od najwyższego dowództwa, nakazał oddziałom korpusu wyzwolenie belgijskiego miasta Mons. Rankiem 11 listopada, gdy Currie otrzymał rozkazy potwierdzające, że o godzinie 11:00 wejdzie w życie zawieszenie broni, Mons zostało całkowicie zdobyte. Ta ostatnia potyczka kosztowała jednak Korpus Kanadyjski ok. 280 zabitych, w momencie kiedy wynik wojny był już i tak znany[56].

W grudniu 1918 roku Currie powołał Kanadyjską Sekcję Narracji Wojennej, aby utrzymać kontrolę nad sposobem dokumentowania i prezentowania opinii publicznej kanadyjskiego wkładu w ofensywę stu dni. Tim Cook argumentuje, że Kanadyjska Sekcja Narracji Wojennej była ważnym krokiem nie tylko w badaniu i prezentowaniu osiągnięć Korpusu Kanadyjskiego, ale także w przywracaniu dobrej reputacji Curriego, nadszarpniętej przez Sama Hughesa i jego zwolenników w parlamencie[57].

Po wojnie

Kanadyjskie wojska wkraczają do Niemiec w drodze nad Ren, listopad 1918 roku. Z przodu na koniach jadą gen. por. Currie, dowódca Korpusu Kanadyjskiego i gen. mjr Archibald Cameron Macdonell, nowy dowódca kanadyjskiej 1 Dywizji Piechoty

Currie i jego rodzina przeprowadzili się do Anglii w 1915 roku. Po wojnie wrócili do Kanady, przybywając do Halifaxu 17 sierpnia 1919 roku[58]. Po dopłynięciu statku nie pojawiła się żadna orkiestra ani witający go tłum, a kiedy Currie przybył do Victoria Memorial Building, aby uczestniczyć w zaprzysiężeniu XIII kadencji Parlamentu Kanady, spotkał się z raczej chłodnym przyjęciem[58][59]. Currie został mianowany Inspektorem Generalnym Sił Zbrojnych, a następnie 10 grudnia awansowany na pełnego generała, który był wówczas najwyższym możliwym do zdobycia stopniem w Kanadyjskich Siłach Zbrojnych. Currie zamierzał wykorzystać to stanowisko do reformy armii. Jednak w okresie powojennym finansowanie wojska zostało ograniczone, a Currie napotkał znaczny opór ze strony biurokracji wojskowej wobec zmian organizacyjnych[60]. Głęboko niezadowolony Currie przeszedł na emeryturę wojskową i w maju 1920 roku przyjął stanowisko rektora oraz wicekanclerza Uniwersytetu McGilla w Montrealu[61].

Uniwersytet McGilla

Currie jako rektor Uniwersytetu McGilla, 1930

Currie miał jedynie dyplom ukończenia szkoły średniej, ale z rekomendacji pełniącego obowiązki rektora Uniwersytetu McGilla, Franka Dawsona Adamsa, został wybrany na rektora i wicekanclerza Uniwersytetu McGilla ze względu na „wyjątkowe zdolności organizacyjne i administracyjne” oraz „zdolność do inspirowania i przewodzenia”, a nie na osiągnięcia akademickie[62]. W ciągu kilku miesięcy od nominacji Currie poprowadził kampanię zbierania funduszy na rzecz reaktywacji uniwersytetu, podróżując od wybrzeża do wybrzeża z osobistym apelem o wsparcie[63]; w ramach kampanii udało się zebrać 6,5 ​​miliona dolarów kanadyjskich, więcej niż pierwotnie zakładane 5 milionów[64]. Currie zasłynął jako czołowy administrator uniwersytetu. W latach 1925–1927 pełnił funkcję przewodniczącego Krajowej Konferencji Uniwersytetów Kanadyjskich i został wybrany na członka zarządu Fundacji Carnegie na rzecz Rozwoju Edukacji w 1927 roku[65]. Odegrał również kluczową rolę w uratowaniu Szkoły Pielęgniarek Dyplomowanych w Royal Victoria College przed zamknięciem na początku lat 30. XX wieku[66]. Za czasów Curriego, gdy ten był rektorem McGill College, uniwersytet utworzył Wydział Muzyki, Szkołę Pielęgniarek Dyplomowanych oraz Wydział Studiów Podyplomowych i Badań, a dochody uczelni podwoiły się pomimo trudności spowodowanych wielkim kryzysem[67][68]. Currie był również prezesem Last Post Fund w latach 1924–1932[69].

