Bolesław Grabowski
 Wrocław nad Odrą (2018) | |
| Państwo działania | |
|---|---|
| Data i miejsce urodzenia |
29 lipca 1938 |
| Data i miejsce śmierci |
14 czerwca 2023 |
| Profesor doktor habilitowany nauk fizycznych | |
| Specjalność: astrofizyka, spektroskopia atomowa | |
| Alma Mater | |
| Doktorat |
1967 |
| Habilitacja |
1975 |
| Profesura |
1988 |
| Polska Akademia Nauk | |
| Status |
członek Komitetu Astronomii |
| Nauczyciel akademicki | |
| Uczelnia |
Uniwersytet Opolski (Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Opolu) |
| Okres zatrudn. |
1963–2008 |
| Odznaczenia | |
  | |
Bolesław Edward Grabowski (ur. 29 lipca 1938 w Kolonii Bielczakowskiej na Wołyniu, zm. 14 czerwca 2023 we Wrocławiu – polski astrofizyk, profesor nauk fizycznych (astrofizyka, spektroskopia atomowa)[1].
Polski astrofizyk, specjalista w zakresie spektroskopii plazmy gwiazdowej i laboratoryjnej[2][3]. Pracownik Uniwersytetu Opolskiego w latach 1963–2008[4][5][6]. Żonaty z Barbarą z domu Laskowska.
Pracował również na Uniwersytecie Wrocławskim; Wyższej Szkole Oficerskiej Inżynierii Wojskowej im. gen. Jakuba Jasińskiego we Wrocławiu; Uniwersytecie Jana Długosza w Częstochowie oraz Wrocławskiej Wyższej Szkole Informatyki Stosowanej.
Życiorys
Uczeń, a następnie asystent Antoniego Opolskiego[7][8][9], u którego doktoryzował się na Uniwersytecie Wrocławskim z astrofizyki w 1967 rozprawą pt. „Badanie i interpretacja widm gwiazdy zmiennej 12/DD/ Lacertae”[10]. Praca ta była szczegółowym opracowaniem i zbadaniem składu chemicznego gwiazdy 12 Lacertae z pomiarów spektrofotometrycznych oraz rozkładu prędkości w jej atmosferze z pomiarów prędkości radialnych[11]. Osiągnięcia naukowe uzyskane w rozprawie habilitacyjnej pt. „Zawartość metali w atmosferach podkarłów” uwieńczone zostały Nagrodą Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w 1977.
Kształcił się także pod kierunkiem Jana Jerzego Kubikowskiego oraz Hugona Steinhausa.
Należał do zespołu badaczy, którzy na początku lat 60. rozpoczęli badania w obszarze fizyki plazmy w powstającej wówczas Wyższej Szkole Pedagogicznej w Opolu.
Z jego dorobku naukowego największy rezonans wzbudziła praca, opublikowana w 1987 w czasopiśmie astrofizycznym The Astrophysical Journal, w której wyjaśnił (wraz z J. Halenką i J. Madejem) tzw. „zagadkę astrofizyczną" (astrophysical puzzle), jaka intrygowała badaczy w latach 70. i 80., wyjaśniając dlaczego Ogólna Teoria Względności „zawodzi” przy wyznaczaniu mas białych karłów na podstawie obserwowanych redshiftów w widmie tej grupy gwiazd. Pierwsza z szeregu prac na ten temat została opublikowana w 1975. „Zagadka astrofizyczna” polegała – mówiąc umownie – na systematycznie większym – niż przewiduje ogólna teoria względności (OTW) Einsteina – „spóźnianiu się zegarów" w centrach wyjątkowo wielkiej grawitacji – na powierzchniach miniaturowych gwiazd, zwanych białymi karłami. Okazało się bowiem, że defekt tkwił nie w OTW, lecz w wadliwości opisu problemu z zakresu fizyki atomowej. Byt to ostatni cień, jaki jeszcze padał na OTW[12].
Angażował się w pracę organizacyjną opolskiej uczelni, pełniąc funkcje m.in.: prodziekana Wydziału Matematyki, Fizyki i Chemii (1972–1974), dyrektora Instytutu Fizyki (1981–1993), członka Senatu (1981–1993), kierownika Katedry Astrofizyki i Fizyki Teoretycznej (1996–2008).
Był głównym inicjatorem powstania Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Opolskiego na szczycie DS Niechcic[13] w Opolu, którego oficjalne otwarcie miało miejsce w 2006[14][15][16].
