Czoroch

Czoroch (gruz. ჭოროხი, tur. Çoruh) – rzeka w północno-wschodniej Turcji i południowo-zachodniej Gruzji, należąca do zlewiska Morza Czarnego. Ma około 438 km długości, a powierzchnia jej dorzecza wynosi około 22 100 km². Większość biegu oraz dorzecza znajduje się na terytorium Turcji; końcowy odcinek rzeki przepływa przez gruzińską Adżarię. Średni przepływ przy ujściu wynosi około 277 m³/s^[1].

Czoroch bierze początek w górzystej części północno-wschodniej Turcji. W górnym i środkowym biegu płynie przez prowincje Erzurum i Artvin, m.in. przez okolice Bayburt, İspir, Yusufeli i Artvin. Znaczna część doliny ma charakter głębokiej doliny tektonicznej, ograniczonej przez pasma górskie wschodniej Anatolii.

Po przekroczeniu granicy turecko-gruzińskiej rzeka wpływa na teren Adżarii. Gruziński odcinek Czorochu jest stosunkowo krótki w porównaniu z całkowitą długością rzeki. Na tym odcinku Czoroch przyjmuje m.in. Adżarisckali, będącą jednym z jego najważniejszych prawobrzeżnych dopływów w Gruzji. Następnie rzeka skręca ku północnemu zachodowi i uchodzi do Morza Czarnego na południe od Batumi^[2].

Dorzecze Czorochu zajmuje około 22 100 km² i ma charakter transgraniczny. Zdecydowana większość jego powierzchni znajduje się w Turcji, natomiast część dolnego dorzecza obejmuje południowo-zachodnią Gruzję.

Do najważniejszych dopływów po stronie tureckiej należą m.in. Oltu Çayı, Barhal Çayı i Tortum Çayı. W Gruzji do Czorochu uchodzą przede wszystkim Adżarisckali oraz Maczachelistskali. Sieć rzeczna dorzecza jest silnie rozwinięta wskutek górskiego charakteru terenu i dużych różnic wysokości^[2].

Czoroch charakteryzuje się dużym przepływem i znacznym potencjałem hydroenergetycznym. Wielkość przepływu zmienia się sezonowo pod wpływem opadów oraz topnienia śniegu w górnej części dorzecza. Średni roczny przepływ w pobliżu ujścia wynosi około 277 m³/s^[1].

Rzeka transportuje znaczne ilości rumowiska rzecznego z górskiego dorzecza ku Morzu Czarnemu. Budowa licznych zapór w tureckiej części rzeki zmieniła naturalny reżim przepływu wody i osadów, ograniczając transport materiału w kierunku dolnego biegu i wybrzeża gruzińskiego^[2].

Czoroch należy do najintensywniej wykorzystywanych hydroenergetycznie rzek w Turcji. W ramach rozwoju energetycznego dorzecza na głównym biegu powstał system dużych zapór i elektrowni wodnych, obejmujący m.in. Muratlı, Borçkę, Deriner, Artvin oraz Yusufeli^[3].

Jedną z największych budowli hydrotechnicznych na Czorochu jest zapora Yusufeli, położona około 70 km na południowy zachód od Artvinu. Ma 275 m wysokości i wyposażona jest w elektrownię o mocy zainstalowanej 558 MW. Produkcja energii rozpoczęła się w 2023 roku^[4].

Poniżej Yusufeli znajdują się m.in. zapory Artvin, Deriner, Borçka i Muratlı. Ich budowa stworzyła na znacznym odcinku Czorochu ciąg zbiorników zaporowych, służących przede wszystkim produkcji energii elektrycznej oraz regulacji przepływów^[5].

Dorzecze Czorochu obejmuje obszary o dużym zróżnicowaniu wysokościowym i klimatycznym, od wysokich gór wschodniej Anatolii po wilgotne wybrzeże Morza Czarnego. Dolina rzeki stanowi siedlisko wielu gatunków roślin i zwierząt związanych z Kaukazem, Anatolią i regionem czarnomorskim.

W gruzińskiej części Czorochu występują m.in. gatunki ryb charakterystyczne dla zachodniej Gruzji, w tym brzana kolchidzka, świnka kolchidzka oraz inne gatunki związane z rzekami uchodzącymi do Morza Czarnego^[6][7].

Czoroch jest jednym z głównych źródeł materiału osadowego dostarczanego do południowej części gruzińskiego wybrzeża Morza Czarnego. Osady transportowane przez rzekę uczestniczą w kształtowaniu strefy przybrzeżnej w rejonie jej ujścia oraz wybrzeża Batumi. Zatrzymywanie części rumowiska przez zbiorniki zaporowe w Turcji wpływa na ilość materiału docierającego do wybrzeża^[2].