Bronisław Bohaterewicz

W szeregach 103 Pułku Piechoty walczył podczas I wojny światowej jako dowódca kompanii i batalionu w stopniu kapitana^[13]. Od 26 sierpnia do 2 listopada 1914 brał udział w bojach w Prasach Wschodnich, tam też 30 sierpnia tego roku raniono go w prawą nogę, a mimo tego pozostał w szeregu^[14]. Następnie uczestniczył w bitwach na froncie warszawskim, gdzie 2 listopada 1914 został kontuzjowany i również nie opuścił pola walki^[14]. W nocy z 6 na 7 listopada 1914^[15] pod wsią Złaków-Barowy^[16], został raniony bagnetem w lewą nogę i następnie dostał się do niemieckiej niewoli^[17][11][7].

12 listopada 1918 wstąpił ochotniczo do Wojska Polskiego w stopniu majora^[18][19][3]. Był organizatorem i dowódcą oddziału Samoobrony Grodna, który doprowadził do Dywizji Litewsko-Białoruskiej. Następnie dowodził batalionem w Grodzieńskim Pułku Strzelców. Od 23 stycznia do marca 1919 pełnił obowiązki dowódcy tego pułku. 5 czerwca 1919 został formalnie przyjęty do Wojska Polskiego z zatwierdzeniem posiadanego stopnia majora ze starszeństwem z dniem 7 listopada 1918, zaliczeniem do I Rezerwy armii, z jednoczesnym powołaniem do czynnej służby na czas wojny aż do demobilizacji^[20]. 6 grudnia 1919 został dowódcą Grodzieńskiego Pułku Strzelców. Na czele pułku walczył na wojnie z bolszewikami. W czasie Bitwy Warszawskiej został ranny. 11 czerwca 1920 został zatwierdzony w stopniu podpułkownika z dniem 1 kwietnia 1920, w piechocie, „w grupie oficerów byłych Korpusów Wschodnich i byłej armii rosyjskiej”^[21]. Od 16 października 1920 dowódca Nadniemeńskiej Brygady Piechoty, następnie Brygady Zapasowej Wojsk Litwy Środkowej. Od 1 marca 1921 w zastępstwie czasowo pełnił obowiązki dowódcy 2 i 1 Dywizji Litewsko-Białoruskiej^[22], a następnie pełnił służbę w Naczelnym Dowództwie Wojsk Litwy Środkowej na stanowisku oficera sztabu.

Za postawę wykazaną podczas walk^[3], 15 marca 1921 otrzymał krzyż „Virtuti Militari” V klasy^[23], a w uzasadnieniu wniosku, czytamy m.in.:

Od 10 lutego 1921 zajmował stanowisko przewodniczącego Komisji^[3] dla rozpatrywania i oceny wniosków na odznaczenie Orderem „Virtuti Militari” V klasy oficerów i szeregowych, pochodzących z Oddziałów Dywizji Litewsko-Białoruskiej^[24][18]. 21 stycznia 1922 został członkiem Oficerskiego Trybunału Orzekającego^[4]. 3 maja 1922 został zweryfikowany w stopniu pułkownika ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919 i 51. lokatą w korpusie oficerów piechoty^[25]. W tym samym miesiącu został wyznaczony na stanowisko dowódcy piechoty dywizyjnej 20 Dywizji Piechoty w Słonimiu. Z dniem 15 września 1924 został przeniesiony z 78 do 81 pułku piechoty z pozostawieniem na zajmowanym stanowisku służbowym^[26]. 1 sierpnia 1925 został przeniesiony do 18 Dywizji Piechoty w Łomży na stanowisko dowódcy piechoty dywizyjnej^[27]. 14 października 1926 został zwolniony ze stanowiska i przeniesiony służbowo do Dowództwa Okręgu Korpusu Nr I w Warszawie, do dyspozycji dowódcy okręgu korpusu^[28].

5 lutego 1927 Prezydent RP Ignacy Mościcki mianował go generałem brygady, wyłącznie z prawem do tytułu, z dniem przeniesienia w stan spoczynku – 30 kwietnia 1927^[29]. Osiadł w Warszawie. Działacz kombatancki i społeczny.

Został osadnikiem wojskowym w miejscowości Piłsudy (powiat grodzieński)^[30]. W 1938 został prezesem Związku Byłych Ochotników Armii Polskiej^[31][32].