Pozew o zniesławienie

W czerwcu 1927 roku miasto Mons ufundowało tablicę upamiętniającą wyzwolenie przez Korpus Kanadyjski dziewięć lat wcześniej. Jednak gdy wydarzenie to zostało zrelacjonowane w kanadyjskich gazetach, wrogowie Currie’ego wykorzystali okazję, aby ponownie zakwestionować konieczność stoczenia ostatniej bitwy Kanadyjczyków w Wielkiej Wojnie. W tekście od redakcji na pierwszej stronie, opublikowanym 13 czerwca 1927 roku w przyjaznym Hughesowi „Port Hope Evening Guide”, stwierdzono, że Currie nie dbał o życie swoich żołnierzy lub celowo nim szastał, niepotrzebnie wysyłając ich do zdobycia Mons w ostatnich godzinach wojny[70][71][72]. Gazeta miała niewielki nakład i lokalny zasięg, a przyjaciele Currie’go odradzali mu dalsze drążenie tej sprawy[72]. Jednak Currie nie chciał odpuścić[72] i pozwał gazetę o zniesławienie, domagając się odszkodowania w wysokości 50 000 dolarów kanadyjskich (równowartość obecnych 902 000 dolarów)[73]. Proces w kwietniu 1928 roku był tematem pierwszych stron gazet w całej Kanadzie[74]. W sądzie Currie zeznał, że otrzymał rozkaz od Naczelnego Dowódcy Aliantów marszałka Ferdinanda Focha, aby ścigać siły niemieckie do wejścia w życie zawieszenia broni; gdyby postąpił inaczej, byłoby to równoznaczne z niesubordynacją[75]. Wielu starszych oficerów Curriego zeznało, że Currie namawiał ich do ostrożnego marszu, unikając niepotrzebnych ofiar[76]. Po zakończeniu procesu, po czterech godzinach ława przysięgłych wydała werdykt, uznając gazetę winną zniesławienia, ale przyznając Curriemu jedynie 500 dolarów (dziś 9000 dolarów) odszkodowania plus zwrot kosztów przyjazdu do sądu[77][78].

Chociaż Currie otrzymał jedynie niewielką część żądanej kwoty, gazety w całej Kanadzie określiły wynik procesu jako jego zwycięstwo[74]. Proces pomógł odbudować reputację Curriego, jednak związany z nim stres odbił się negatywnie na jego zdrowiu[70]. W 1928 roku Currie został wybrany na prezesa Dominium Legii Kanadyjskiej Ligi Służby Imperium Brytyjskiego[79]. Jednak w następnym roku doznał udaru, a zły stan zdrowia zmusił go do rezygnacji z funkcji, po czym nadano mu honorowy tytuł Wielkiego Prezesa[79][80].

Śmierć

Kondukt pogrzebowy Arthura Currie w Montrealu, Quebec

Currie doznał kolejnego udaru 5 listopada 1933 roku i zmarł 30 listopada w wieku 57 lat w szpitalu Royal Victoria z powodu powikłań oskrzelowych wywołanych zapaleniem płuc[81]. Jego pogrzeb z honorami wojskowymi, który odbył się 5 grudnia w Montrealu, był największym w dotychczasowej historii Kanady. „The Times” napisał o tym wydarzeniu: „Był to, zgodnie z powszechną opinią, najbardziej imponujący pogrzeb, jaki kiedykolwiek widziano w Montrealu”, a Robert Borden uważał, że ceremonia „była być może bardziej wyszukana niż jakikolwiek pogrzeb państwowy lub wojskowy w historii Kanady”[82]. Około 150 000 osób ustawiło się wzdłuż ulic, aby obejrzeć kondukt, a Kanadyjska Komisja Radiofonii i Telewizji transmitowała pogrzeb przez radio[83]. W pogrzebie uczestniczyli m.in. lord Bessborough, ówczesny gubernator generalny Kanady, wybitni kanadyjscy politycy, dyplomaci zagraniczni i przedstawiciele Uniwersytetu McGilla[84]. Kwiaty złożyło aż 170 organizacji[85][86]. Nabożeństwo żałobne odprawił biskup Montrealu w katedrze Christ Church, po czym odbyło się nabożeństwo żałobne pod przewodnictwem archidiakona podpułkownika Johna Almonda, dyrektora Służby Kapelanów Kanadyjskich Sił Ekspedycyjnych w czasie wojny[82][87]. 18 oficerów niosło na zmianę trumnę[84]. Oddano salwę honorową z 17 dział[88]. Tego samego dnia, co pogrzeb w Montrealu, w Londynie odbyło się nabożeństwo żałobne za duszę Curriego w Opactwie Westminsterskim, które było wypełnione po brzegi[81]. Nabożeństwa żałobne odbyły się również w innych częściach Kanady. 3 grudnia 7000 osób wzięło udział w nabożeństwie żałobnym w intencji Curriego w Arena Gardens w Toronto[89]. Currie został początkowo pochowany w grobowcu rodzinnym na cmentarzu Mount Royal w Montrealu. Jednak trzy lata po jego śmierci szczątki Curriego zostały przeniesione w bardziej eksponowane miejsce, zwieńczone krzyżem ofiarnym[90].

