Boesenbergia

Boesenbergia

Boesenbergia tiliifolia
Systematyka[1][2]
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	liliopodobne (≡ jednoliścienne)
Rząd	imbirowce
Rodzina	imbirowate
Rodzaj	Boesenbergia
Nazwa systematyczna
Boesenbergia Otto Kuntze Revis. Gen. Pl. 2: 685 (1891)[3]
Typ nomenklatoryczny
Boesenbergia pulcherrima (Wall.) Kuntze[4]

Boesenbergia Kuntze − rodzaj roślin z rodziny imbirowatych. Należą do niego 102 gatunki występujące w południowo-wschodniej Azji – od wschodnich Himalajów i Indii przez Półwysep Indochiński po Archipelag Malajski (Sumatra, Jawa, Borneo, Filipiny) oraz wyspy Andamany i Nikobary. Ponadto przedstawiciele rodzaju zostali zawleczeni (introdukowani) na Sri Lankę. Boesenbergia rotunda jest szeroko uprawiana na potrzeby kulinarne i lecznicze.

Pokrój

Wieloletnie rośliny zielne, zimozielone lub sezonowo zanikające, wzniesione lub pokładające się, osiągające wysokość (łącznie z liśćmi) od ok. 10 do 150 cm^[5].

Pędy

Podziemne, wydłużone kłącze lub bulwy korzeniowe^[5]. Nadziemne łodygi lub nibyłodygi, o długości od 1 do 75 cm, niekiedy rozgałęzione w kątach liści^[6]. Niekiedy w węzłach łodygi lub na kwiatostanie tworzą się bulwki^[5].

Korzenie

Korzenie przybyszowe wyrastające bezpośrednio z pędów, mięsiste do wiązkowych^[6].

Liście

Liście odziomkowe lub łodygowe, ogonkowe^[6]. Języczek liściowy dwuwrębny^[6]. Blaszki liściowe jajowate, podługowate lub lancetowate^[6]. Liczba liści na pędzie jest zmienna – od 1 do 16 lub więcej^[5].

Kwiaty

Zebrane od 3 do 30 w wachlarzowaty lub mieczowaty^[5] kwiatostan, wyrastający na pędzie kwiatostanowym bezpośrednio z kłącza lub wierzchołkowo na nibyłodydze^[6]. Podsadki położone w dwóch rzędach, każda wspierająca jedną przysadkę i jeden kwiat^[5]. Osie kwiatostanu długości około 1–30 cm^[5]. Przysadki nierurkowate, otwarte lub obejmujące łodygę^[6]. Szypułka od bardzo krótkiej do około 10 cm^[5]. Listki zewnętrznego okółka okwiatu zrośnięte w trójwrębną rurkę^[6]. Listki wewnętrznego okółka wystające ponad rurkę, smukłe, o łatkach nierównej wielkości^[5]. Warżka odwrotniejajowate lub szerokopodługowata^[5], większa od łatek okwiatu i bocznych prątniczków^[5], płaska, wklęsła do głęboko woreczkowatej, wierzchołek całobrzegi do głęboko klapowanego^[6], o kędzierzawych brzegach^[5], biała, żółta, czerwona lub fioletowa, z różnymi kombinacjami kolorów i wzorami^[6]. Dwa boczne prątniczki płatkowate^[6], zwykle szersze od łatek okwiatu^[5]. Nitka pręcika wzniesiona^[5]. Pylniki równoległe lub lekko rozbieżne, pękające na całej długości, przez częściowe szczeliny lub otworki^[6]. Zalążnia trójkomorowa. Kwiaty otwierają się od góry do dołu lub paraodśrodkowo^[6].

Owoce

Podługowate, trójklapowe^[6], mięsiste torebki^[5]. Nasiona czarne, z poszarpaną^[6], mięsistą osnówką^[5].

Siedlisko

Na Borneo rodzaj zasiedla lasy tropikalne, w tym mieszane lasy dwuskrzydłowe, lasy wrzosowiskowe, lasy galeriowe, lasy górskie, lasy na wapiennych skałach krasowych, lasy wtórne^[7]. Boesenbergia albosanguinea występuje na zacienionych wychodniach wapiennych w pobliżu morza^[8]. B. siphonantha zasiedla na Andamanach wilgotne, liściaste i wiecznie zielone lasy śródlądowe na glebie bogatej w próchnicę, w Tajlandii wychodnie wapienne w liściastym lesie wtórnym, a w Wietnamie liściaste lasy lagerstremiowe na skałach laterytowych^[9]. B. quangngaiensis rośnie w pobliżu strumieni i w miejscach zacienionych na zboczach wzgórz we wtórnym, wiecznie zielonym lesie liściastym, zdominowanym przez dwuskrzydłowate, a także niższe, pierwotne, wiecznie zielone lasy tropikalne^[10].