Opublikował około 120 recenzowanych prac naukowych z astrofizyki i fizyki plazmy.
Nauczyciel akademicki[17] i popularyzator nauki[18][19][20][21][22]. Interesował się także sztukami plastycznymi, fotografią i poezją[23].
23 czerwca 2023 spoczął na Cmentarzu Komunalnym we Wrocławiu na Psim Polu (kolumbarium, Pole K12/Grób 10/Rząd 4).
Studia i zatrudnienie
Studia: Wydział Matematyki, Fizyki i Chemii Uniwersytetu Wrocławskiego: 1957–1962 – mgr astrofizyki[24], dr nauk fizycznych 1967, dr hab. nauk fizycznych 1975; tytuł profesora nauk fizycznych 1988[25].
Zatrudnienie: Uniwersytet Wrocławski: asystent-stażysta 1962–1963; Uniwersytet Opolski (do 1994 Wyższa Szkoła Pedagogiczna): asystent i st. asystent 1963–1967, adiunkt 1967–1972, doc. 1972–1988, prof. nadzw. 1988–1994, prof. zw. 1994–2008, prodziekan Wydz. Matematyki, Fizyki i Chemii 1972–1974, dyr. Inst. Fizyki 1981–1993, czł. Senatu 1981–1993 (wiceprzew. Komisji ds. Badań Naukowych 1987–1993), kier. Zakładu Astrofizyki 1984–1992, kier. Katedry Astrofizyki 1992–1996, kier. Katedry Astrofizyki i Fizyki Teoretycznej 1996–2008.
Członkostwa
- Sekcja Fizyki Plazmy Kom. Fizyki PAN od 1982 (czł. Prezydium i wiceprzew. Sekcji w latach 1992–1996)[1],
- Komitet Astronomii PAN 1990–1993, 2003–2023,
- Polskie Towarzystwo Astronomiczne od 1964,
- Polskie Towarzystwo Fizyczne od 1965,
- Opolskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk 1965–2023,
- Międzynarodowa Unia Astronomiczna 1973–2023[26].
Nagrody i odznaczenia
- Nagroda Młodych II stopnia Polskiego Towarzystwa Astronomicznego 1966, 1968, 1969;
- Odznaka Honorowa „Zasłużony Opolszczyźnie” 1974;
- Dyplom Uznania Wyższej Szkoły Oficerskiej Wojsk Inżynieryjnych im. gen. Jakuba Jasińskiego we Wrocławiu 1975;
- Nagroda Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki 1977, 1980, 1987;
- Nagroda II stopnia Rektora WSP w Opolu 1985;
- Nagroda Wojewody Opolskiego 1986;
- Nagroda I stopnia Rektora WSP w Opolu 1988;
- Nagroda II stopnia Rektora WSP w Opolu 1990;
- Medal za Zasługi Dla Wyższej Szkoły Oficerskiej Inżynierii Wojskowej im. gen. Jakuba Jasińskiego we Wrocławiu 1994;
- Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski 1989;
- Medal Komisji Edukacji Narodowej 1982.
Wybrane publikacje
- PRESSURE SHIFT AND GRAVITATIONAL REDSHIFT OF BALMER LINES IN WHITE DWARFS: REDISCUSSION The Astrophysical Journal, 808:131 (10pp), 2015 August 1 doi:10.1088/0004–19637X/808/2/131 © 2015. The American Astronomical Society. All rights reserved. Jacek Halenka, Wieslaw Olchawa, Jerzy Madej, and Boleslaw Grabowski Link
- Stark broadening of hydrogen spectral lines with fine structure effects W. Olchawa, R.Olchawa,and B. Grabowski, Eur. Phys. J. D (2003) THE EUROPEAN DOI: 10.1140/epjd/e2003-00291-5 PHYSICAL JOURNAL D, Tom 28, strony 119–124, (2004) Link
- Perturber’s charge e ect on Stark broadened hydrogen lines in helium plasmas ,Journal of Quantitative Spectroscopy & Radiative Transfer 74 (2002) 539–544 www.elsevier.com/locate/jqsrt Jacek Halenka, Wieslaw Olchawa, Boleslaw Grabowski, Franciszek Gajda Link
- J. Halenka, B. Grabowski: ATOMIC PARTITION FUNCTIONS FOR CHROMIUM, Astron. Astrophys. Suppl. Series 64, 495-498 (1986). Link
- Theoretical X-ray spectra of hot H-rich white dwarfs. Impact of new partition functions of iron, FeV through FeVII J. Madej, J. Halenka, and B. Grabowski, Astron. Astrophys. 343, 531–535 (1999) Link
- Znaczenie przesunięcia ciśnienia linii Balmera w białych karłach o ekstremalnie dużej grawitacji, Madej J., Grabowski B., Astronomia i Astrofizyka, tom 229, str. 467–468 (1990) Link
- The Impact of the Pressure Shift of Hydrogen Lines on "Relativistic'' Masses of White Dwarfs, Grabowski B., Madej J., Halenka J., Astrophysical Journal v.313, p.750, 1987 Link
- On red shifts and asymmetries of hydrogen spectral lines (współaut.),"Astron. Astrophys." 1975, 45; Link
Przypisy
- 1 2 Prof. dr hab. Bolesław Grabowski, [w:] portal „Ludzie Nauki” [online], OPI PIB, MNiSW [dostęp 2025-10-14].
