Dąb omszony

Dąb omszony
Ilustracja
Systematyka[1][2]
Domena

eukarionty

Królestwo

rośliny

Podkrólestwo

rośliny zielone

Nadgromada

rośliny telomowe

Gromada

rośliny naczyniowe

Podgromada

rośliny nasienne

Nadklasa

okrytonasienne

Klasa

Magnoliopsida

Nadrząd

różopodobne

Rząd

bukowce

Rodzina

bukowate

Rodzaj

dąb

Gatunek

dąb omszony

Nazwa systematyczna
Quercus pubescens Willd.
Berlin. Baumz.: 279 (1796)[3]
Synonimy
  • Q. lanuginosa Thuill.
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[4]

Zasięg
Mapa zasięgu

Dąb omszony (Quercus pubescens Willd.) – gatunek drzewa z rodziny bukowatych (Fagaceae). Występuje w zachodniej i południowej Europie oraz w Azji Mniejszej, rozpowszechniony w północnej części basenu Morza Śródziemnego. W Polsce występuje na izolowanym stanowisku w rezerwacie Bielinek nad dolną Odrą, daleko na północ od granicy zwartego zasięgu.

Rozmieszczenie geograficzne

Gatunek występuje na rozległych obszarach południowej Europy od północnej Hiszpanii po Kaukaz i Azję Mniejszą, sięgając na północy do Europy Środkowej. Lasy z dużym udziałem tego gatunku zajmują rozległe obszary w południowej Francji, we Włoszech, w zachodniej części Półwyspu Bałkańskiego. Gatunek występuje na większości dużych wysp Morza Śródziemnego, w tym na Sycylii, Sardynii, Korsyce i Krecie. Ma rozproszone stanowiska w rejonie Kaukazu w Gruzji, Azerbejdżanie i rosyjskim Dagestanie. W północnej części swojego zasięgu sięga do krajów Europy Środkowej, przy czym nie tworzy tu rozległych lasów, lecz występuje wyspowo, ograniczony do stanowisk o ciepłym mikroklimacie. W taki sposób obecny jest w Niemczech, Czechach, Austrii, na Słowacji i Węgrzech[5]. Najdalej na północ na naturalnych stanowiskach rośnie w Turyngii[6].

Występowanie gatunku w Polsce

Dąb omszony w Polsce rośnie w naturze tylko w rezerwacie Bielinek nad dolną Odrą. W sąsiedztwie po niemieckiej stronie znajduje się 5 stanowisk uznawanych za antropogeniczne koło miejscowości Garz, Oderberg i Lüdersdorf. Stanowiska ta oddalone są o kilkaset kilometrów na północ od najbliższych stanowisk dębu omszonego uznawanych za naturalne[7]. Na liście krytycznej flory Polski uznany jest za archeofit – antropofit pocysterski (w pobliżu istniał Klasztor Chorin)[8].

Status stanowiska pozostaje niejasny. Za jego naturalnością przemawia współwystępowanie tu szeregu innych gatunków roślin i bezkręgowców kserotermicznych oddalonych od swych zwartych zasięgów, skłaniających do uznania tego miejsca za ostoję reliktowej flory kserotermicznej[7].

Morfologia

Kwiaty żeńskie
Kwiatostany męskie
Omszony pęd i spód liści
Owoce
Pokrój
Drzewo osiągające do 25 m wysokości[6], ale często mniej, może też wyrastać w formie wysokiego krzewu[9]. Korona jest nieregularna, nieforemna[9]. Pień pokryty jest korowiną szarobrunatną, spękaną[6].
Pędy
Młode gałązki i pączki są gęsto i miękko owłosione[6][9].
Liście
Ustawione skrętolegle. Ogonek liściowy od 5 do 12 mm długości u nasady z szybko odpadającymi równowąskolancetowatymi przylistkami. Blaszka liściowa od 4 do 12 cm długości i do 6 cm szerokości. Ma kształt odwrotnie jajowaty[6] lub nieregularny, z wcięciami różnej głębokości[9]. Młode liście są całe silnie owłosione, z wiekiem blaszki z wierzchu łysieją, od spodu pozostają filcowato owłosione i szarozielone[6].
Kwiaty
Kwiaty męskie zebrane w luźne, zwisające kotki o długości do 6 cm. Oś kwiatostanu jest owłosiona. Kwiaty składają się z 6 pręcików o krótkich nitkach i żółtych, jajowatych pylnikach. Kwiatostany żeńskie siedzące lub krótkoszypułkowe[6].
Owoce
Żołędzie siedzące lub krótkoszypułkowe, wyrastające po 1–4[9]. Owoce osiągają do 2 cm i do ok. połowy okryte są owłosioną miseczką[9][6].