Cechy fitochemiczne

Pomimo różnorodności rodzaju przebadanych zostało tylko kilka gatunków, zwłaszcza B. rotunda. Gatunki te są bogate w związki bioaktywne, w tym flawonoidy, chalkony i diterpeny, i wykazują znaczące właściwości biologiczne, takie jak działanie przeciwnowotworowe i przeciwwirusowe (w tym przeciw dendze, HIV-1 i SARS-CoV-2)^[11].

Pozycja systematyczna

Według Angiosperm Phylogeny Website rodzaj zaliczany do plemienia Zingibereae, podrodziny Zingiberoideae w rodzinie imbirowatych (Zingiberaceae) z rzędu imbirowców (Zingiberales)^[2].

W systemie Takhtajana z 1997 roku zaliczony do plemienia Hedychieae w rodzinie imbirowatych^[12].

Wykaz gatunków^[3]

Etymologia nazwy naukowej

Nazwa naukowa rodzaju honoruje Clarę i Waltera Boesenbergów, siostrę i szwagra Otto Kuntzego, niemieckiego przyrodnika, który opisał takson po raz pierwszy^[13].

Synonimy nomenklaturowe^[3]

• Gastrochilus Wall.

Synonimy taksonomiczne

• Banglium Buch.-Ham. ex Wall.
• Curcumorpha A.S.Rao & D.M.Verma
• Haplochorema K.Schum.
• Jirawongsea Picheans.

Rośliny lecznicze

Rośliny te znane są z dużych, mięsistych kłączy, które są szeroko stosowane w medycynie tradycyjnej w leczeniu dolegliwości takich jak zaburzenia żołądkowo-jelitowe, stany zapalne i infekcje dróg oddechowych^[11].

Najpopularniejszym gatunkiem wykorzystywanym leczniczo w Azji Południowo-Wschodniej jest Boesenbergia rotunda. Stosowana jest w leczeniu dolegliwości takich jak choroby reumatyczne, bóle mięśni, dna moczanowa, zaburzenia żołądkowo-jelitowe, wzdęcia, ból brzucha, niestrawność i choroba wrzodowa żołądka. W Indonezji wykorzystuje się go do przygotowywania „jamy” – popularnego tradycyjnego toniku dla kobiet po porodzie, środka kosmetycznego dla nastolatek, a także w celu zapobiegania upławom. Świeże kłącza są używane do leczenia chorób zapalnych, próchnicy zębów, zapalenia skóry, suchego kaszlu, przeziębienia, chorób zębów i dziąseł, opuchlizny, ran, biegunki, czerwonki, a także jako środek moczopędny. Pasta z kłącza była stosowana jako środek przeciwgrzybiczy, przeciwpasożytniczy, przeciwświerzbowy, a także przeciwrobaczy. W Tajlandii nazywany jest żeń-szeniem tajskim i cieszy się opinią afrodyzjaku. Spożywanie jego liści łagodzi alergie pokarmowe i zatrucia. Ponadto odnotowano, że w Tajlandii kłącze i liście tego gatunku są stosowane przez pacjentów z AIDS^[14].

B. rotunda stosowana jest w ajurwedzie przeciwbakteryjnie, przeciwzapalnie, gastroprotekcyjnie, przeciwskurczowo, żołądkowo, moczopędnie, przeciwwymiotnie, przeciwgrzybiczo, przeciwrobaczo, antymutagennie, afrodyzjakalnie, wiatropędnie i przeciwgorączkowo, przede wszystkim jako środek na kaszel, opuchlizny, rany, biegunkę, dolegliwości żołądkowe, niestrawność, kolki, pleśniawki, suchość w ustach i w choroby wrzodowej żołądka^[15].

Na Borneo leczniczo wykorzystywane są również B. pulchella – w chorobach skóry i B. stenophylla – w chorobach skóry, duszności, cukrzycy, nadciśnieniu, chorobach serca, kamieniach nerkowych, kaszlu, biegunce, gorączce, malarii, astmie, zmęczeniu, krwawieniach, bólach brzucha i zatruciach pokarmowych^[16]. Pokruszone liście B. oligosperma wcierane są w czoło przy bólu głowy^[15].

W Indiach i Chinach pastę z kłączy B. longiflora naciera się w czoło przy zaćmie. Napar lub sok podawany jest przy biegunce, czerwonce, bólu żołądka, kaszlu i przeziębieniu^[15].

Rośliny spożywcze

Kłącze Boesenbergia rotunda jest używane jako przyprawa głównie w kuchni tajskiej. Jest również powszechnie stosowana w kuchni chińskiej, malezyjskiej, birmańskiej i indonezyjskiej. Wykorzystuje się go w potrawach do eliminowania niepożądanych zapachów związanych z rybami lub mięsem. Kłącze jest używane razem z „czarnym imbirem” (Kaempferia parviflora) do produkcji lokalnego rodzaju wina, które jest uważane za orzeźwiający oraz wzmacniający napój^[14].