Currie pozostawił żonę Lucy oraz syna i córkę. Lucy popadła w kłopoty finansowe po śmierci męża, gdy Uniwersytet McGilla zdecydował, że nie będzie w stanie nadal wypłacać jej części jego pensji. W 1935 roku rząd kanadyjski ostatecznie docenił zasługi Curriego dla Kanady, przekazując 50 000 dolarów kanadyjskich na rzecz jego rodziny[91].

Odznaczenia i hołd

Portret Curriego autorstwa irlandzkiego artysty Williama Orpena, 1919

Currie został mianowany Kawalerem Orderu Łaźni po II bitwie pod Ypres podczas uroczystości urodzinowych króla w 1915 roku[31], a później Komandorem Orderu Łaźni podczas uroczystości noworocznych w 1918 roku[92]. Został odznaczony także Krzyżem Wielkim Orderu Łaźni. Otrzymał Order św. Michała i św. Jerzego w 1919 roku w ramach noworocznych odznaczeń, a w trakcie wojny był dziewięć razy wymieniany w dyspozycjach[93]. Currie otrzymał również szereg odznaczeń zagranicznych, w tym francuską Legię Honorową i Krzyż Wojenny z Palmą[94], belgijski Krzyż Wojenny i Order Korony[95] oraz amerykański Medal Sił Lądowych za Wybitną Służbę. Wkład Currie’go zarówno w wysiłek wojenny, jak i powojenną edukację, został doceniony 19 tytułami honorowymi.

Curriemu złożono wiele hołdów. W 1919 roku w Richmond w Kolumbii Brytyjskiej wybudowano General Currie Elementary School[96]. Istnieje również Sir Arthur Currie Public School, podlegająca Protestanckiej Radzie Szkolnej Wielkiego Montrealu[97]. Mount Currie (2810 m n.p.m.) u źródeł Spray River w Parku Narodowym Banff nosi imię generała[98]. Koszary Curriego w Calgary, otwarte w 1933 roku, zostały nazwane na jego cześć (później przemianowane na CFB Calgary)[99]. W 1934 roku Currie został uznany za Kanadyjską Osobistość o Narodowym Znaczeniu Historycznym[100]. Currie Building i Currie Hall w Royal Military College of Canada w Kingston w Ontario zostały następnie nazwane na jego cześć. W Victorii ulica, przy której mieszkał Currie, została przemianowana na Arthur Currie Lane, a budynek mieszkalny na terenie kampusu Uniwersytetu Wiktorii został nazwany na jego cześć[101]. W Strathroy w Ontario lokalny oddział Królewskiego Legionu Kanadyjskiego nosi jego imię, a także wzniesiono mu tam pomnik[102]. Robert A. Heinlein w swojej powieści science fiction pt. Kawaleria kosmosu nazwał jeden z ośrodków szkoleniowych „Camp Arthur Currie”[103]. W 2006 roku Kanada uhonorowała Curriego jako jednego z czternastu Kanadyjczyków na Pomniku Walecznych, gdzie jest jedną z pięciu osób upamiętnionych naturalnej wielkości posągiem[104].

