Consilium de Emendanda Ecclesia

Consilium de Emendanda Ecclesia – memoriał komisji kardynalskiej, powołanej w lipcu 1536 roku przez papieża Pawła III do przeanalizowania nadużyć w Kościele katolickim i przedstawienia zaleceń i środków zaradczych.

Jakiekolwiek próby reformy Kościoła rozbijały się o mur oporu urzędników kurialnych, zorganizowanych we wpływowych kolegiach (scriptores, abbreviatores, etc.), dla których zmiany oznaczały utratę dochodów. Pierwsze komisje powoływane przez Pawła III (1534–1535) były zdominowane przez konserwatywnych kanonistów (np. Ghinucci, Simonetta), którzy uważali, że nowe prawa są zbędne i że wystarczy tylko egzekwować już obecne. Ich działania kończyły się na nieistotnych regulacjach dotyczących stroju czy etykiety duchowieństwa, omijając sedno problemów finansowych, administracyjnych czy teologicznych. W lipcu 1536 roku, natychmiast po wydaniu bulli konwokacyjnej nowego soboru w Mantui (który ostatecznie się nie odbył), papież Paweł III zdecydował się na radykalny krok i powołał nową komisję w celu omówienia i zbadania kwestii niezbędnych reform. W jej skład weszli:

• Gasparo Contarini – przewodniczący,
• Hieronim Aleander,
• Tomasz Badia,
• Giovanni Pietro Carafa,
• Gregorio Cortese,
• Federigo Fregoso,
• Gianmatteo Giberti,
• Reginald Pole,
• Jacopo Sadoleto.

Wszyscy oni, poza Aleandrem, byli zadeklarowanymi zwolennikami głębokich reform w Kościele. Papież dał im jasno do zrozumienia, że pragnie być dokładnie poinformowany o programie przyszłego soboru i zainicjować wprowadzenie reform jeszcze przed jego rozpoczęciem. ^[1] Obrady komisji, które rozpoczęły się pod koniec listopada 1536 r. i miały charakter ściśle tajny, zakończono w lutym 1537 roku i sporządzono memoriał Consilium de emendanda ecclesia.

Raport nie jest jedynym pismem krytykującym nadużycia, zwłaszcza finansowe, które przysparzały zysków kurii papieskiej, gdyż kardynał Gasparo Contarini wydał kilka pomniejszych pism, w których te nadużycia bardzo stanowczo piętnował. ^[2] Autorzy obarczają Rzym winą za nadużycia oraz brak dyscypliny i porządku w hierarchii Kościoła. Consilium już we wstępie krytykuje typową postawę wielu papieży:

'[Papieże] często wybierali sobie sługi nie po to, aby się od nich uczyć, czego wymagają ich obowiązki, ale po to, aby znajdować u nich usprawiedliwienie dla swoich zachcianek i żądz.' ^[3] Podstawowym złem w Kościele uznano przyjęcie zasady, że papież jest panem wszystkich beneficjów, a jego wola jest prawem, dlatego może dowolnie dysponować dobrem materialnym i duchowym Kościoła. Z tego też względu nie może być mowy o jakiejkolwiek symonii z jego strony. Kardynałowie uznają tę zasadę za konia trojańskiego, z którego wyszły liczne inne nadużycia, takie jak:

• nadawanie święceń osobom do tego zupełnie nieprzygotowanym,
• nadawanie beneficjów obcokrajowcom ze względów osobistych,
• rezerwacje dochodów z beneficjów na potrzeby osobiste konkretnych osób,
• faktyczne dziedziczenie beneficjów.

Inne nadużycia wymienione w raporcie dotyczące opieki duszpasterskiej:

• nierezydowanie proboszczów i biskupów w ich siedzibach,
• pogarszanie dyscypliny moralnej wskutek egzempcji ciągnących się w nieskończoność apelacji do Rzymu,
• upadek moralności wśród duchowieństwa (wytknięto fakt, że w wielu pałacach kardynalskich przebywają kurtyzany),
• całkowita demoralizacja klasztorów – zwłaszcza męskich (jako jedyny sposób poprawy postulowano zakaz przyjmowania nowych kandydatów przez pewien czas i usunięcie z klasztorów wszystkich młodych chłopców, którzy nie złożyli ślubu profesów).

