Azzedine Alaia

Azzedine Alaïa (arab. عز الدين عليّة), (ur. 26 lutego 1935 w Tunisie, zm. 18 listopada 2017 w Paryżu) – francusko-tunezyjski stylista i projektant mody. W młodości studiował rzeźbiarstwo na Akademii Sztuk Pięknych w Tunisie, jednak porzucił je na rzecz krawiectwa. Wyjechał do Paryża pod koniec lat 50., gdzie w zamian za nocleg wykonywał drobne prace. Jednocześnie doskonalił się w krawiectwie, odbywając praktyki u Guy'a Laroche'a, francuskiego projektanta mody. Pod koniec 1959 roku poznał swojego partnera na całe życie, Christopha von Weyhe. Pięć lat później otworzył swoje krawieckie atelier przy ulicy Bellechasse i zbudował tam prywatną klientelę. W 1969 poczuł zew kolekcjonerstwa i zaczął nabywać sukienki i przedmioty designerskie. W latach 70. Azzedine Alaïa podjął współpracę z licznymi markami modowymi. Okres ten zwieńczyło decydujące spotkanie z Thierrym Muglerem, który szybko zachęcił go do dalszego rozwoju, oraz poznanie Carli Sozzani, wiernej przyjaciółki na całe życie. Następnie, po publikacji w 1979 roku pierwszego artykułu na jego temat przez Michela Cressole’a, zyskał wsparcie licznych redaktorek mody. Wraz z początkiem lat 80., okresu modowego renesansu, postanowił stworzyć własną markę, Azzedine Alaïa. W 1981 w kameralnym gronie odbyła się prezentacja jego debiutancka kolekcji. Już we wrześniu kolejnego roku odniósł sukces w Stanach Zjednoczonych.

Jako przyjaciel najbardziej znanych modelek, wśród których były Stephanie Seymour, Veronica Webb i Naomi Campbell, szybko zwrócił na siebie uwagę i stał się ulubieńcem magazynów modowych. Zdobywszy większą popularność na przestrzeni kolejnych dziesięciu lat, w 1984 roku postanowił przenieść swoje atelier do prywatnej rezydencji przy ulicy Parc-Royal w sercu dzielnicy Marais. W następnym roku wrócił do Stanów Zjednoczonych na wyreżyserowany przez Jean-Paula Goude’a pokaz swojej kolekcji, który został wystawiony przed tysiącem widzów i wysoko oceniony przez amerykańską prasę. Wkrótce potem otrzymał dwa Oscary modowe za kostiumy do filmu „Zabójczy widok”. Na ceremonię przybył w towarzystwie Grace Jones w słynnej różowej sukience. Następnie otworzył butik w Nowym Jorku, który udekorował Julian Schnabel. W tamtym okresie Alaïa postanowił nie przejmować się kalendarzem modowym i tworzyć we własnym tempie.

W 1990 roku Azzedine Alaïa po raz kolejny przeniósł swoje atelier, tym razem na róg ulic Verrerie i Moussy. Rok później podjął współpracę z Tati, wykorzystując estetykę szyldu tej taniej marki odzieżowej. W połowie lat 90. Alaïa zniknął ze sceny publicznej, co wzbudziło falę krytyki w prasie, która z czasem jednak ucichła. Niezależnie od tego nadal przedstawiał swoje kolekcje prywatnej klienteli. W 1996 roku we Florencji odbyła się pierwsza wystawa podsumowująca jego działalność artystyczną. W kolejnej dekadzie współpracował z włoską marką Prada, równolegle tworząc własne projekty. Jego kolekcja haute couture z 2003 roku oznaczała oficjalne wkroczenie do świata wysokiej mody. Kilka lat później związał się z grupą Richemond. W 2008 otrzymał tytuł kawalera Legii Honorowej. Pięć lat później odbyła się pierwsza wystawa poświęcona jego twórczości we Francji .

Na przestrzeni 50 lat Azzedine Alaïa zyskał międzynarodowe uznanie dzięki swoim strukturalnym, architektonicznym sukienkom - bez promocji i reklam, a także mimo prezentowania swoich kreacji w prywatnym gronie.