Dziedzictwo

Pomnik nagrobny Curriego na cmentarzu Mount Royal

Kanadyjscy historycy, w tym Pierre Berton i Jack Granatstein, opisują Curriego jako najwybitniejszego dowódcę wojskowego w historii Kanady. Choć był rosłym mężczyzną, mierzącym ponad 180 cm wzrostu, nie był miał jednak prezencji typowego bohatera wojennego. Nie był też charyzmatycznym mówcą. Opisywany przez swoich żołnierzy jako zdystansowany, nazywany przez nich „Guts and Gaiters”, mimo to inspirował ich. Był genialnym taktykiem, który wykorzystywał swoje umiejętności do minimalizowania strat własnych i maksymalizowania strat wroga, któremu przypisuje się przyspieszenie zakończenia wojny. Według historyka Jacka Hyatta „jego hasłem było: »Płać cenę zwycięstwa pociskami – nie życiem«, i jeśli dokonał czegoś bohaterskiego, to właśnie tego”[105]. Przywództwo Curriego w Korpusie Kanadyjskim zostało opisane w artykule w „Maclean’s”: „Nie był błyskotliwym geniuszem, ale zdolnym administratorem, opanowanym, zrównoważonym i rozsądnym. Otaczał się zdolnym sztabem, którego radami dzielił się i których rad słuchał. Był ostatnim człowiekiem na świecie, który trzymał się własnego planu, jeśli tylko pojawił się lepszy. Jeśli chodzi o taktykę, był pierwszy wśród dowódców swojego szczebla, bo tak właśnie działał jego sztab”[106].