Około 17 września 1939 przyłączył się w okolicach Łucka do oddziałów polskich^[3]. Po agresji ZSRR na Polskę i okupacji wschodnich ziem Rzeczypospolitej przez Armię Czerwoną, pomimo pozostawania w stanie spoczynku, 25 września tego roku został aresztowany^[11] przez NKWD i wywieziony do ZSRR. Początkowo od 22 do 28 października 1939 był przetrzymywany w obozie w Putywlu^[11], skąd w listopadzie 1939 został przewieziony do obozu jenieckiego w Kozielsku^[11][18]. 7 kwietnia 1940 został przekazany do dyspozycji naczelnika Zarządu NKWD Obwodu Smoleńskiego^[11] – lista wywózkowa nr 015/2 z 5 kwietnia 1940^[11][5], pozycja 7^[18]. Z kilku ocalonych dzienników jeńców Kozielska jednoznacznie wynika, że generałowie Bronisław Bohaterewicz, Mieczysław Smorawiński i Henryk Minkiewicz oraz ok. 120 oficerów wyższych, w tym także Adam Solski, zostali wywiezieni z obozu 7 kwietnia 1940^[33]. Istnieje prawdopodobieństwo, iż jego egzekucja mogła nastąpić 9 kwietnia tego roku w Katyniu^{[34][18][3][5]}, z rąk funkcjonariuszy Obwodowego Zarządu NKWD w Smoleńsku oraz pracowników NKWD przybyłych z Moskwy na mocy decyzji Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940, jako że generał znajdował się na jednej liście wywózkowej wraz z Adamem Solskim, który prowadził pamiętnik z ostatnim wpisem tego dnia, relacjonującym przewiezienie do lasu i rewizję^[35][b]. Ofiary tej zbrodni grzebano potajemnie w bezimiennych mogiłach zbiorowych, gdzie od 28 lipca 2000 mieści się oficjalnie Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu^[36][37]. W miejscu tym prowadzone były ekshumacje i prace archeologiczne^[38][39]. W 1943 jego ciało zostało zidentyfikowane w toku ekshumacji nadzorowanych przez Niemców^[40] pod numerem 2^{[41][42][5][11][43]} – opisany dosł. jako „Bronislaw Bogaterewicz”, a przy jego zwłokach znaleziono wówczas dokumenty potwierdzające adres jego zamieszkania w Warszawie^[c], sporządzony przez niego list w Kozielsku, dwie fotografie i większą gotówkę^[44][45][43]. Figuruje na liście Komisji Technicznej PCK pod numerem 02 – wskazany jako „Bohatyrewicz Bronisław”^[46]. Na terenach polskich, okupowanych od 1939 przez Niemców, redakcje czasopisma „Goniec Krakowski” nr 90 z 17 kwietnia 1943 oraz „Ilustrowany Kurier Polski” nr 16 z 18 kwietnia 1943^[47], poinformowały o ekshumacji ciał polskich żołnierzy w Katyniu i zidentyfikowaniu m.in. zwłok gen. Bohaterewicza^[48]. Był jednym z dwóch zidentyfikowanych generałów obok gen. Mieczysława Smorawińskiego^[47]. Obaj generałowie zostali wówczas ponownie pochowani w osobnych trumnach w dołach wraz z podkomendnymi^[49]. W 1995 ekipa archeologów pod przewodnictwem prof. Mariana Głoska podczas badań odnalazła trumny ze zwłokami generałów Bohaterewicza i Smorawińskiego, po czym w październiku tego roku w Katyniu odbył się ich uroczysty pogrzeb^[50]. W Archiwum Robla został wymieniony m.in. w odręcznym spisie oficerów znalezionym przy szczątkach Łukasza Zwierkowskiego^[51] (pakiet 03-02)^[11], we wpisie z 4 listopada 1939 w pamiętniku znalezionym przy szczątkach Jana Rzeckiego^[52] (pakiet 013-09)^[11], a także we wpisie z 15 grudnia 1939 w pamiętniku znalezionym przy szczątkach Adama Solskiego^[53] (pakiet 0490-28)^[11].

Postanowieniem nr 112-48-07 Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego z 5 października 2007 został awansowany pośmiertnie do stopnia generała dywizji^[54][55]. Awans został ogłoszony 9 listopada 2007 w Warszawie, w trakcie uroczystości „Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów”^[56][57].

Był żonaty z Heleną z Pokubiatów, z którą miał dwóch synów^[2]: Wiktora (ur. 9 maja 1904), podporucznika piechoty rezerwy i Kazimierza (1906–1967), podporucznika piechoty rezerwy, inżyniera chemika^{[4][5][58][3]}.

Wiktor Bohatyrewicz 20 września 1939 został internowany na Litwie, 13 lipca 1940 osadzony w Obozie NKWD w Kozielsku (tzw. „Kozielsk II”), 2 lipca 1941 przeniesiony do Obozu NKWD w Griazowcu, a 3 września tego roku, po uwolnieniu, przybył do Tatiszczewa^[59] . Później służył w 14 Wileńskim Batalionie Strzelców. W jego szeregach walczył w bitwie o Monte Cassino.