Cmentarz dzwonów

Cmentarz dzwonów (niem. Glockenfriedhof) – potoczna nazwa miejsc, w których składowano dzwony zarekwirowane podczas I wojny światowej i II wojny światowej na potrzeby niemieckiego przemysłu zbrojeniowego (w czasie I wojny światowej również austriackiego).

Brąz, z którego wykonane były dzwony, stanowił ważny materiał wykorzystywany w produkcji sprzętu wojennego. W Niemczech dzwony stanowiły część tak zwanej darowizny metalowej narodu niemieckiego. Większość zarekwirowanych dzwonów kościelnych, dzwonów z zegarów wieżowych została przetopiona. Część dzwonów pozostawała w miejscach składowania, były to tak zwane cmentarze dzwonów, gdzie oczekiwały na transport do przetopienia w hutach^[1].

Podczas II wojny światowej, według różnych szacunków, przetopiono około 42 600 dzwonów kościelnych z terenów należących do Niemiec oraz znaczną ilość z terenów okupowanych przez III Rzeszę^[1]. Jedno z największych składowisk dzwonów znajdowało się w porcie w Hamburgu. W Niemczech po wojnie utworzono Niemieckie Archiwum Dzwonów (Deutsches Glockenarchiv), w którym zgromadzono dokumentację 16 300 dzwonów, w 1966 roku dokumentacja ta została przekazana do Germanisches Nationalmuseum^[2]. Z opracowanych zestawień na podstawie dokumentów historycznych wyliczono, że w czterdziestu transportach z terenu Generalnego Gubernatorstwa w okresie od 12 października 1943 roku do 22 sierpnia 1944 roku przetransportowano na cmentarze dzwonów w Rzeszy dzwony o łącznej wadze 430 443 kg. Na podstawie badań Jerzego Gołosa i Agnieszki Kasprzak-Miller 695 dzwonów, które określono jako zabytkowe z terenów Polski (bez Wielkopolski i diecezji warszawskiej), nie powinno zostać przetopione^[3].

W składzie dzwonów w Hamburgu znajdowało się około 2000 dzwonów z terenu Polski. Po zakończeniu wojny, w 1947 roku w Polsce sporządzono listę strat, która zawierała 1500 dzwonów wywiezionych do Niemiec, z tej listy odzyskano 999 dzwonów, jednak według szacunkowych danych z terenów polskich ziem zarekwirowano około 8000 dzwonów. Faktyczna liczba dzwonów jest trudna do ustalenia, ponieważ przed 1939 rokiem nie wszystkie dzwony zostały zinwentaryzowane^[4]. Po zakończeniu wojny tylko część dzwonów została zwrócona w ramach akcji identyfikacyjnej i poszukiwawczej^[5]. W latach 1941–1943 Niemcy zarekwirowali ponad 160 dzwonów (w tym także mniejsze dzwony sygnaturkowe) z 80 parafii w diecezji kieleckiej, w tej liczbie znajdowało się ok 43 dzwonów zabytkowych, odlanych przed 1900 rokiem. Parafia w Gnojnie (powiat buski) straciła pięć starych dzwonów, były to dzwony odlane w latach: 1559, 1631, 1711, 1745 oraz 1879 roku^[6].

Zagrabione dzwony powracają po wielu latach do Polski, na przykład w 2020 roku, po 77 latach. jeden z zabytkowych dzwonów, odlany w 1555 roku i zarekwirowany przez Niemców podczas II wojny światowej, został odnaleziony na dziedzińcu kościoła w Münsterze w Niemczech. Dzwon ten został odzyskany, powrócił na wieżę kościoła św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Sławięcicach (obecnie województwo opolskie^[7][8], wcześniej rejencja opolska, więc w momencie przejęcia był to jednak dzwon z terenu Niemiec, zatem do Polski nie „wrócił”, a jedynie do macierzystego kościoła).

Inny zabytkowy dzwon o nazwie „Florian” z 1778 roku został zarekwirowany w 1942 roku. Dzwon ten trafił do Hamburga, jednak nie został przetopiony, a w 1951 roku został przekazany niemieckiej wspólnocie ewangelickiej w Otzenrath koło Düsseldorfu. W 2023 roku dzwon został odnaleziony po 81 latach, wrócił do Polski, do parafii św. Bartłomieja w Czańcu (województwo śląskie)^[9].

Cmentarzyska dzwonów umiejscowiono najczęściej w pobliżu hut. W momencie zakończenia II wojny światowej nieprzetopione jeszcze dzwony przechowywano w Hamburgu, Oranienburgu, Hettstedt, Ilsenburgu i Lünen^[1].

• Rekwizycje dzwonów podczas II wojny światowej www.twierdzaprzemysl.org