Chimborazo

Chimborazo

Chimborazo, widok z południowego zachodu
Państwo	Ekwador
Położenie	Prowincja Chimborazo
Pasmo	Andy, Kordyliera Zachodnia
Wysokość	6263,47[1] m n.p.m.
Wybitność	4118[2] m
Pierwsze wejście	4 stycznia 1880 Edward Whymper, Jean-Antoine Carrel i Louis Carrel
Położenie na mapie Ekwadoru Chimborazo
1°28′09″S 78°49′03″W/-1,469167 -78,817500

Chimborazo – zlodowacony stratowulkan w Andach w Ekwadorze, w paśmie Kordyliera Zachodnia. Jest najwyższym szczytem kraju. Według pomiaru GPS z 2016 roku osiąga 6263,47 m nad poziomem morza^[1][3][4]. Ostatnia znana erupcja Chimborazo nastąpiła około 550 roku n.e. (±150 lat)^[5]. Ze względu na położenie bardzo blisko równika wierzchołek Chimborazo jest powszechnie uznawany za punkt powierzchni Ziemi najbardziej oddalony od jej środka^[1][6].

Chimborazo leży w prowincji Chimborazo, około 150 km na południowy zachód od Quito i około 30 km na północny zachód od Riobamby^[1][4][5]. Masyw należy do ekwadorskiego łuku wulkanicznego i dominuje nad wyżyną międzyandyjską, wznosząc się około 2500 m ponad otaczające go wyżyny położone na wysokości około 3500–4000 m nad poziomem morza^[4]. Górne partie góry są zlodowacone, a masyw należy do najbardziej rozpoznawalnych szczytów środkowego Ekwadoru^[5][4].

W 2016 roku francusko-ekwadorski zespół badawczy, pracujący wspólnie z ekwadorskim wojskowym instytutem geograficznym, potwierdził wysokość szczytu na poziomie 6263,47 m nad poziomem morza i odległość 6 384 415,98 m od środka Ziemi^[1][3]. Chimborazo pozostaje dzięki temu najwyższą górą Ekwadoru i najwyższym szczytem Andów na północ od Peru^[1]. Masyw ma kilka wyraźnych wierzchołków, z których najwyższy, Whymper, jest kulminacją całej góry. Do ważniejszych należą także Veintimilla, Politécnica i Nicolás Martínez^[7].

Chimborazo i otaczające go wysokogórskie paramo wchodzą w skład Reserva de Producción de Fauna Chimborazo, obszaru chronionego utworzonego w 1987 roku i położonego w prowincjach Chimborazo, Tungurahua i Bolívar^[8].

Choć Mount Everest jest wyższy nad poziomem morza, Chimborazo leży bliżej równika, gdzie promień Ziemi jest większy z powodu jej spłaszczenia biegunowego. W efekcie wierzchołek Chimborazo znajduje się dalej od środka planety niż szczyt Everestu. Różnicę tę opisuje się zwykle jako około 2,1 km^[1][6][9]. Z tego powodu w literaturze popularnonaukowej i geograficznej Chimborazo bywa określany jako „najwyższy” punkt Ziemi w sensie odległości od jej środka, a w takim ujęciu bardzo bliskim odpowiednikiem pozostaje też peruwiański Huascarán^[6][9].

Chimborazo jest zlodowaconym stratowulkanem o budowie złożonej, którego współczesny masyw powstał w wyniku kolejnych etapów aktywności, gdy młodsze gmachy wulkaniczne nadbudowywały się na starszych^[7]. Budują go głównie skały andezytowe i dacytowe, typowe dla wielu wulkanów ekwadorskiego łuku andyjskiego^[7][5]. Około 35 tysięcy lat temu doszło tu do wielkiego osuwiska i lawiny gruzowej, której osady zalegają pod obszarem Riobamba. Zjawisko to czasowo przegrodziło także bieg rzeki Chambo i utworzyło efemeryczne jezioro^[7].

Po tej katastrofie Chimborazo jeszcze kilkakrotnie wybuchał w holocenie. Global Volcanism Program datuje ostatnią znaną erupcję na około 550 r. n.e. (±150 lat). Późniejsze epizody aktywności nie są już historycznie poświadczone^[5]. Erupcje późnego Chimborazo wiązały się z emisją law andezytowych oraz z prądami piroklastycznymi schodzącymi do około 3800 m nad poziomem morza^[7].

Wierzchołkowe partie Chimborazo są pokryte lodowcami, których jęzory na północno-wschodnich stokach schodzą do około 4600 m nad poziomem morza^[4][5]. Pokrywa lodowa góry odgrywa istotną rolę jako źródło wody dla części środkowego Ekwadoru, zwłaszcza dla prowincji Bolívar i Chimborazo^[4][5]. W ostatnich dekadach lodowce Chimborazo wyraźnie się cofają. Zjawisko to łączy się zarówno ze zmianami klimatu, jak i z opadem popiołów z pobliskich aktywnych wulkanów, zwłaszcza Tungurahua^[10][5]. Tradycyjnie lód z Chimborazo był też pozyskiwany przez miejscowych hieleros i sprzedawany na targach w Guaranda i Riobamba^[11].

Do początku XIX wieku Chimborazo bywał uważany za najwyższą górę świata, co przyciągało kolejne wyprawy naukowe i alpinistyczne^[12][13]. W czerwcu 1802 roku próbę zdobycia szczytu podjęli Alexander von Humboldt, Aimé Bonpland i ekwadorski arystokrata Carlos Montúfar. Wyprawa zawróciła z powodu wysokości i trudnych warunków, ale osiągnęła około 5875 m nad poziomem morza, co w ówczesnej literaturze uchodziło za rekord wysokości osiągniętej przez Europejczyków^[12]. W 1831 roku Jean Baptiste Boussingault i pułkownik Hall dotarli jeszcze wyżej, na punkt szacowany na około 6006 m nad poziomem morza^[13].

Pierwszego potwierdzonego wejścia na główny wierzchołek dokonali 4 stycznia 1880 roku Edward Whymper, Jean-Antoine Carrel i Louis Carrel^[14][15]. Jeszcze w tym samym roku Whymper ponownie wszedł na Chimborazo, tym razem inną drogą i z udziałem ekwadorskich towarzyszy, Davida Beltrána oraz Francisca Campañi^[15]. Od jego nazwiska pochodzi nazwa głównego wierzchołka i klasycznej drogi wspinaczkowej^[15]. Chimborazo pozostaje jednym z popularnych celów wysokogórskich w Ekwadorze, a droga na szczyt prowadzi przez teren lodowcowy^[15][4].

W XIX-wiecznym malarstwie pejzażowym Chimborazo pojawia się w twórczości Frederica Edwina Churcha. Do obrazów inspirowanych podróżami Churcha po Ameryce Południowej i lekturą Humboldta należą Chimborazo z 1864 roku oraz The Heart of the Andes^[16].

• lista wulkanów Ekwadoru
• Cotopaxi

• Chimborazo w Global Volcanism Program (ang.)
• Chimborazo a odległość od środka Ziemi, BBC Mundo (hiszp.)