Przypisy

  1. 1 2 A. M. J. Hyatt: Currie, Sir Arthur William (1875–1933). Oxford Dictionary of National Biography, 2004. [dostęp 2026-06-15]. (ang.).
  2. 1 2 Obituary of General Sir Arthur Currie. The (London) Times, 1.12.1933. [dostęp 2026-06-15]. (ang.).
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Sharpe 2009 ↓, s. 16.
  4. 1 2 3 Bosher 2012 ↓, s. 221.
  5. 1 2 3 4 Brown i Morton 1979 ↓, s. 48.
  6. 1 2 Berton 1986 ↓, s. 104–105.
  7. 1 2 3 Brown i Morton 1979 ↓, s. 47.
  8. 1 2 3 4 5 Sharpe 2009 ↓, s. 17.
  9. 1 2 Bosher 2012 ↓, s. 222.
  10. 1 2 Urquhart 1950 ↓, s. 20.
  11. ↑ Dancocks 1985 ↓, s. 19.
  12. ↑ Urquhart 1950 ↓, s. 16.
  13. ↑ Dancocks 1985 ↓, s. 18.
  14. ↑ Humphries 2008 ↓, s. 16.
  15. ↑ Hyatt 1987 ↓, s. 9.
  16. ↑ D.M. Drysdale: Pipe Band of the 50th Regiment (Gordon Highlanders). [dostęp 2026-06-15]. (ang.).
  17. 1 2 3 Sharpe 2009 ↓, s. 18.
  18. ↑ Dancocks 1985 ↓, s. 24.
  19. 1 2 3 4 Brown i Morton 1979 ↓, s. 51.
  20. ↑ Dancocks 1985 ↓, s. 245.
  21. ↑ Berton 1986 ↓, s. 106.
  22. ↑ Brown i Morton 1979 ↓, s. 48–49.
  23. ↑ No. 29086. „The London Gazette”, s. 2096, 2.03.1915. [dostęp 2026-06-15]. (ang.).
  24. ↑ Battles of Ypres. MSN Encyclopedia. [dostęp 2026-06-15]. (ang.).
  25. ↑ Michael Duffy: The Second Battle of Ypres, 1915. firstworldwar.com. [dostęp 2026-06-15]. (ang.).
  26. ↑ Cassar 2010 ↓, s. 180–181.
  27. ↑ Travers 1989 ↓, s. 303.
  28. ↑ Travers 1989 ↓, s. 313–314.
  29. 1 2 Travers 1989 ↓, s. 318.
  30. ↑ No. 29364. „The London Gazette”, s. 11209, 12.11.1915. [dostęp 2026-06-15]. (ang.).
  31. 1 2 No. 29202. „The London Gazette (Supplement)”, s. 6112, 22.06.1915. [dostęp 2026-06-15]. (ang.).
  32. 1 2 Brennan 2007 ↓, s. 94.
  33. ↑ Nicholson 1962 ↓, s. 250.
  34. 1 2 3 Pugsley 2006 ↓, s. 13.
  35. ↑ Nicholson 1962 ↓, s. 255.
  36. ↑ Campbell 2007 ↓, s. 179.
  37. ↑ Nicholson 1962 ↓, s. 257.
  38. ↑ Campbell 2007 ↓, s. 182.
  39. ↑ No. 30178. „The London Gazette (Supplement)”, s. 6956, 10.07.1917. [dostęp 2026-06-15]. (ang.).
  40. ↑ No. 30111. „The London Gazette (Supplement)”, s. 545, 4.06.1917. [dostęp 2026-06-15]. (ang.).
  41. ↑ Brown i Morton 1979 ↓, s. 52.
  42. ↑ Granatstein 2004 ↓, s. 119–120.
  43. ↑ Nicholson 1962 ↓, s. 282.
  44. ↑ Nicholson 1962 ↓, s. 285.
  45. 1 2 3 Cook 2004 ↓, s. 698.
  46. ↑ Battle of Passchendaele. Veterans Affairs Canada. [dostęp 2026-06-15]. (ang.).
  47. ↑ Neillands 1998 ↓, s. 402.
  48. ↑ Neillands 1998 ↓, s. 401.
  49. ↑ Hyatt 1987 ↓, s. 100.
  50. ↑ Hyatt 1987 ↓, s. 100–101.
  51. ↑ Morton 1982 ↓, s. 155–179.
  52. ↑ Kennedy Hickman: World War I: Battle of Amiens. [dostęp 2026-06-15]. (ang.).
  53. ↑ Nicholson 1962 ↓, s. 438.
  54. ↑ Winter 1991 ↓, s. 270–271.
  55. ↑ Farr 2007 ↓, s. 212.
  56. ↑ Battle of Mons 1918, Location, & Casualties. Britannica. [dostęp 2026-05-29]. (ang.).
  57. ↑ Cook 2006 ↓, s. 35.
  58. 1 2 Humphries 2008 ↓, s. 325.