W przeciągu zaledwie kilku dekad Azzedine Alaïa stał się symbolem, a nawet „legendą”. Miłośnicy mody z całego świata uwielbiają go za jego obcisłe, pozbawione efektu sztuczności^[1] sukienki. Można określić go „stylistą”, w znaczeniu osoby projektującej ubrania prêt-à-porter, jednak jego twórczość znacznie wykraczała poza sam szkic, gdyż Alaïa często „rzeźbił” ubrania na manekinach lub nawet bezpośrednio na ciele klientek^[2]. Laurence Benaïm zauważa: „mało rysuje. Wkleja swoje szkice na kalce do sekretnego zeszytu, aby zachować pomysł^[3]. Dodaje, że „kreśli wzory, poprawia tkaniny, […] lubi ciąć, szyć i rozpruwać"^[4]. Nazywany jest „stylistą” również dlatego, że nie jest krawcem ani grand couturier — bardzo wąsko rozumianym we Francji określeniem zawodu związanego z szyciem na miarę i haute couture. Jednak sam Azzedine Alaïa podkreślał: „Jestem krawcem! Na pewno nie stylistą!^[5]”, gdyż „ubranie musi zostać uszyte. Nie nosi się szkiców^[6]. To samo potwierdza Olivier Saillard, precyzując, że „jest krawcem. W ścisłym znaczeniu tego słowa. Wszystko jest wymodelowane, obcięte i uszyte przez niego. Potrafi zrobić wszystko. Nawet jeśli nie wykonuje niczego sam, jest jednym z nielicznych dziś projektantów, którzy potrafią wykonać wszystkie etapy tworzenia modelu […] Co więcej, udało mu się uniknąć nieco archaicznej debaty między prêt-à-porter i haute couture^[7]". Azzedine Alaïa jest więc „na pograniczu haute couture, której nie nazywa się po imieniu, i prêt-à-porter^[8]". Już kilka lat wcześniej Michel Cressole napisał, że Alaïa jest „najbadziej dyskretnym wśród wielkich projektantów mody, być może dlatego, że jest ostatnim z nich^[9]”. Z tym stwierdzeniem zgodzili się Jean-Paul Goude i Olivier Saillard, którzy nazywali Azzedine Alaïę “ostatnim grand couturier^[10]". Goude mówił o nim, że jest „największym projektantem mody, jakiego kiedykolwiek znała branża modowa^[11]”, a François Baudot określał go mianem „rzeźbiarza” i „artysty plastyka” ze względu na jego kunszt w przedstawianiu kobiecego ciała^[12]. Jego wejście w świat haute couture na początku lat 2000 było z pewnością odpowiedzią na ten często kwestionowany problem semantyczny.

Moda

Nie da się jednoznacznie określić stylu Alaïi^[13]. On sam uważał: „Kiedy tworzę ubranie, nigdy nie myślę o tym, by pokazać swój wizerunek czy styl […] myślę o kobietach^[14]”, dodając: „nie uważam, że trzeba mieć jakiś styl. Każde ubranie zależy od kobiet, nie da się tego uogólnić^[15]”. A jednak Azzedine Alaïa do tej pory znany jest ze swych obcisłych, prostych sukienek o wyrazistych sylwetkach, przypominających „drugą skórę, dopasowującą się blisko do kształtów^[16]”. Poza tym przykładem w twórczości projektanta regularnie powracają pewne charakterystyczne elementy. W jego pierwszej kolekcji czerń, biel, przezroczystość oraz przede wszystkim mistrzowsko opracowana skóra^[17] łączą się ze sobą w całość. Powraca również określona paleta, zwykle ciemnych kolorów: szmaragdowa zieleń, purpura, kremowy lub beż^[18]. Mimo to Alaïa nadal preferował czerń, która jego zdaniem „podkreśla osobowość^[19]”. Od 1981, Alaia często korzystał z zamków błyskawicznych. W jego kolekcji haute couture z 2003 roku pojawił się model z zamkiem błyskawicznym długim na około siedem metrów^[20]. Z roku na rok eksperymentował także z siateczkowymi tkaninami, które włączał do swoich kolekcji, niekiedy wykorzystując materiały elastyczne^[21]. Posługiwał się również takimi materiałami jak lycra do tworzenia swoich charakterystycznych sukienek w pasy. Choć ta technika pojawiła się po raz pierwszy w 1983 roku, osiągnęła swój szczyt w kolekcji wiosna-lato 1990^[22]. Michel Tournier przypuszcza, że dzięki tej „grze z elastycznymi tkaninami, [Alaïa] odpowiedział na sprzeczną potrzebę kobiet: być opasaną sukienką tak ciasno, jak to tylko możliwe, a jednocześnie zachować swobodę^[23]”. To samo potwierdzał sam projektant: „Dzięki lycrze, nie trzeba już zakładać gorsetu żeby wyszczuplić talię, a jednocześnie ciało kobiety jest mniej ograniczone^[24].” Kolejnym charakterystycznym elementem była biała koszula, najcześciej bawełniana, nieustannie reinterpretowana przez Alaïę, często łączona z garniturem składającym się z krótkiej marynarki lub spódnicy z falbanami^[25].