- ↑ Władysław (1907–1991) Red Floryan, Uniwersytet Wrocławski w latach 1945–1970: księga jubileuszowa, „680595 II”, 1970, s. 160, 174, 177, 188 [dostęp 2025-09-17].
- ↑ Adam Chmielewski, Wrocławskie Środowisko Akademickie: twórcy i ich uczniowie 1945–2005 [online], 24 kwietnia 2021, s. 374 [dostęp 2025-09-17].
- ↑ Odeszli w roku akademickim 2022–2023 – Biblioteka Uniwersytetu Opolskiego [online] [dostęp 2025-09-17].
- ↑ Historia – Instytut Fizyki [online] [dostęp 2025-09-17].
- ↑ https://indeks.uni.opole.pl/wp-content/uploads/1.pdf s.129
- ↑ http://www.astro.uni.wroc.pl/ludzie/pres/Niezwykle-swieto.pdf
- ↑ Indeks nr 9-10 (143-144) | INDEKS [online], 7 lipca 2025, s. 58, 60-61 [dostęp 2025-09-17].
- ↑ Pytanie do prof. Antoniego Opolskiego, „Indeks”, 7–8 (37–38), listopad 2002, s. 14, ISSN 1427-7506.
- ↑ Instytut Astronomiczny U.Wr. – Stopnie naukowe [online], astro.uni.wroc.pl [dostęp 2025-09-17].
- ↑ Władysław (1907–1991) Red Floryan, Uniwersytet Wrocławski w latach 1945–1970: księga jubileuszowa, „680595 II”, 1970, s. 174 [dostęp 2025-09-17].
- ↑ https://sbc.org.pl/Content/137642/PDF/tmp5826.pdf Indeks, Pismo Uniwersytetu Opolskiego, 05(07) listopad 1997 rok, Próg wielkiej tajemnicy, Wykład inauguracyjny prof. dr. hab. Bolesława Grabowskiego „U granic czasu i przestrzeni”, rys. Autora wykładu na okładce pisma, s. 28
- ↑ https://archiwalna.fnp.org.pl/laureaci-milab-2004/
- ↑ Łukasz Baliński, W Opolu działa Wirtualna Akademia Astronomii. UO zaprasza do obserwatorium [online], Opolska360, 5 listopada 2022 [dostęp 2025-09-17].
- ↑ https://www.urania.edu.pl/sites/default/files/archiwum/urania_2007_01.pdf s. 27
- ↑ https://indeks.uni.opole.pl/indeks-nr-7-8-73-74/ Indeks (72-73), s. 29-32, s.44-46
- ↑ Jarosław Szabłowski, Pożegnanie prof. dr hab. Bolesława Grabowskiego | Akademia Techniczno-Informatyczna w Naukach Stosowanych [online], Akademia Techniczno-Informatyczna w Naukach Stosowanych | Informatyka | Uczelnia | Wrocław | Studia [dostęp 2025-09-17].
- ↑ Bolesław Grabowski – Strona autora – Delta [online], deltami.edu.pl [dostęp 2025-09-17].
