Civitates orbis terrarum

Civitates orbis terrarum – atlas miast świata wydany w Kolonii w latach 1572–1618 przez Georga Brauna i Fransa Hogenberga. W sześciu tomach zawarto 546 sztychów, przedstawiających widoki, z perspektywy lotu ptaka, miast Europy i niektórych ważnych miast Azji, Afryki i Ameryki Łacińskiej. Ukazały się wydania łacińskie, niemieckie i francuskie.

Zamierzeniem G. Brauna było uzupełnienie wydanego w roku 1570 atlasu Theatrum Orbis Terrarum Abrahama Orteliusa. W Civitates znalazły się perspektywiczne plany miast i inne ilustracje, sporządzone przez ponad 100 kartografów, topografów, malarzy i grafików. Były one przenoszone na płyty miedziane metodą grawerską. Większość rytów wykonał Frans Hogenberg^[1]. Był on wcześniej współpracownikiem Abrahama Orteliusa – wykonał większość sztychów do Theatrum. Grawerowane matryce (formy) pokrywano ręcznie farbami, co umożliwiało druk odbitek barwnych^[2][1].

Poza Georgiem Braunem i Fransem Hogenbergiem głównym współtwórcą dzieła był flamandzki malarz i grafik, Joris Hoefnagel (Georg, 1542–1600). Wymieniani są ponadto: Jakob Hoefnagel (syn Jorisa, który po śmierci ojca kontynuował jego prace), holenderski geodeta Jacob van Deventer, znany też jako Jacob Roelofszof (1505–1575) – twórca wcześniej niepublikowanych planów miast holenderskich, angielski kartograf William Smith^[3], Heinrich Rantzau, znany też jako łac. Rantzovius (1526–1599) – twórca map miast Europy Północnej, głównie duńskich, grawer Simon Novellanus^[2][3] i Cornelius Caymox^[3]. Wykorzystano również m.in. drzeworyty Stumpfa ze Schweizer Chronik (1548), widoki Münster, opublikowane w latach 1550 i 1572 w Cosmographia, mapy Sebastiana Münstera z ok. 1550 roku^[2][4][3].

Mapy uzupełniano opisem (głównie autorstwa Brauna). Obok nich zamieszczano dodatkowe ilustracje, np. herby miast lub scenki rodzajowe z postaciami w regionalnych strojach. Miało to nie tylko zwiększyć autentyczność obrazów, ale również sprawić, że nie będą one wykorzystywane w celach wojskowych przez Turków – wyznawców islamu, którym religia zabrania patrzeć na przedstawienia ludzkich postaci^[2].

Od roku 1653 kolejne wydania Civitates drukował, korzystając z oryginalnych płyt miedzianych, holenderski podróżnik i kartograf, Jan Janssonius (Johannes Jansson, 1588–1664). W kolejnych latach zostały sprzedane na aukcji. Frederik de Wit, który je zakupił, dokonał przeróbek i rozpoczął wydawanie map pod własnym szyldem^[4].

W sześciu tomach Civitates zawarto 546 map miast Europy i niektórych ważnych miast Azji, Afryki i Ameryki Łacińskiej. Najliczniej reprezentowane są miasta Europy Północnej, przede wszystkim niemieckie (ok. 80)^[5][6]. Obok nich znajdują się mapy miejscowości z innych kontynentów (liczne z Afryki^[7]), np. zamieszczone w I tomie atlasu, wydanym w roku 1572, mapy Meksyku^[8], Cuzco w Peru^[9], Casablanki w Maroku^[10], Mombasy w Kenii^[11] i Elminy w Ghanie^[12] lub mapa Mahdii w Tunezji, zamieszczona w wydanym w roku 1575 tomie II^[13].

Wśród planów miast Wschodniej Europy znajdują się mapy 8 miast ówczesnej Polski, wydane w latach^[14]:

• 1575 – tom II, wyd. I (łacińskie), Gdańsk^[15],
• 1588 – tom IV, wyd. I (łacińskie), Szczecin^[16]
• 1598 – tom V, wyd. I (łacińskie), Świebodzin^[17]
• 1617 – tom VI, wyd. I (łacińskie), Biecz^[18], Kraków (rys. Egidius van der Rye, opis: Jakob Hoefnagel)^[19], Lublin^[20], Łowicz^[21], Poznań^[22], Warszawa^[23], Zamość^[24], Kalwaria Zebrzydowska^[25], Krosno^[26], Sandomierz^[18], Przemyśl

W atlasie znajdują się – poza mapami miast współczesnej Polski – mapy innych historycznych miast Europy Wschodniej, m.in.^[14]: Budapeszt (tom I, 1572)^[27], Praga (tom I, 1572)^[28], Cheb (1572, tom I)^[29], Grodno (tom II, 1575)^[30], Wilno (tom III, 1581)^[31], Bratysława (tom IV, 1588)^[32], Brno (tom VI, 1617)^[33], Lwów (tom VI, 1617)^[34].

• Wydania dzieła dostępne w bibliotece Polona