Barbara Ptak

Barbara Ptak

Data i miejsce urodzenia	6 kwietnia 1930 Chorzów
Data śmierci	5 listopada 2025
Zawód	kostiumograf, scenograf
Współmałżonek	Stanisław Ptak
Lata aktywności	1950–2005
Odznaczenia

Barbara Janina Boruszak-Ptak (ur. 6 kwietnia 1930 w Chorzowie, zm. 5 listopada 2025^[1]) – polska kostiumolożka teatralna i filmowa. Absolwentka Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie i Warszawie. Autorka oprawy plastycznej do ponad dwustu przedstawień dramatycznych, oper, operetek, musicali i filmów.

Cztery filmy, do których zaprojektowała kostiumy, otrzymały nominacje do Oscara: Nóż w wodzie (1963), Faraon (1966), Ziemia obiecana (1975) oraz Noce i dnie (1975). Była też autorką kostiumów do serialu telewizyjnego Królowa Bona (1980).

W 1951 zdała maturę w Liceum Sztuk Plastycznych w Katowicach. Studia artystyczne rozpoczęła w Krakowie. Studiowała również w Katowicach na wydziale grafiki krakowskiej ASP. W 1963 uzyskała dyplom ukończenia Wydziału Grafiki Artystycznej ASP w Warszawie w pracowni prof. Józefa Mroszczaka. Teoretyczną pracę dyplomową wraz z projektem wystawy z okazji 75-lecia kina w Polsce przygotowała pod kierunkiem prof. Jerzego Toeplitza.

W 1960, jeszcze jako studentka, podjęła współpracę kostiumograficzną przy realizacji Waleta Pikowego w reżyserii Tadeusza Chmielewskiego, ze scenografią i kostiumami Bolesława Kamykowskiego. W tym czasie współpracowała też z wytwórniami filmowymi w Warszawie, Łodzi i Wrocławiu jako projektantka kostiumów.

W 1985 w teatrze w Wittenberdze wystawiono sztukę Planet der Verliebten (aut. H. Kahlow, Gerd Natschinski), do której stworzyła scenografię^[2].

We wrześniu 2002 w holu głównym Biblioteki Śląskiej w Katowicach prezentowano wystawę pt. Barbara Ptak. Wizje plastyczne "Quo Vadis" Henryka Sienkiewicza. Z tej okazji ukazała się publikacja-katalog: Barbary Ptak wizje plastyczne powieści "Quo Vadis" Henryka Sienkiewicza (redakcja: Marek Palka; teksty: Jan Malicki, Andrzej Gwóźdź; Biblioteka Śląska w Katowicach, 2002, ISBN 83-87849-18-9).

W 2004, w związku ze śmiercią małżonka, ukazała się jej publikacja Stanisław Ptak. Wspomnienie (z podtytułem: Ostatnia wielka kreacja Stanisława Ptaka "Ballada o sześciu lustrach" czyli zwierzenia starego Pierrota... z ducha Aleksandra Wertyńskiego. Teatr Muzyczny w Gliwicach. Premiera - marzec 2001; na stronie tytułowej dodatkowy tytuł: Otwarcie małej prywatnej galerii wielkiego niezapomnianego aktora Stanisława Ptaka; Wydano staraniem Restauracji Labirynt w Katowicach; opracowanie: WiG s.c. Sosnowiec, ISBN 83-915443-4-6; zdjęcie na okładce: Juliusz Zakrzewski; ss. 28). Trzy lata później wydała publikację albumową pt. Stanisław Ptak. Jego... listy, Jego... miłość, Ich... twórczość (Triadapress Drukarnia, Katowice 2007, ISBN 83-904135-9-0).

W 2011 ukazała się poświęcona jej publikacja Ewy Moroń Barbara Ptak (album scenograficzny) (Wydawnictwo Naukowe "Śląsk" - Teatr Rozrywki, Katowice-Chorzów 2011, ISBN 978-83-61823-68-1, ISBN 978-83-7164-696-6).

W 2016 opublikowała w Katowicach wspomnienia Moje fascynacje filmem i teatrem (publikacja zawiera także filmografię i spis realizacji teatralnych; ISBN 978-83-943448-0-1).

Jest jedną z bohaterek publikacji albumowej "Noce i dnie". Opowieść o filmie Jerzego Antczaka (pod redakcją Grażyny M. Grabowskiej; Bosz Szymanik i wspólnicy - Filmoteka Polska-Instytut Audiowizualny, Olszanica-Warszawa 2017, ISBN 978-83-7576-315-7).

Była znana z wyjątkowej dbałości o detale, dokładność i wierność historyczną kostiumów, które zaprojektowała. Oznacza to m.in. szycie z naturalnych, bliskich oryginałowi materiałów, sposobie zapięcia, a nawet bielizny aktorów grających role z epoki^[3].

Zmarła w Niemczech 5 listopada 2025. Została pochowana 21 marca 2026 na cmentarzu ewangelicki przy ul. Francuskiej w Katowicach^[4]. Jej pogrzeb miał charakter państwowy^[5].

Ptak była związana z teatrem – nie tylko zawodowo, ale też emocjonalnie i towarzysko – od 1957 roku. Debiutowała w 1966 na scenie Teatru Śląskiego w Katowicach projektami scenografii do sztuki Cezar i Kleopatra (aut. George Bernard Shaw, reż. Mieczysław Daszewski).

