Avoirdupois

Avoirdupois (skrót: av lub avdp^[1]) – układ jednostek masy wchodzący w skład brytyjskiego (imperialnego) oraz amerykańskiego systemu miar^[2]. Jego podstawową jednostką jest funt, który odpowiada w przybliżeniu 0,454 kilograma, a dzieli się na 16 uncji^[3].

Układ avoirdupois w przeszłości znajdował się w powszechnym użyciu w imperium brytyjskim^[4]. Jest nadal powszechnie stosowany w Stanach Zjednoczonych^[5]. Używany jest także w Wielkiej Brytanii^[6] i niektórych innych krajach, m.in. w Kanadzie, choć w mniejszym lub większym stopniu wyparty został tam przez system metryczny^[7].

Avoirdupois to podstawowy, acz niejedyny, układ jednostek masy w anglosaskich systemach miar. Istnieje również układ troy, tradycyjnie stosowany w złotnictwie i numizmatyce, oraz system aptekarski (apothecaries’ system), który był niegdyś stosowany w farmaceutyce (zasadniczo wyszedł z użycia)^[2][8]. We wszystkich trzech systemach korzysta się z funtów i uncji, jednak ich wartość jest różna (1 funt avoirdupois = ${\displaystyle ^{175}\!/_{144}}$ funta troy lub funta aptekarskiego; 1 uncja avoirdupois = ${\displaystyle ^{175}\!/_{192}}$ uncji troy lub uncji aptekarskiej). Wspólna dla tych układów jest jedynie wartość najmniejszej jednostki – grana (ziarna)^[9].

System avoirdupois pojawił się w Anglii najprawdopodobniej w XIII lub XIV wieku. Popularność zyskał w pierwszej kolejności wśród kupców trudniących się handlem wełną – uncja avoirdupois odpowiadała bowiem uncji stosowanej wówczas we Włoszech, stanowiących ważny rynek zbytu dla angielskich tkanin. Z czasem system ten rozpowszechnił się na inne gałęzie handlu, wypierając inne układy jednostek masy, w których jednostkami również były funty i uncje, aczkolwiek różnie definiowane. Jego atutem była wysoka podzielność liczby 16, która pozwalała na łatwe obliczenie masy towaru po podziale na 2, 4, 8 lub 16 części (w przeciwieństwie np. do funta hanzeatyckiego, odpowiadającego 15 uncjom)^[10].

Sama nazwa avoirdupois pochodzi od frazy w języku starofrancuskim, aveir de peis, oznaczającej „towary (sprzedawane) na wagę”^[11]. Sugeruje ona, że wraz z wprowadzeniem tego systemu, rozpowszechniła się praktyka określania ilości sprzedawanego towaru przez jego ważenie, a nie, jak wcześniej, poprzez ich objętość^[1].

Najwcześniejsze odniesienie do jednostek avoirdupois pojawiło się w angielskim prawodawstwie w 1532 roku^[1]. Już od 1497 roku kolejni monarchowie angielscy, począwszy od Henryka VII usiłowali wprowadzić ustandaryzowany układ jednostek masy, bazujący na zestawie wzorców. Niejasności co do relacji między poszczególnymi jednostkami, jak i defekty w procesie odlewniczym sprawiły, że dopiero zestaw brązowych wzorców wykonanych w 1588 roku, za panowania Elżbiety I, zapewnił trwały i wiarygodny standard dla układu avoirdupois^[10][12]. Zestaw ten, przechowywany w urzędzie skarbu (Exchequer), pozostawał w użyciu nieprzerwanie do 1824 roku^[a][10].

W Stanach Zjednoczonych pierwsza oficjalna definicja funta avoirdupois została przyjęta w 1830 roku; opierała się na wzorcu przechowywanym w Mennicy Stanów Zjednoczonych^[b][10]. W 1893 roku dokonano redefinicji funta w oparciu o międzynarodowy system metryczny (1 funt = 0,4535924277 kilograma)^[13].

W Wielkiej Brytanii definicja funta opierała się na wzorcu przechowywanym w Londynie do 1963 roku^[c][10]. Jednak już w 1898 roku oficjalnie przyjęto tam przelicznik 1 funt = 0,45359243 kilograma, a więc odmienny od tego obowiązującego w Stanach Zjednoczonych^[14]. Rozbieżność między oboma systemami miar została rozwiązana wraz z uzgodnieniem w 1959 roku międzynarodowej definicji funta (w Wielkiej Brytanii przyjętej w 1963 roku), zgodnie z którą odpowiada on 0,45359237 kilograma^[10].

Układ avoirdupois jest powszechnie używany w Stanach Zjednoczonych w praktycznie wszystkich dziedzinach, z wyjątkiem nauki, medycyny i administracji rządowej^[15].

Według wyników ankiety przeprowadzonej w 2022 roku przez YouGov 88% Amerykanów podaje masę ciała w funtach, a 6% – w kilogramach^[d]. Podając masę przedmiotów, 85% osób stosuje funty i uncje, a 9% – kilogramy i gramy. Odsetek respondentów stosujących jednostki avoirdupois był najniższy wśród najmłodszej grupy wiekowej (18–29 lat) – 70% zadeklarowało, że podaje masę ciała w funtach (16% w kilogramach), a 65%, że podaje masę przedmiotów w funtach i uncjach (20% w kilogramach i gramach)^[5].