  59. ↑ Dancocks 1985 ↓, s. 197.
  60. ↑ Hyatt 1987 ↓, s. 135.
  61. ↑ Hyatt 1987 ↓, s. 135–136.
  62. ↑ Hopkins 1921 ↓, s. 648.
  63. ↑ Currie 1920 ↓, s. 344–355.
  64. ↑ Fedunkiw 2005 ↓, s. 93, 104.
  65. ↑ Annual Report 1928 ↓, s. 5.
  66. ↑ Dancocks 1985 ↓, s. 269, 274.
  67. ↑ Caya 1985 ↓, s. 9.
  68. ↑ Dancocks 1985 ↓, s. 287.
  69. ↑ SIR GENERAL ARTHUR CURRIE (1875-1933) Celebrated WWI Figure was LPF’s fifth National President. „THE BUGLER: A Quarterly Newsletter from the Last Post Fund”. 5 (4), październik 2014. [dostęp 2026-06-15]. (ang.).
  70. 1 2 Cook 2004 ↓, s. 706.
  71. ↑ Sharpe 2009 ↓, s. 54.
  72. 1 2 3 Vance 1997 ↓, s. 183.
  73. ↑ Sharpe 2009 ↓, s. 57.
  74. 1 2 Vance 1997 ↓, s. 184.
  75. ↑ Sharpe 2009 ↓, s. 197.
  76. ↑ Sharpe 2009 ↓, s. 175.
  77. ↑ Howarth 2008 ↓, ID2.
  78. ↑ Sharpe 2009 ↓, s. 230.
  79. 1 2 Morton 2004 ↓, s. 325.
  80. ↑ Dancocks 1985 ↓, s. 224.
  81. 1 2 Bishop 1997 ↓, s. 108.
  82. 1 2 Davidson 2016 ↓, s. 117.
  83. ↑ Davidson 2016 ↓, s. 115.
  84. 1 2 Dancocks 1985 ↓, s. 281.
  85. ↑ Homage Shown by Floral Tributes. „Montreal Herald”, s. A5, 5.12.1933. (ang.).
  86. ↑ Davidson 2016 ↓, s. 118.
  87. ↑ Crerar 2014 ↓, s. 63–64.
  88. ↑ Sir Arthur Currie's Funeral. „The Times”. 46620, s. 19, kolumna B, 6.12.1933. (ang.).
  89. ↑ Thousands mourn loss of Canadian Corps commander. „Toronto Star”, s. 3, 4.12.1933. (ang.).
  90. ↑ Sir Arthur Currie. Find a Grave. [dostęp 2026-06-15]. (ang.).
  91. ↑ CURRIE, Sir ARTHUR WILLIAM. Dictionary of Canadian Biography. [dostęp 2026-06-15]. (ang.).
  92. ↑ No. 30450. „The London Gazette (Supplement)”, s. 1, 28.12.1917. [dostęp 2026-06-15]. (ang.).
  93. ↑ No. 31092. „The London Gazette (Supplement)”, s. 3, 31.12.1918. [dostęp 2026-06-15]. (ang.).
  94. ↑ No. 31615. „The London Gazette (Supplement)”, s. 13007, 21.10.1919. [dostęp 2026-06-15]. (ang.).
  95. ↑ Imperial And Foreign News Items. „The Times”. 41696, s. 4, kolumna F, 29.01.1918. (ang.).
  96. ↑ General Currie Elementary School. Veterans Affairs Canada. [dostęp 2026-06-15]. (ang.).
  97. ↑ Sir Arthur Currie Public School. [dostęp 2026-06-15]. (ang.).
  98. ↑ Mount Currie. Veterans Affairs Canada. [dostęp 2026-06-15]. (ang.).
  99. ↑ Richard White: White: Where a gated community meets with history. 13.03.2015. [dostęp 2026-06-15]. (ang.).
  100. ↑ Currie, Sir Arthur William National Historic Person. Parks Canada. [dostęp 2026-06-15]. (ang.).
  101. ↑ 1144 Arthur Currie Lane. Canada's Historic Places. [dostęp 2026-06-15]. (ang.).
  102. ↑ The General Sir Arthur Currie Memorial Project. Currie Memorial Project. [dostęp 2026-06-15]. (ang.).
  103. ↑ Heinlein 1960 ↓, s. 51.
  104. ↑ Valiants Memorial. Canada.ca. [dostęp 2026-06-15]. (ang.).
  105. ↑ Remembering Arthur Currie: Canadian War Hero. CTV News, 4.04.2007. [dostęp 2026-06-15]. (ang.).
  106. ↑ Winter 1991 ↓, s. 271.