W ciągu swej kilkudziesięcioletniej kariery artystka współpracowała z następującymi placówkami w Polsce: Operetką Śląską w Gliwicach, Teatrem Śląskim im. Wyspiańskiego w Katowicach, Operą Śląską w Bytomiu, Teatrem Bagatela w Krakowie, Teatrem Polskim w Bielsku-Białej, Teatrem Zagłębia w Sosnowcu, Teatrem na Woli w Warszawie, Teatrem Nowym w Zabrzu, Teatrem Powszechnym w Łodzi, Teatrem Wybrzeża w Gdańsku, Teatrem Rozrywki w Chorzowie, Teatrem im. Kochanowskiego w Opolu, Operą w Bydgoszczy, Teatrem Dzieci Zagłębia im. Dormana w Będzinie, Teatrem Syrena w Warszawie, Teatrem Satyry „Maszkaron” w Krakowie, Teatrem im. Jaracza w Olsztynie, Teatrem Muzycznym w Łodzi, Teatrem im. Mickiewicza w Częstochowie, Sceną 113 Górnośląskiego Centrum Kultury im. Bochenek w Katowicach, Teatrem Muzycznym im. Baduszkowej w Gdyni^[6].

Wykonała również scenografie do około 130 produkcji teatralnych, również Teatru Telewizji. Ptak stworzyła kostiumy do dwóch spektakli operowych we Włoszech: L’Ape musicale i Don Giovanni^[7].

Kostiumy

• 1962: Nóż w wodzie (reż. Roman Polański; nominacja do Oscara)
• 1965: Faraon (reż. Jerzy Kawalerowicz; nominacja do Oscara)
• 1969: Człowiek z M-3 (reż. L. Jeannot, K. Chodura)
• 1969: Rzeczpospolita babska (reż. H. Przybył)
• 1970: Twarz anioła (reż. Z. Chmielewski)
• 1971: Nie lubię poniedziałku (reż. Tadeusz Chmielewski)
• 1972: Perła w koronie (reż. Kazimierz Kutz)
• 1975: Noce i dnie (reż. Jerzy Antczak; projekty blisko 3 tys. kostiumów)
• 1975: Ziemia obiecana (reż. Andrzej Wajda; nominacja do Oscara)
• 1979: Zmory (reż. Wojciech Marczewski)
• 1980–1981: Królowa Bona (serial)
• 1980: Paciorki jednego różańca (reż. Kazimierz Kutz)
• 1987: Wierna Rzeka (reż. Tadeusz Chmielewski)
• 1988: Na kłopoty… Bednarski (reż. Paweł Pitera)
• 1995: Dama kameliowa (reż. Jerzy Antczak)
• 2004: Koniec wojny (reż. Tomasz Szafrański; etiuda fabularna)
• 2005: Diabeł (reż. Tomasz Szafrański)

• 1980: Nagroda Ministra Kultury i Sztuki (za osiągnięcia w dziedzinie kostiumu filmowego)
• 1985: Złota Maska^[8]
• 1985: wyróżnienie niemieckiego Ministerstwa Kultury (za kostiumy do musicalu Planet der Verliebten)
• 1990: Złota Maska (woj. śląskie)^[8]
• 1995: Złota Maska (woj. śląskie)^[8]
• 2014: Złota Maska (za kostiumy do spektaklu „Noc w Wenecji” Johanna Straussa, reż. Marcin Sławiński, Gliwicki Teatr Muzyczny, Gliwice)^[9]
• 2006: Nagroda Marszałka Województwa Śląskiego (za wybitne osiągnięcia w dziedzinie kostiumologii i scenografii)^[10]
• 2006: Nagroda Prezydenta miasta Katowice^[10]
• 2006: Godło Promocyjne Kapituły „Śląski Oskar”^[8]
• 2011: Nagroda Marszałka Województwa Śląskiego (za upowszechnianie i ochronę dóbr kultury)^[11]
• 2013: Teatralna Nagroda Muzyczna im. Jana Kiepury (kategoria najlepszy scenograf)^[12]
• 2014: 5. Silesia Fashion Day (nagroda za całokształt twórczości)^[13]
• 2015: Nagroda Stowarzyszenia Filmowców Polskich^[14]

• Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski – 2025, pośmiertnie^[15]
• Złoty Krzyż Zasługi – 2004^[16]
• Srebrny Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” – 2007^[6][17]

Muzeum Barbary i Stanisława Ptaków to ekspozycja stała Działu Teatralno-Filmowego Muzeum Historii Katowic mieszcząca się w byłym mieszkaniu państwa Ptaków. W zbiorach znajdują się pamiątki oraz dokumentacja życia zarówno artystycznego, jak i prywatnego Barbary Ptak. Można tam oglądać fotografie, kostiumy sceniczne (m.in. dwie zbroje zaprojektowane do musicalu Człowiek z La Manchy, w którym wystąpił mąż Barbary, Stanisław Ptak), plakaty, nagrody, wyróżnienia oraz wiele innych ciekawostek zgromadzonych przez lata przez tę parę artystów.

• B. Ptak: Stanisław Ptak. Jego listy. Jego miłość. Ich twórczość. Katowice: Tradapress Drukarnia, 2007. ISBN 83-904135-9-0.
• E. Moroń: Barbara Ptak. Album scenograficzny. Katowice: „Śląsk” Wydawnictwo Naukowe ; Chorzów: Teatr Rozrywki, 2011. ISBN 978-83-7164-696-6.

• Barbara Ptak w bazie IMDb (ang.)
• Barbara Ptak w bazie filmpolski.pl