Blade Runner (franczyza)

Blade Runner

Twórca	Philip K. Dick, Ridley Scott
Pierwsze dzieło	Czy androidy śnią o elektrycznych owcach?
Data powstania	1968
Strona internetowa

Blade Runner – amerykańska franczyza medialna, zapoczątkowana powieścią science fiction Philipa K. Dicka z 1968, zatytułowaną Czy androidy śnią o elektrycznych owcach?.

Powieść sławą przerosła jej adaptacja filmowa – Łowca androidów (Blade Runner) z 1982 w reżyserii Ridleya Scotta. Chociaż film początkowo nie odniósł sukcesu, po latach stał się kultowym klasykiem i miał duży wpływ na science fiction, będąc prekursorem cyberpunku. W związku z tym, w latach 1995–2000 ukazały się trzy kontynuacje powieści, autorstwa K.W. Jetera, przyjaciela Dicka. Z kolei kontynuacja filmu, Blade Runner 2049, ukazała się w 2017.

Na franczyzę składają się również komiksy, gry komputerowe i seriale.

Filmy z serii nie odniosły komercyjnego sukcesu, szacuje się, że przyniosły dochód w wysokości ok. 300 mln dolarów przy poniesionych nakładach rzędu 213 mln dolarów^[1].

Między powieścią a filmami, będącymi jej swobodną adaptacją, są znaczne różnice.

W powieści, rozgrywającej się w wyludnionym po wojnie San Francisco, Rick Deckard jest policjantem, łowcą androidów. W postapokaliptycznej rzeczywistości pozycję społeczną wyznacza posiadanie zwierzęcia, wzmacniane przez merceryzm, nową religię, która kładzie nacisk na odczuwanie przez ludzi duchowej wspólnoty ze wszystkimi istotami żywymi na Ziemi. Deckarda nie stać na prawdziwe zwierzę, ma tylko sztuczną owcę, więc gdy pojawia się szansa dużego zarobku, podejmuje się ryzykownego zadania, by zarobić na żywe zwierzę^[2]. Rozpoczyna poszukiwania sześciu androidów, które dostały się na Ziemię, porywając wahadłowiec i mordując jego załogę. Znajduje je i zabija po kolei. Za sukcesy dostaje wynagrodzenie, dzięki któremu może kupić sobie żywą kozę^[3]. W trakcie wykonywania zadania Deckard przeżywa dylematy moralne i zaczyna wątpić w słuszność swoich czynów^[4]. Podczas poszukiwań wdaje się w zakazany przez prawo romans z kobietą-androidem, Rachel Rosen^[5][6].

W utrzymanej w stylistyce kina noir adaptacji książki reżyser Ridley Scott położył większy nacisk na warstwę sensacyjną, zaś usunął treści religijne. Deckard jest tu samotnikiem, byłym pracownikiem wydziału policji, zwerbowanym do odnalezienia i zlikwidowania zbiegłych androidów (zwanych w filmie replikantami). Miejsce akcji to futurystyczne Los Angeles^[7]. W konfrontacji Deckarda z likwidowanymi po kolei replikantami okazuje się, że zachowanie niektórych z nich czasem wydaje się być bardziej ludzkie niż ścigających ich policjantów^[8][9]. Związek Deckarda z Rachel ma tu charakter znacznie bardziej romantyczny niż w książce, ostatnie ujęcia pierwotnej wersji filmu pokazują obraz pary podróżującej gdzieś w odległym kraju^[10].

W kontynuacji filmu, która rozgrywa się trzydzieści lat później, replikanci zostali zastąpieni nowymi, posłusznymi istotami. Jeden z nich, K, oficer policji Los Angeles zajmuje się głównie wyszukiwaniem i likwidowaniem androidów poprzedniej generacji. Podczas jednego z zadań na odludnej farmie znajduje szczątki replikantki, która urodziła dziecko. Fakt ten może wywrócić dotychczasowy porządek na Ziemi. By wyjaśnić tajemnicę K szuka Ricka Deckarda, byłego łowcy androidów, który zaginął trzydzieści lat wcześniej^[11][12].