Bibliografia

  • Pierre Berton: Vimy. Toronto: McClelland & Stewart, 1986. ISBN 0-7710-1339-6. (ang.).
  • J. F. Bosher: Imperial Vancouver Island: who was who, 1850–1950. Woodstock, Oxfordshire: J.F. Bosher in conjunction with Writersworld, 2012. ISBN 978-0957375307. (ang.).
  • William Arthur Bishop: Salute!: Canada's Great Military Leaders from Brock to Dextraze. Toronto: McGraw-Hill Ryerson, 1997. ISBN 978-0075600107. (ang.).
  • Julian Byng and Leadership in the Canadian Corps. W: Patrick Brennan: Vimy Ridge: A Canadian Reassessment. Geoffrey Hayes, Andrew Iarocci, Mike Bechthold. Waterloo: Wilfrid Laurier University Press, 2007, s. 87–104. ISBN 978-0889205086. (ang.).
  • R. Craig Brown, Desmond Morton. The Embarrassing Apotheosis of a 'Great Canadian': Sir Arthur Currie's Personal Crisis in 1917. „Canadian Historical Review”. 60 (1), s. 41–63, 1979. DOI: 10.3138/chr-060-01-03. (ang.). 
  • The 2nd Canadian Division: A 'Most Spectacular Battle'. W: David Campbell: Vimy Ridge: A Canadian Reassessment. Geoffrey Hayes, Andrew Iarocci, Mike Bechthold. Waterloo: Wilfrid Laurier University Press, 2007, s. 171–192. ISBN 978-0889205086. (ang.).
  • George Cassar: Hell in Flanders Fields: Canadians at the second battle of Ypres. Toronto: Dundurn Press, 2010. ISBN 978-1554887286. (ang.).
  • Marcel Caya: Guide to Archival Resources at McGill University: The archival records of McGill University. McGill University, 1985. (ang.).
  • Tim Cook. The Madman and the Butcher: Sir Sam Hughes, Sir Arthur Currie, and Their War of Reputations. „The Canadian Historical Review”. 85 (4), s. 693–719, 2004. DOI: 10.1353/can.2005.0013. (ang.). 
  • Tim Cook: Clio's warriors: Canadian historians and the writing of the world wars. Vancouver: UBC Press, 2006. ISBN 0-7748-1257-5. (ang.).
  • Duff Crerar: Padres in No Man's Land: Canadian Chaplains and the Great War. Wyd. drugie. Montreal: McGill-Queen's University Press, 2014. ISBN 978-1322060460. (ang.).
  • Arthur Currie: The Influence of Canadian Universities in Canadian Development. Toronto: The Empire Club of Canada Addresses, 1920. (ang.).
  • Daniel Dancocks: Sir Arthur Currie: a biography. Toronto: Methuen, 1985. ISBN 0-458-99560-6. (ang.).
  • Melissa Davidson. Acts of Remembrance: Canadian Great War Memory and the Public Funerals of Sir Arthur Currie and Canon F.G. Scott. „Canadian Studies”. 80 (80), s. 109–127, 2016. Association française des études canadiennes. DOI: 10.4000/eccs.688. (ang.). 
  • Do Farr: The Silent General: A Biography of Haig's Trusted Great War Comrade-in-Armsn. Solihull: Helion & Company Limited, 2007. ISBN 978-1874622994. (ang.).
  • Marianne Fedunkiw: Rockefeller Foundation funding and medical education in Toronto, Montreal and Halifax. Montreal Que: McGill-Queen's University Press, 2005. ISBN 0-7735-2897-0. (ang.).
  • Jack Lawrence Granatstein: Canada's Army: Waging War and Keeping the Peace. Toronto: University of Toronto Press, 2004. ISBN 0-8020-8696-9. (ang.).
  • John Castell Hopkins: The Canadian Annual Review of Public Affairs. Toronto: Canadian Review Company, 1921. (ang.).
  • Scott Howarth: A Picture and a Thousand Words. Toronto Star, 2008. ISBN 978-0964743762. (ang.).
  • Robert Heinlein: Starship Troopers. Putnam Publishing Group, 1960. ISBN 0-399-20209-9. (ang.).
  • The selected papers of Sir Arthur Currie: diaries, letters and report to the Ministry, 1917–1933. Mark Humphries (red.). Waterloo, ON: LCMSDS Press of Wilfrid Laurier University, 2008. ISBN 978-0978344122. (ang.).
  • A. M. J. Hyatt: General Sir Arthur Currie: a military biography. Toronto: University of Toronto Press, 1987. ISBN 0-8020-2603-6. (ang.).
  • Robin Neillands: The Great War Generals on the Western Front. London: Robinson, 1998, s. 401. ISBN 1-84119-063-2. (ang.).
  • Desmond Morton: A peculiar kind of politics: Canada's Overseas Ministry in the First World War. Toronto: University of Toronto Press, 1982. ISBN 978-0802055866. (ang.).
  • Desmond Morton: Fight or pay: soldiers' families in the Great War. Vancouver, B.C: UBC Press, 2004. ISBN 978-0774811088. (ang.).
  • Gerald W. L. Nicholson: Canadian Expeditionary Force 1914–1919. Ottawa: Queen's Printer and Controller of Stationery, 1962, seria: Official History of the Canadian Army in the First World War. OCLC 59609928. (ang.).
  • Christopher Pugsley. Learning from the Canadian Corps on the Western Front. „Canadian Military History”. 15 (drugie), s. 5–32, 2006. (ang.). 
  • Robert Sharpe: Thenazwisko day, thenazwisko hour: the Currie libel trial. Toronto: Published for the Osgoode Society for Canadian Legal History by University of Toronto Press, 2009. ISBN 978-0802096197. (ang.).
  • Timothy Travers. Allies in Conflict: The British and Canadian Official Historians and the Real Story of Second Ypres. „Journal of Contemporary History”. 24 (2), s. 301–325, 1989. DOI: 10.1177/002200948902400206. (ang.). 
  • Hugh M. Urquhart: Arthur Currie: The biography of a great Canadian. J.M. Dent, 1950. (ang.).
  • Jonathan Vance: Death so noble: memory, meaning, and the First World War. Vancouver B.C: UBC Press, 1997. ISBN 0-7748-0600-1. (ang.).
  • Denis Winter: Haig's command: a reassessment. Londona and New York: Viking, 1991. ISBN 978-0670802258. (ang.).
  • Annual Report – Carnegie Foundation for the Advancement of Teaching. Carnegie Foundation for the Advancement of Teaching, 1928. (ang.).
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.