- ↑ https://wppt.pwr.edu.pl/fcp/DGBUKOQtTKlQhbx08SlkTVwBQX2o8DAoHNiwFE1wZDyEPG1gnBVcoFW8SBDRKTxMKRy0SODwBBAEIMQheCFVAORFCHzY/44/public/pracownicy/seminaria_fizyki_1991-2016_final.pdf
- ↑ Redakcja, Układ Słoneczny bis – drugiej Ziemi nie zobaczymy [online], Nowa Trybuna Opolska, 16 lutego 2008 [dostęp 2025-09-17].
- ↑ https://indeks.uni.opole.pl/wp-content/uploads/indeks-5354.pdfIndeks nr 5 (53-54), s. 48-51, Wenus na wybiegu
- ↑ Theodor Kaluza– gwiazda światowej fizyki z opolskiej wyspy Pasieki, Wspomnienia, Kronika, „Postępy Fizyki”, 58 (4), s. 186–191.
- ↑ Zmarł prof. dr hab. Bolesław Grabowski – Instytut Fizyki [online], if.wmfi.uni.opole.pl [dostęp 2025-09-17].
- ↑ Instytut Astronomiczny U.Wr. – Absolwenci (II st.) [online], astro.uni.wroc.pl [dostęp 2025-09-17].
- ↑ Ludzie Nauki [online], ludzie.nauka.gov.pl [dostęp 2026-07-06].
- ↑ International Astronomical Union | IAU [online], iauarchive.eso.org [dostęp 2025-09-17].
Bibliografia
- Bibliografia publikacji pracowników Uniwersytetu Wrocławskiego za lata 1965–1969, red. Krystyna Rohozińska-Owczarek, Biblioteka Uniwersytecka, Wrocław 1982, s. 259.
- Informator Nauki Polskiej, Wydawnictwo PWN, Warszawa 1973–2006, s. 381.
- Jan Jerzy Kubikowski, 1927-1968, Antoni Opolski, Bolesław Grabowski, Wspomnienia ucznia i kontynuatora badań, [w:] Andrzej Woszczyk, (red.), Sylwetki Astronomów Polskich XX w., Polskie Towarzystwo Astronomiczne, Toruń 2007, s. 133-141. https://web.archive.org/web/20091122131852/http://www.pta.edu.pl/ptaold/sylwetki21.pdf
- J. Mergentaler: Wydział Matematyki, Fizyki i Chemii, [w:] Uniwersytet Wrocławski w latach 1945–1970. Księga Jubileuszowa, red. Władysław Floryan, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1970, s. 160, 174, 177, 188.
- Kto jest kim w Polsce, Tom 1, Beata Cynkier, PAI, 2001, s. 268.
- Ludzie nauki w Wojsku, Ryszard Łagun, Centralny Ośrodek Naukowej Informacji Wojskowej, 1997, s. 25.
- Postępy fizyki, tom 51, Zeszyt 6, 2000 rok, s. 327.
- Prof. dr hab. Bolesław Grabowski, [w:] portal „Ludzie Nauki” [online], OPI PIB, MNiSW [dostęp 2025-10-14].
- Problemy spektroskopii, Grabowski, Bolesław (1938–2023) [Red.], Zeszyty Naukowe – Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Opolu 1972.
- Przyziemny ciężar ciał i lekkie skrzydła równań: o zmatematyzowaniu praw świata materii, Grabowski, Bolesław (1938–2023) [Autor], W: Nauki w poszukiwaniu prawdy : refleksja inspirowana encykliką Jana Pawła II Fides et ratio : materiały międzywydziałowego sympozjum z okazji dziesięciolecia Uniwersytetu Opolskiego, Opole, 11 marca 2004. Opole : Red. Wydawn. Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Opolskiego, 2004, s. 75–113.
- Twarz i myśli Boga? Grabowski, Bolesław (1938–2023) [Autor], W: Szukanie Boga : wykłady otwarte zorganizowane w okresie Wielkiego Postu 2003 roku. Opole: Redakcja Wydawnictw Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Opolskiego, 2003. s. 47–60.
- Wrocławskie Środowisko Akademickie. Twórcy i ich uczniowie 1945–2005, red. Adam Chmielewski, Wojciech Glabisz, Jan Kmita, Aleksandra Lewanowicz, Cezary Madryas, Zdzisław Samsonowicz, Ludwik Turko, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2007, s. 374.
- Współcześni uczeni polscy. Słownik biograficzny, Tom I: A–G, red. naukowy: Janusz Kapuścik, Ośrodek Przetwarzania Informacji, Uniwersytet Michigan, 1998.