Czapecznik ubogi

Czapecznik ubogi
Smithornis capensis[1]
(A. Smith, 1839)
Ilustracja
Osobnik sfotografowany w uMkhuze Game Reserve, KwaZulu-Natal, RPA
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

ptaki

Podgromada

Neornithes

Infragromada

ptaki neognatyczne

Rząd

wróblowe

Podrząd

tyrankowce

Rodzina

nosoczuby

Rodzaj

Smithornis

Gatunek

czapecznik ubogi

Synonimy

Platyrhynchus capensis A. Smith, 1839

Podgatunki

9 podgatunków – zobacz opis w tekście

Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]

Zasięg występowania
Mapa występowania

Czapecznik ubogi[3], szerokodziób ubogi[4] (Smithornis capensis) – gatunek małego ptaka z rodziny nosoczubów (Calyptomenidae). Zamieszkuje Afrykę Subsaharyjską. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Taksonomia

Po raz pierwszy gatunek opisał w 1839 Andrew Smith w Illustrations of the Zoology of South Africa. Nadał mu nazwę Platyrhynchus capensis[5]. Holotyp pochodził z Zululand (Południowa Afryka)[6]. Obecnie (2025) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) umieszcza czapecznika ubogiego w rodzaju Smithornis. Wyróżnia 9 podgatunków[7]. Odrębność S. c. camarunensis jako podgatunku jest niepewna. Niektóre populacje wymagają dalszych badań. Ta z północno-wschodniej Prowincji Przylądkowej Północnej być może reprezentuje nieopisany dotąd podgatunek. Dwa podgatunki z północno-wschodniej Kenii, S. c. chyulu i S. c. shimba uznawane są za synonimy odpowiednio S. c. medianus i S. c. suahelicus[6].

Podgatunki i zasięg występowania

IOC wyróżnia następujące podgatunki[7]:

  • S. c. delacouri Bannerman, 1923 – Sierra Leone, południowo-wschodnia Gwinea i północna Liberia po Togo[6]
  • S. c. camarunensis Sharpe, 1905 – północno-wschodnia Nigeria, południowy Kamerun, prawdopodobnie Gwinea Równikowa, północny Gabon, północno-zachodnie Kongo oraz, lokalnie, południowa i wschodnia Republika Środkowoafrykańska[6]
  • S. c. albigularis Hartert, 1904 – zachodnia i północna Angola, południowo-wschodnia Demokratyczna Republika Konga, zachodnia (prawdopodobnie również centralna) Tanzania na południe po północną Zambię i północne Malawi[6]
  • S. c. meinertzhageni van Someren, 1919 – północno-wschodnia Demokratyczna Republika Konga, Rwanda, Uganda i zachodnia Kenia[6]
  • S. c. medianus Hartert & van Someren, 1916 – centralna Kenia i północno-wschodnia Tanzania[6]
  • S. c. suahelicus Grote, 1926 – północno-wschodnia Kenia, wschodnia Tanzania i północno-wschodni Mozambik[6]
  • S. c. cryptoleucus Clancey, 1963 – południowo-zachodnia Tanzania, wschodnie Zimbabwe, południowe Malawi, centralny i południowy Mozambik na południe po północno-wschodnie RPA (północno-wschodnia Prowincja Przylądkowa Północna, północno-wschodnia prowincja KwaZulu-Natal) i wschodnie Suazi[6]
  • S. c. conjunctus Clancey, 1963 – północno-wschodnia Namibia (Pas Caprivi), północna Botswana, południowo-wschodnia Zambia, północny i zachodni Mozambik[6]
  • S. c. capensis (Smith, A, 1839) – południowo-wschodnia prowincja KwaZulu-Natal[6].

