Autonomia strategiczna

Autonomia strategiczna^[1] – zdolność państwa do prowadzenia racji stanu i wybierania własnej polityki zagranicznej bez silnego uzależnienia od innych państw^[2].

W kontekście europejskim oznacza zdolność Unii Europejskiej do obrony Europy i podejmowania działań militarnych bez nadmiernej zależności od Stanów Zjednoczonych oraz do prowadzenia suwerennej polityki zagranicznej^[3][4].

Postulat samodzielnego działania UE w sferze bezpieczeństwa pojawił się w deklaracji brytyjsko-francuskiej w Saint-Malo z 4 grudnia 1998 roku, stanowiącej, że Unia „musi posiadać zdolność do samodzielnego działania, popartą wiarygodnymi siłami militarnymi"^[5]. Rok później w konkluzjach z posiedzenia Rady Europejskiej w Kolonii znalazło się stwierdzenie, że Unia musi posiadać zdolność do autonomicznego działania, popartego wiarygodnymi siłami zbrojnymi, instrumentami do podejmowania decyzji i gotowością do reagowania na międzynarodowe kryzysy, bez uszczerbku dla działań NATO^[6].

Sam termin „autonomia strategiczna" po raz pierwszy pojawił się w dokumentach UE w 2003 roku w kontekście polityki kosmicznej, a w 2006 roku Parlament Europejski zdefiniował go w obszarze bezpieczeństwa i obrony jako „zdolność prowadzenia operacji w ramach swoich uprawnień i niezależnie od innych partnerów"^[6]. W lipcu 2013 roku Komisja Europejska po raz pierwszy zdefiniowała autonomię strategiczną w komunikacie o sektorze obronności jako „możliwość decydowania i działania, nie będąc zależną od potencjału stron trzecich"^[6]. W grudniu tego samego roku pojęcie znalazło się w konkluzjach Rady Europejskiej (EUCO 217/13) w kontekście rozwoju europejskiej bazy technologiczno-przemysłowej sektora obronnego^[7].

W 2016 roku autonomia strategiczna została wpisana do Globalnej strategii UE, a w 2017 roku wzmocniona poprzez utworzenie stałej współpracy strukturalnej (PESCO) oraz Europejskiego Funduszu Obronnego^[8]. Z czasem pojęcie zaczęto stosować poza obszarem bezpieczeństwa, przede wszystkim w polityce gospodarczej i energetycznej. W 2020 roku Komisja Europejska wprowadziła pojęcie „otwartej autonomii strategicznej", by uniknąć skojarzeń z izolacjonizmem i protekcjonizmem^[6].

Pandemia COVID-19 w 2020 roku rozszerzyła debatę o uzależnienia gospodarcze od dostawców azjatyckich. Wysoki przedstawiciel UE Josep Borrell i komisarz Thierry Breton opublikowali wówczas wspólny artykuł na rzecz „zjednoczonej, odpornej i suwerennej Europy", wzywający do wzmocnienia odporności w obszarach zdrowia, technologii kluczowych, surowców krytycznych oraz przemysłu obronnego^[9].

Inwazja Rosji na Ukrainę z lutego 2022 roku stała się głównym sprawdzianem koncepcji. W deklaracji wersalskiej z 11 marca 2022 roku Rada Europejska zobowiązała się do większej autonomii strategicznej w obronności, dostawach energii i gospodarce oraz do stopniowego odchodzenia od rosyjskiego gazu, ropy i węgla^[10]. W tym samym miesiącu zatwierdzono Strategiczny kompas UE jako pierwszą całościową ocenę wyzwań w obszarze bezpieczeństwa i obrony oraz plan zwiększenia zdolności szybkiego reagowania, wspólnych zamówień zbrojeniowych i mobilności wojskowej^[6].

W wystąpieniu na Sorbonie 26 września 2017 roku prezydent Francji Emmanuel Macron wezwał do utworzenia „suwerennej Europy" zdolnej do samodzielnych działań w obszarze obronnym oraz do rozwijania wspólnej kultury strategicznej^[11]. W kwietniu 2023 roku, po trzydniowej wizycie państwowej w Chinach, Macron wezwał UE do zmniejszenia zależności od Stanów Zjednoczonych, by uzyskać europejską autonomię strategiczną wobec Waszyngtonu i uniknąć wciągnięcia w konfrontację między USA a Chinami w sprawie Tajwanu^[12]. Macron opowiadał się również za tym, by Europa stała się „trzecim supermocarstwem", wzmocniła własny przemysł obronny i ograniczyła zależność od eksterytorialności dolara amerykańskiego^[12].

Inicjatywa Trójmorza, skupiająca trzynaście państw UE między Bałtykiem, Adriatykiem i Morzem Czarnym, bywa analizowana jako regionalny wkład w europejską autonomię strategiczną. Saem Bouwers z Haskiego Instytutu Badawczego argumentował w 2025 roku, że inwestycje w transgraniczną infrastrukturę transportową na osi północ-południe, dywersyfikację dostaw energii oraz łączność cyfrową budują materialne podstawy strategicznej niezależności regionu od dostawców spoza UE^[13]. Po inwazji Rosji na Ukrainę w 2022 roku retoryka Inicjatywy przesunęła się od skupienia na gospodarce ku otwartemu uznaniu funkcji obronnych projektów infrastrukturalnych^[14]. Deklaracja ze szczytu Trójmorza w 2024 roku wskazała korytarze północ-południe jako infrastrukturę podwójnego zastosowania (dual-use) umożliwiającą szybkie przerzucanie sił NATO wzdłuż wschodniej flanki Sojuszu^[15]. Gorana Grgić zwracała jednak uwagę, że silne poparcie Stanów Zjednoczonych dla Trójmorza może wywoływać napięcia między państwami priorytetyzującymi integrację unijną a tymi stawiającymi na więzi transatlantyckie, rodząc wątpliwości co do zgodności celów Inicjatywy z agendą UE^[16].

Pojęcie autonomii strategicznej budzi największe kontrowersje w obszarze bezpieczeństwa i obrony. Zróżnicowane doświadczenia historyczne i położenie geopolityczne państw członkowskich UE przekładają się na różnice w postrzeganiu potencjalnych globalnych zagrożeń i partnerów^[6]. Na szczycie Rady Europejskiej w 2021 roku część państw członkowskich, w tym Polska, sygnalizowała otwarcie, że aspiracje, przede wszystkim Francji, w dążeniu do autonomii strategicznej mogą negatywnie wpłynąć na stosunki ze Stanami Zjednoczonymi^[6]. W blogu z grudnia 2020 roku Borrell odpowiadał na te wątpliwości, deklarując, że „nikt nie kwestionuje fundamentalnego charakteru relacji transatlantyckich ani nie opowiada się za rozwojem w pełni autonomicznych europejskich sił zbrojnych poza NATO, które pozostaje jedynym wiarygodnym mechanizmem obrony terytorialnej Europy"^[17]. Analitycy RAND zwracali uwagę, że państwa bałtyckie i Polska postrzegały francusko-europejską autonomię strategiczną jako potencjalnego konkurenta dla NATO, którego dotąd uznawały za ostateczny gwarant bezpieczeństwa^[18].

• Cyfrowa suwerenność
• Gaia-X
• Państwo satelickie
• Polityka wielowektorowa