Cyjanamidek wapnia
| |||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||
| Ogólne informacje | |||||||||||||||||||||||||||
| Charakterystyka fizyczna | |||||||||||||||||||||||||||
| bezbarwne ciało stałe w postaci czystej, zanieczyszczone ma barwę ciemnoszarą lub czarną[11] | |||||||||||||||||||||||||||
| Wzór chemiczny |
CaCN2 | ||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| • zapis Hilla |
CCaN2 | ||||||||||||||||||||||||||
| Masa molowa |
80,10 g/mol | ||||||||||||||||||||||||||
| Identyfikacja | |||||||||||||||||||||||||||
| Numer CAS | |||||||||||||||||||||||||||
| PubChem | |||||||||||||||||||||||||||
| DrugBank | |||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||
| Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa) | |||||||||||||||||||||||||||
| Klasyfikacja medyczna | |||||||||||||||||||||||||||
| ATC | |||||||||||||||||||||||||||
Cyjanamidek wapnia, cyjanamid wapnia[a], CaCN2 – organiczny związek chemiczny, sól wapniowa cyjanamidu. Dianion [N=C=N]2− ma budowę liniową i jest izoelektronowy z O=C=O[7].
Cyjanamid wapnia jest bezbarwnym proszkiem (produkt techniczny ma zabarwienie ciemnoszare lub czarne), rozkładającym się powoli pod wpływem wody[11]. Powoduje opadanie liści, kwiatów i owoców drzew oraz innej roślinności.
Cyjanamid wapniowy otrzymywany poprzez prażenie w temperaturze około 1100 °C karbidu (węgliku wapnia) z azotem cząsteczkowym:
Przed opracowaniem wydajnych metod produkcji saletry amonowej na skalę przemysłową był stosowany jako nawóz sztuczny o nazwie azotniak. Od lat 60. XX w. nie jest stosowany w Polsce. Zawiera około 20% azotu. Jako nawóz był koloru czarnego, zabarwiony pozostałościami węgla z procesów produkcyjnych. Ze względu na toksyczne działanie na rośliny i kiełkujące nasiona stosowany był tylko przedsiewnie. Azotniak jest nawozem fizjologicznie zasadowym.
Stosuje się go także do utwardzania stali w procesie obróbki cieplno-chemicznej zwanym cyjanowaniem, które jest jednocześnie azotowaniem i nawęglaniem stali.
Jest toksyczny dla ludzi i zwierząt. Objawy zatrucia: silne zabarwienie skóry twarzy na kolor sinoczerwony, bóle i zawroty głowy, uczucie zimna i gorąca oraz ogólne osłabienie. Objawy ustępują po 1–2 dniach. Zatrucia nie są zazwyczaj śmiertelne. Cyjanamid wapnia działa również drażniąco na skórę.
Był stosowany przez lotnictwo amerykańskie podczas wojny wietnamskiej.
Uwagi
- ↑ W literaturze brak jest wskazań, co do poprawnej nazwy tego związku, a w angielskiej nomenklaturze systematycznej podana jest wyłącznie nazwa „dinitridocarbonate(2−)” dla anionu [NCN]2− (por. Connelly i in. 2005 ↓, s. 291). Część źródeł podaje nazwę anionu jako „cyjanamidek” (por. Gajewski 1966 ↓, s. 139, Chodkowski 1976 ↓, s. 114, Morrison i Boyd 1985 ↓, s. 782–783), co jest zgodne z użyciem końcówki „-ek” w polskim nazewnictwie chemicznym dla heteropoliatomowych anionów (np. cyjanek dla CN−) oraz „-amidek” dla związków zawierających grupę =N−. Inne źródła stosują nazwę „cyjanamid” (por. Gajewski 1965 ↓, s. 139, Bielański 2010 ↓, s. 745, 832). W nielicznych źródłach pojawia się nazwa „cyjanimidek” (por. Bielański 2010 ↓, s. 745, który określa tę nazwę jako „właściwą”, i Józefowicz i Miłobędzki 1952 ↓, s. 314) zawierająca końcówkę „-imidek” stosowaną dla grup −N2−. Nazwy zawierające „karbodiimid” lub „karbodiimidek” (por. karbodiimidy zawierające grupy −N=C=N−) nie występują, jednak w naukach medycznych międzynarodową nazwą niezastrzeżoną jest „karbimid wapnia” (ang. calcium carbimide, por. WHO Chronicle 1962 ↓, s. 102, Wasilewski, Habrat i Grobel 2000 ↓, s. 446).
Przypisy
- ↑ Neil G. Connelly, Ture Damhus, Richard M. Hartshorn, Alan T. Hutton, Nomenclature of Inorganic Chemistry. IUPAC Recommendations 2005 (Red Book), International Union of Pure and Applied Chemistry, RSC Publishing, 2005, s. 291, ISBN 978-0-85404-438-2 (ang.).
- ↑ Dariusz Wasilewski, Bogusław Habrat, Iwona Grobel, Praktyczne aspekty farmakologicznego leczenia uzależnienia od alkoholu, „Alkoholizm i Narkomania”, B (4), 2000, s. 443–457.
- ↑ International Non-Proprietary Names for Pharmaceutical Preparations, „WHO Chronicle”, 16 (3), marzec 1962, s. 101–111 (ang.).
- ↑ Robert T. Morrison, Robert N. Boyd, Chemia organiczna, t. 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1985, s. 782–783, ISBN 83-01-04166-8.
- ↑ cyjanamidek, [w:] Jerzy Chodkowski (red.), Mały słownik chemiczny, wyd. V, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1976, s. 114.
- 1 2 Adam Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, wyd. 6, t. 2, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2010, s. 745, 832, ISBN 978-83-01-16282-5, OCLC 867940592.
- 1 2 John David Lee, Zwięzła chemia nieorganiczna, wyd. 4, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997, s. 156, ISBN 83-01-12352-4.
- ↑ cyjanamidek wapniowy, [w:] Encyklopedia techniki. Chemia, Władysław Gajewski (red.), wyd. 2, Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1966, s. 139, OCLC 864218327.
- ↑ cyjanamid wapniowy, [w:] Encyklopedia techniki. Chemia, Władysław Gajewski (red.), Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1965, s. 139, OCLC 33835352.
- ↑ Edward Józefowicz, Tadeusz Miłobędzki, Projekt nowego słownictwa naukowego substancji nieorganicznych, „Roczniki Chemii”, 26 (3), 1952, s. 310–327.
- 1 2 3 4 5 6 7 Calcium cyanamide, [w:] GESTIS-Stoffdatenbank [online], Institut für Arbeitsschutz der Deutschen Gesetzlichen Unfallversicherung, ZVG: 3410 [dostęp 2026-04-05] (niem. • ang.).
- 1 2 Physical Constants of Organic Compounds, [w:] CRC Handbook of Chemistry and Physics, William M. Haynes (red.), wyd. 97, Boca Raton: CRC Press, 2016, s. 3-90, ISBN 978-1-4987-5429-3, OCLC 961861918 (ang.).
- ↑ Cyjanamid wapnia [PDF], karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich, Merck, 30 września 2024, numer katalogowy: 438928 [dostęp 2026-04-05].
- ↑ Calcium Cyanamide, with More Than 0.1% Calcium Carbide, [w:] CAMEO Chemicals [online], National Oceanic and Atmospheric Administration [dostęp 2026-04-05] (ang.).