Niektóre mniej tradycjne wersje szczególnie zapadły w pamięć, jak jeansowy garnitur z zamkami błyskawicznymi z 1986 roku^[26] czy zaprezentowane pięć lat później modele inspirowane motywem szyldu marki Tati^[27] – nietypowa kolekcja, która mimo wszystko zapisała się w historii mody. Z pewnością najbardziej znaną kreacją projektanta, natychmiast z nim kojarzoną, jest różowa, dżersejowa suknia wieczorowa założona przez Grace Jones na Oscary modowe^[28]. Oprócz całej damskiej garderoby, płaszczy i surdutów, spódnic „łyżwiarskich”, z nazwiskiem projektanta kojarzone są również skórzane ubrania z ćwiekami, wykorzystanie acetalu lub muślinu, sznurowania i gorsetów, a także intencjonalne perforacje w tkaninach przypominające koronki^[29].

„Ja tworzę ubrania, kobiety tworzą modę^[30].”

Jako pasjonat mody i sztuki, a zarazem „kompulsywny kolekcjoner”, Azzedine Alaïa zgromadził imponującą kolekcję dzieł designerskich i krawieckich, nabywanych między innymi na aukcjach^[31]. Jego zbiór liczy ponad 32 0000 obiektów, w tym 700 kreacji Madame Grès, 400 projektów Balenciagi, 300 Adriana^[32], a także prace Madeleine Vionnet^[33], Paula Poireta, Elsy Schiapparelli czy bardziej współczesnych projektantów, takich jak jak Margiela, Comme des Garcons czy Junya Watanabe. „To raczej kolekcja przyjaciół^[34]”, mawiał, odnosząc się również do zbioru zdjęć Bettiny Graziani^[35]. Poza modą w kolekcji znajdują się także dzieła designerów Martina Szekelyego i Marca Newsona.

To stopniowe gromadzenie rozpoczęło się w 1968 roku, kiedy zamykano dom mody Balenciaga i przekazano Alaïi zapas tkanin i sukienek^[36]. „Kiedy zamknięto dom mody Balenciaga w 1968, […] zabrałem też torebki i sukienki […] wydawało mi się pilne, by ocalić jeszcze więcej. Od wielu lat kupuję i otrzymuję sukienki, płaszcze i kurtki, które są świadectwem wielkiej historii mody. Konserwacja tych rzeczy stała się moją podstawą^[37].” Rosnąca świadomość sprawiła, że zaczął przechowywać wszystko, co mógł^[38]. W trakcie swojej kariery odkładał po jednym egzemplarzu każdej ze swoich kreacji, tworząc w ten sposób wyjątkowe archiwum^[39].

W 2023 roku w Palais Galliera zorganizowano drugą wystawę poświęconą jego zbiorom.

• Alaïa. Wyd. Assouline. Paris: 1998, s. 79, seria: Mémoire de la mode. fb. ISBN 978-2-908228-56-4..
• Alaïa par Azzedine Alaïa. Wyd. Steidl Verlag. Gœttingue: 1998, s. 255. ISBN 978-3-88243-536-8. OCLC 41275393..
• Alaïa. Wyd. BAI Publishers. Louvain: 2012, s. 180. R2011. ISBN 978-90-8586-621-3..
• Azzedine Alaïa, le prince des lignes. Wyd. Éditions Grasset. Paris: 2013, s. 160, seria: Documents Français. LB2013. ISBN 978-2-246-81055-1..
• Alaïa. Wyd. Paris Musées. Paris: 2013, s. 206, seria: Catalogue d'exposition. g3. ISBN 978-2-7596-0230-8..
• Alaïa et Balenciaga. Wyd. Carla Sozzani. Milan: 2020, s. 120. aaa. ISBN 979-10-95313-07-6..
• La vie Alaïa. Wyd. Actes Sud. Arles: 2020, s. 181. dg. ISBN 978-2-330-14044-1..