Chaim Lejb Fuks

Chaim Lejb Fuks (jid. ‏חיים לייב פוקס‎), także Chaim Lejb Fuchs, Chaim Leib Fox, ps. Kh. Narkis, Kh. L. Ludzki, Mikhl Libling, Khlf, Khalef, FU, FS, Leye Grinboym (ur. 29 maja 1897^[1] w Łodzi^[2], zm. 6 marca 1984 w Nowym Jorku)^[1] – polsko-żydowski poeta, pisarz i dziennikarz

Fuks był synem Rodego – łódzkiego rabina i poety tworzącego w jidysz i w j. hebrajskim. Od 16 roku życia uczył się w jesziwie, a ponadto samodzielnie douczał się w zakresie nauk świeckich. W 1915 zadebiutował w łódzkiej gazecie „Fołksbłat” publikując po raz pierwszy swoje wiersze. Był współzałożycielem Łódzkiego Koła Literackiego, członkiem Koła Literatów Łódzkich i jego delegatem na pierwszą konferencję pisarzy jidysz w Polsce w 1919. Był autorem wierszy, opowiadań, esejów oraz recenzji dla wielu gazet, był także jednym z redaktorów: „Jung Idysz” (zarazem członkiem Jung Idysz), „Literatur” (redakcja wraz z: Herszem Danielewiczem) „S'feld”, „Gezangen”, „Szweln” (redakcja wraz z: Izraelem Rabonem), „Literarishe monatshrift”, „Fraytog”. W trakcie I wojny światowej został zmuszony do pracy przymusowej w Niemczech. Po powrocie do Łodzi działał w Bundzie i w syjonistycznym ruchu robotniczym. Zaangażował się w nielegalną Aliję. Dostał się do Izraela w 1936 gdzie dołączył do Hagany. Następnie w 1938 wrócił do Polski^[1].

Na przełomie 1939 i 1940 uciekł z Izraelem Rabonem do Białegostoku^[3], następnie w latach 1940–1946 przebywał w ZSRR, by po II wojnie światowej powrócić do Łodzi, w której mieszkał do 1948. W okresie 1948–1953 przebywał w Paryżu, w którym założył i był przewodniczącym stowarzyszenia literackiego Jidysz oraz był współzałożycielem wspólnoty Żydów Europy Wschodniej. W 1953 wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, gdzie zamieszkał w Nowym Jorku. W 1959 został członkiem zarządu Jidysz Pen Center. Publikował w ciągu całego życia w gazetach m.in. w Warszawie, Białymstoku, Moskwie, Wilnie, Paryżu, Mińsku, Nowym Jorku, Meksyku^[1].

• Dursztike Lemer (1926) – tomik poezji,
• Gioras lecter weg (1939),
• Zingt mir di welt (Pokaż mi świat, 1936) – tomik poezji^[6],
• Dos blut ruft cu nekume (Krew woła o pomstę, 1941)^[7],
• Sho fun Lid (1951),
• Leksykon fun der najer jidyszer literatur (Leksykon nowej żydowskiej literatury, 1961) – jako współtwórca,
• Di Teg Neygn di Kep (1969),
• Lodz szel majle (Łódź na wysokościach, 1972),
• 100 Yor Jidisze un Hebreisze Prese in Kanade (1980)^[6].

W jidysz ponadto wydał m.in. następujące prace:

• Ulica Wschodnia w Łodzi,
• Życie literackie w Łodzi,
• Miasteczko żydowskie na granicy chińsko-sowieckiej,
• Zagłada Żydów polskich w pismach Kacenelsona, Brodersona i Segałowicza^[8],
• Lodz majn hejm: in jortog fun der likwidacje fun lodżer geto (Łódź – mój dom: w rocznicę likwidacji łódzkiego getta, 1948)^[9].