W Wielkiej Brytanii system jest często używany w życiu codziennym, jednak w wielu dziedzinach został wyparty przez jednostki metryczne. W latach 60. XX wieku rząd brytyjski podjął działania mające na celu przyjęcie systemu metrycznego, wzmożone w kolejnych dekadach w związku z przystąpieniem do Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (1973). Zmiany zostały wdrożone tylko w niektórych dziedzinach^[16], w szczególności w handlu – od 1995 roku masa towarów paczkowanych musi być wyrażona w systemie metrycznym, a od 2000 roku podobny wymóg dotyczy towaru sprzedawanego luzem^[17]. Dopuszczalne jest podawanie masy w obu systemach jednocześnie, jednak zapis w jednostkach imperialnych nie może wyróżniać się ponad zapis metryczny^[18].

W ankiecie YouGov przeprowadzonej w 2022 roku w Wielkiej Brytanii 72% respondentów zadeklarowało, że podaje masę ciała w kamieniach i funtach (24% w kilogramach), a 47%, że stosuje funty i uncje przy podawaniu masy przedmiotów (48% – kilogramy i gramy). Wśród najmłodszych ankietowanych (18–29 lat) popularność jednostek imperialnych była znacznie niższa – 47% stwierdziło, że korzysta z nich przy podawaniu masy ciała (44% używa kilogramów), a 11% przy podawaniu masy przedmiotów (81% podaje ją w kilogramach i gramach)^[6].

W wielu dawnych koloniach brytyjskich brytyjski system miar (wraz z nim jednostki avoirdupois) został praktycznie całkowicie wyparty przez system metryczny. W Australii, Nowej Zelandii i Południowej Afryce nastąpiło to w latach 70. XX wieku, w rezultacie realizowanych w tych krajach programów rządowych. Podobne działania były prowadzone w tym samym czasie w Kanadzie^[19] i choć kraj ten formalnie przyjął system metryczny^[20], jednostki avoirdupois są tam nadal szeroko stosowane w życiu codziennym^[15].

Podstawą układu avoirdupois jest funt (ang. pound), którego współczesna definicja opiera się na układzie SI – 1 funt jest równy dokładnie 0,45359237 kilograma^[10]. Pozostałe jednostki stanowią jego ułamek lub wielokrotność^[9][3]:

Funt dzieli się na 16 uncji (ounce) lub 256 drachm (dram, w bryt. ang. wariantowo drachm) lub 7000 granów (ziaren; grain)^[9][3].

Jednostki większe od funta są odmienne w systemie brytyjskim i amerykańskim. W systemie brytyjskim używane są: kamień (stone), równy 14 funtom^[3], ćwierć^[21] (quarter), równa 2 kamieniom lub 28 funtom, oraz cetnar (hundredweight), równy 4 ćwierciom lub 112 funtom. W systemie amerykańskim kamienie i ćwierci nie są stosowane, zaś cetnar odpowiada 100 funtom. W obu systemach funkcjonuje również tona (ton), równa 20 cetnarom. W związku z rozbieżną definicją cetnara, również ona ma odmienną wartość (1 tona amerykańska = 2000 funtów, a 1 tona angielska = 2240 funtów)^[9][3].

Brytyjska definicja cetnara i tony bywa używana w niektórych (niewielu) dziedzinach także w Stanach Zjednoczonych. Dla rozróżnienia od ich amerykańskich odpowiedników, w języku angielskim jednostki brytyjskie określa się wówczas mianem „długich” (long) lub „brutto” (gross), a amerykańskie – „krótkich” (short) lub „netto” (net)^[9]. W języku polskim jednostki te rozróżnia się wzajemnie (oraz od tony metrycznej), dodając przymiotnik „angielski/a” lub „amerykański/a”^[22][23].

Zestawienie jednostek w układzie avoirdupois

Nazwa polska	Nazwa angielska	Skrót angielski	Przelicznik	Przelicznik metryczny	Uwagi
gran lub ziarno	grain	gr	1 gran = ${\displaystyle ^{1}\!/_{7000}}$ funta	1 gran ≈ 64,8 mg
drachma	dram, drachm (bryt.)	–	1 drachma = ${\displaystyle 27^{11}\!/_{32}}$ grana = ${\displaystyle ^{1}\!/_{256}}$ funta	1 drachma ≈ 1,77 g
uncja	ounce	oz	1 uncja = 16 drachm = ${\displaystyle ^{1}\!/_{16}}$ funta	1 uncja ≈ 28,3 g
funt	pound	lb (w liczbie mnogiej: lbs)	1 funt = 16 uncji	1 funt ≈ 0,454 kg
kamień	stone	st	1 kamień = 14 funtów	1 kamień ≈ 6,35 kg	Tylko w brytyjskim systemie miar
ćwierć[21]	quarter	qtr	1 ćwierć = 2 kamienie = 28 funtów	1 ćwierć ≈ 12,7 kg	Tylko w brytyjskim systemie miar
cetnar (amerykański)	hundredweight, short hundredweight, net hundredweight	cwt	1 cetnar = 100 funtów	1 cetnar ≈ 45,4 kg	Tylko w amerykańskim systemie miar
cetnar (angielski)	hundredweight, long hundredweight, gross hundredweight	cwt	1 cetnar = 4 ćwierci = 112 funtów	1 cetnar ≈ 50,8 kg	Zasadniczo tylko w brytyjskim systemie miar; sporadycznie używany również w Stanach Zjednoczonych.
tona (amerykańska)	ton, short ton, net ton	tn, st	1 tona = 20 cetnarów amerykańskich = 2000 funtów	1 tona ≈ 907 kg	Tylko w amerykańskim systemie miar
tona (angielska)	ton, long ton, gross ton	–	1 tona = 20 cetnarów angielskich = 2240 funtów	1 tona ≈ 1016 kg	Zasadniczo tylko w brytyjskim systemie miar; sporadycznie używana również w Stanach Zjednoczonych.