Morfologia

Długość ciała wynosi 12–14 cm; masa ciała samców 21–26,9 g, samic 17,4–27,5 g (badano tylko ptaki z RPA)[6]. Czapeczniki ubogie są krępej postury, mają luźne i jedwabiste upierzenie. Występuje dymorfizm płciowy w upierzeniu. Opis dotyczy ptaków podgatunku nominatywnego. Kantarek żółty. Ciemię u samca jest czarne. Boki szyi, grzbiet, kuper i barkówki żółtobrązowe, nieco oliwkowe; przez każde pióro przechodzi ciemniejszy pas (w kolorze umbry). U samicy ciemię ma barwę łupkowoszarą, pokrywają je paski o kolorze umbry; na grzbiecie paski te są węższe niż u samca. Poza tym ptaki obydwu płci nie różnią się znacząco ubarwieniem. Broda, gardło, pierś i brzuch brudnobiałe, ozdobione szarobrązowym pasami. Na bokach piersi i okolicach kloaki widoczny ochrowy nalot. Pokrywy skrzydłowe, lotki i sterówki ciemne, szarobrązowe. Część z pokryw skrzydłowych mniejszych i drugorzędowych wyróżnia się żółtymi krawędziami. Sterówki mają oliwkowobrązowe krawędzie, najbardziej widoczne na chorągiewkach zewnętrznych. Górna szczęka ciemna, oliwkowobrązowa; żuchwa jasna, słomkowożółta. Nogi i stopy żółtozielone[5].

Ekologia i zachowanie

Środowiskiem życia czapeczników ubogich są środkowe warstwy nizinnych lasów wiecznie zielonych, podszyt nadrzecznych i innych gęstych lasów oraz zarośla roślin zrzucających liście na zimę[8]. Przeważnie przesiadują bez ruchu i w ciszy, co sprawia, są często przeoczane podczas badań terenowych[9]. Żywią się bezkręgowcami, w tym prostoskrzydłymi, imago i larwami chrząszczy, pluskwiakami, mrówkami, gąsienicami, jajami motyli i pajęczakami[6].

Lęgi

Okres składania jaj zależy od obszaru, w którym występują ptaki, ale przeważnie wypada na czas od października do stycznia. Obydwa ptaki z pary uczestniczą w budowie gniazda. Ma ono formę owalnej struktury z bocznym wejściem; budulec stanowi kora, suche liście, gałązki, trawa, korzonki, często spojone pajęczyną. Nie jest ukryte, zwisa z gałęzi drzewa, przeważnie na wysokości 1,5–3 m nad ziemią. Zniesienie liczy 1–3 jaja[10]. Wymiary dla 6 jaj: 19,8–21,5 na 15,4–17,1 mm. Skorupka ma barwę białą, jest połyskliwa[9]. Samica wysiaduje jaja sama przez 16–17 dni, pilnowana przez samca. Niewiele wiadomo o rozwoju młodych poza tym. Zajmuje się nimi głównie samiec[10]. Są w pełni opierzone po 14–16 dniach życia[9].

Status zagrożenia

IUCN uznaje czapecznika ubogiego za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) nieprzerwanie od 1988 (stan w 2025). Liczebność populacji nie została oszacowana, ale ptak ten opisywany jest jako lokalnie pospolity. Populacja najprawdopodobniej ma trend spadkowy ze względu na niszczenie środowiska życia tych ptaków[2][11].

Przypisy

  1. ↑ Smithornis capensis, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. 1 2 Smithornis capensis, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
  3. ↑ Systematyka i nazewnictwo polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Rodzina: Calyptomenidae Bonaparte, 1850 - nosoczuby - African and Green Broadbills (wersja: 2024-06-20). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2026-01-16].
  4. ↑ P. Mielczarek & W. Cichocki, Polskie nazewnictwo ptaków świata, „Notatki Ornitologiczne”, Tom 40. Zeszyt specjalny, 1999, s. 188.
  5. 1 2 A. Smith: Illustrations of the zoology of South Africa. 1839, s. Plate XXVII.
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Bruce, M.D.: African Broadbill (Smithornis capensis). [w:] del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2017. [zarchiwizowane z tego adresu (3 stycznia 2017)].
  7. 1 2 F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): NZ wrens, Sapayoa, asities, broadbills, pittas. IOC World Bird List (v15.1). [dostęp 2026-01-16]. (ang.).
  8. ↑ African Broadbill. W: C. Cohen: Southern Africa Bird Atlas. Southern Africa Bird Atlas Project (SABAP1), 1997, s. 492.
  9. 1 2 3 Derek Engelbrecht & Christopher Nethonzhe. Notes on the breeding biology of the African Broadbill Smithornis capensis in north-eastern South Africa. „Ostrich”. 79 (2), s. 239–241, 2008.
  10. 1 2 Smithornis capensis (African broadbill). Biodiversity Explorer. [dostęp 2019-12-15].
  11. ↑ Species factsheet: African Broadbill Smithornis capensis [online], BirdLife International, 2024 [dostęp 2026-01-16] (ang.).

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.