Memoriał w ogóle pomija kwestie teologiczne, które legły u podstaw reformacji luterańskiej, a dotyka jedynie sprawy dyscyplinarne i finansowe. Jest więc wyrazem tradycyjnego myślenia, zgodnie z którym wystarczy zreformować Rzym, a wtedy zreformuje się cały świat (Purga Roman, purgatur mundus). Członkowie komisji, pomimo wyraźnie deklarowanej chęci wprowadzenia reform, byli zgodni co do tego, że reformy powinny być wprowadzone odgórnie i mieć na celu zachowanie, oczyszczenie i wzmocnienie istniejącego już porządku kościelnego. ^[4]

W dniu 9 marca 1537 roku odbyło się posiedzenie konsystorza, na którym obecnych było 12 kardynałów, w tym członkowie komisji powołanej przez Pawła III w 1535 roku (m.in. kardynał Giuliano Cesarini i Ludovico Simonetta). Nieobecni byli kardynał Pole i Giberti, ponieważ wyjechali do Anglii jako legaci papiescy, zaś Campeggio nie mógł być obecny z powodu choroby. Kardynał Contarini odczytał memoriał dodając do niego krótkie wyjaśnienia, po czym odczytano osobną opinię kardynała Sadoleto. ^[5] Kardynałowie otrzymali tekst Consilium i na prośbę Simonetty papież wyraził zgodę, aby jego treść ujawnić konsultantom, co ostatecznie po kilku miesiącach spowodowało nieautoryzowane ujawnienie jego treści opinii publicznej.

Memoriał spotkał się z oporem stronnictwa konserwatywnego, które wyraziło swoje zastrzeżenia i krytyczne uwagi używając argumentów teologicznych, prawnych i wizerunkowych (przyznanie się do tak wielkich błędów w tym momencie zostanie wykorzystane przez luteranów jako dowód na słuszność ich oskarżeń wobec Rzymu). Niektórzy (Bartolomeo Guidiccioni) uznali zawarte w Consilium oskarżenia za niedopuszczalne zuchwalstwo, a próbę powrotu do „pierwotnego chrześcijaństwa” za utopię grożącą rewolucją, a nie reformą. Proreformatorskie stronnictwo kardnała Contariniego było zbyt małe i nie miało wystarczającego poparcia, by wprowadzić jakiekolwiek zmiany. Memoriał piętnował nadużycia, których winien był także sam papież, czego jaskrawym przykładem jest rekordowa ilość beneficjów zgromadzonych przez wnuka papieża Pawła III – kardynała Alessandro Farnese, który jeszcze w 1556 roku miał w swoim ręku 10 biskupstw, 26 klasztorów (jako opat) i 136 innych beneficjów^[6]. W rezultacie, z obawy przed podważeniem autorytetu papiestwa i daniem oręża protestantom, a także pod wpływem oporu biurokracji kurialnej, propozycje radykalnych reform Consilium zostały odłożone na bok. ^[7]

Memoriał był dokumentem poufnym, jednak w następnym roku został bez zgody władz kościelnych opublikowany i spotkał się z powszechnym zainteresowaniem. W kwietniu 1538 roku Johannes Sturm opublikował tekst Consilium dodając względnie umiarkowany wstęp. Sturm uważał ten memoriał za dobry początek reform. ^[8] Wkrótce potem Marcin Luter opublikował własny przekład Consilium z ciętym komentarzami. Z kolei Sadoleto i Cochläus gorliwie bronili Consilium w swoich publikacjach polemicznych. Drukowanie i sprzedaż Consilium zostały zakazane na mocy dekretu opublikowanego w Rzymie w lecie 1538 roku, jednak memoriał ten nadal publikowano i w ciągu następnych dwóch dekady ukazało się jedo trzynaście edycji. ^[9] W 1555 roku papież Paweł IV umieścił na indeksie ksiąg zakazanych Consilium w edycji P.P. Vergio, jednak z uwagi na zwięzłą formułę zakazu uznano, że dotyczy on wszystkich edycji memoriału.

• Angielski przekład raportu: Kenneth R. Bartlett, Margaret McGlynn, Humanism and the Northern Renaissance, Toronto, 2000.
• Klaus Schatz, Sobory powszechne – punkty zwrotne w historii Kościoła, WAM, Kraków 2001.
• Leopold Ranke, Dzieje papiestwa w XVI-XIX wieku, PIW, Warszawa, 1981.
• Gleason, Elizabeth, Reform Thought in Sixteenth-Century Italy - American Academy of Religion Texts & Translations Series. Scholar Press, 1981.
• Hubert Jedin, A History of the Council of Trent Vol. 1: The Struggle for the Council), Nelson and Sons, London, 1957. Reprint: American Council od Learned Societies, New York, NY. ISBN: 978-1-59740-374-0.