• Philip K. Dick Czy androidy śnią o elektrycznych owcach? (Do Androids Dream of Electric Sheep?, 1968)

kontynuacje

• K.W.Jeter Dzień rozliczenia (Blade Runner 2: The Edge of Human 1995)
• K.W.Jeter Noc replikantów (Blade Runner 3: Replicant Night 1996)
• K.W.Jeter Blade Runner 4: Eye and Talon (2000)

• A Marvel Comics Super Special: Blade Runner (1982)
• Do Androids Dream of Electric Sheep? (2009)
• Dust to Dust (2010)
• Blade Runner 2019 (2019)
• Blade Runner 2012 (2020)
• Blade Runner Origins (2021)
• Blade Runner 2039 (2022)
• Blade Runner: Tokyo Nexus (2024)

• Łowca androidów (Blade Runner, 1982)
• Blade Runner 2049 (Blade Runner 2049, 2017)

• Blade Runner (1985)
• Blade Runner (1997)^[13]
• Blade Runner: Revelations (2018)
• Blade Runner: The Roleplaying Game (2023)
• Blade Runner 2033: Labyrinth (zapowiedź)

• Vangelis Blade Runner (1982)
• Hans Zimmer, Benjamin Wallfisch Blade Runner 2049 (soundtrack) (2017)

• Powieść Czy androidy śnią o elektrycznych owcach? była w 1969 nominowana do nagrody Nebula za najlepszą powieść. Retrospektywnie w 1993 znalazła się na 51. miejscu listy Locus Poll Award, grupującej najlepsze powieści SF wszech czasów wydane przed rokiem 1990, zaś w 2012 umieszczono ją na 26. miejscu listy 20th Century Science Fiction Novel magazynu Locus Online^[14].

• Film Łowca androidów zdobył 13 nagród^[15], w tym:
  • Nagroda Brytyjskiej Akademii Filmowej BAFTA (1982): Jordan Cronenweth – Najlepsze zdjęcia; Charles Knode, Michael Kaplan – Najlepsze kostiumy; Lawrence G. Paull – Najlepsza scenografia/dekoracja wnętrz,
  • nagroda Hugo w kategorii najlepsza prezentacja dramatyczna (1983)^[16],
  • Nagroda Saturn (2008): Best DVD Special Edition Release,
  • ponadto był dwukrotnie nominowany do Oscarów: Lawrence G. Paull, David L. Snyder, Linda DeScenna (Najlepsza scenografia i dekoracje wnętrz) i Douglas Trumbull, Richard Yuricich, David Dryer (Najlepsze efekty specjalne) oraz do Złotego Globu: Vangelis (Najlepsza muzyka).

• Film Blade Runner 2049 zdobył ok. 100 nagród^[17], w tym:
  • 2 Oscary (2018): Roger Deakins – Najlepsze zdjęcia; John Nelson, Gerd Nefzer, Paul Lambert i Richard R. Hoover – Najlepsze efekty specjalne, ponadto był trzykrotnie nominowany w kategoriach: Najlepsza scenografia i dekoracja wnętrz, Najlepszy dźwięk, Najlepszy montaż dźwięku.
  • Nagroda Brytyjskiej Akademii Filmowej BAFTA (2017): Roger Deakins – Najlepsze zdjęcia,
  • Nagroda Saturn w kategorii najlepszy film science fiction (2017).

• Soundtrack Vangelisa w 1983 został nominowany do nagrody BAFTA i Złotego Globu za najlepszą oryginalną ścieżkę dźwiękową.

W 1993 film Łowca androidów został wpisany do Narodowego Rejestru Filmowego w Bibliotece Kongresu jako film, który jest „kulturowo, historycznie albo estetycznie znaczący”^[18].

Według American Film Institute (AFI) Łowca androidów zajął 97. miejsce na liście Stu najlepszych amerykańskich filmów, 6. miejsce na liście najlepszych filmów science fiction oraz 74. miejsce na liście 100 najbardziej trzymających w napięciu amerykańskich filmów.

Scott miał obiekcje, aby nazwać zawód Deckarda detektywem, więc scenarzysta Hampton Fancher znalazł w swym księgozbiorze książkę Williama S. Burroughsa Bladerunner (A Movie) (1979), fabularyzowany scenariusz, którego pierwowzorem była powieść z 1974 lekarza i pisarza s-f Alana E. Nourse’a The Bladerunner. Ta dystopijna powieść opisuje rzeczywistość, gdzie osoby, które potrzebują opieki zdrowotnej, muszą poddać się sterylizacji z powodu praw eugenicznych. Sytuacja ta rodzi ukryty rynek produktów medycznych. Główny bohater jest właśnie bladerunnerem (dosł. biegający z ostrzami, NIE biegnący po ostrzu) – przemytnikiem specjalizującym się w narzędziach medycznych. I choć określenie to nie pada w książce Dicka^[19], zostało zaakceptowane przez Scotta, w związku z tym wykupiono u Nurse’a i Burroughsa prawa do jej użycia. Termin ten stanowi więc pojęcie literackie i nie miał w języku angielskim realnego desygnatu^[20][21].

Według niektórych krytyków polski tytuł filmu – Łowca androidów – jest pewnym uproszczeniem i zaprzeczeniem intencji twórców. Niekiedy film w Polsce nazywano też jeszcze odleglejszym od fabuły tytułem – Łowca robotów^[22].