Biologia

Drzewa osiągają ponad 200 lat, w Polsce przekraczają 300 cm obwodu[7]. Kwitną w kwietniu i maju[6]. Owocują nieregularnie, obficie w latach nasiennych. W odpowiednich warunkach siedliskowych odnawia się dobrze[7].

Ekologia

Dęby omszone w rezerwacie Bielinek nad Odrą

Jest to gatunek wybitnie światłolubny i ciepłolubny. Dobrze znosi letnie susze i niskie temperatury zimowe, jednak nie zasiedla obszarów pod silnym wpływem klimatu kontynentalnego, gdzie występują częste mrozy lub ekstremalne susze. Jest uznawany za gatunek obojętny wobec odczynu gleby, przy czym w północnej części swojego zasięgu (w Europie Środkowej) preferuje jednak gleby bogate w wapń. W cieplejszych krajach południowych (np. na Sycylii czy Krecie) często rośnie również na podłożach kwaśnych. Ma bardzo szeroki zasięg wysokościowy, przy czym najczęściej występuje na wzgórzach między 200 a 800 m n.p.m., ale występuje od nizin nadmorskich aż po wysokości 1200–1300 m n.p.m. w górach[5].

Ma słabą zdolność do wytwarzania odrostów, przez co źle znosi intensywną presję antropogeniczną, taką jak wycinanie, pożary czy nadmierny wypas. Po ustaniu zaburzeń jednak może szybko kolonizować teren poprzez rozsiewanie nasion[5].

W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla świetlistych dąbrów z rzędu Quercetalia pubescenti-petraeae, w Europie Środkowej reprezentowanej przez Ass. Quercetum pubescenti-petraeae[10]. Cały rząd tych lasów w zależności od ujęcia zaliczany jest do klasy europejskich lasów liściastych strefy umiarkowanej Querco-Fagetea albo wydzielany w osobną klasę lasów subśródziemnomorskich Quercetea pubescentis[5].

W południowej Europie i południowo-zachodniej Azji dąb ten współwystępuje z takimi drzewami jak: chmielograb europejski Ostrya carpinifolia, grab wschodni Carpinus orientalis, jesion mannowy Fraxinus ornus oraz wiązowce Celtis spp. Na wyspach śródziemnomorskich często rośnie razem z gatunkami zimozielonymi, takimi jak dąb ostrolistny Quercus ilex, dąb korkowy Quercus suber i dąb skalny Quercus coccifera[5].

Zmienność

Gatunek bardzo zmienny, o złożonej historii migracji i izolacji różnych populacji, krzyżujący się z licznymi innymi gatunkami dębów. W efekcie występuje w obrębie jego zasięgu wiele eko- i morfotypów, których część wyróżniana jest w randze odrębnych gatunków lub podgatunków ujmowanych w ramach Quercus pubescens sensu lato. Status odrębnych gatunków ma: Quercus ichnusae Mossa, Bacch. & Brullo (endemit Sardynii), Quercus congesta C.Presl (Półwysep Apeniński, Sardynia i Sycylia), Quercus dalechampii Ten., poza tym czasem wyróżniane są też: Quercus virgiliana (Ten.) Ten. (południowe Bałkany i Włochy) i Quercus brachyphylla Kotschy (południowa Grecja i zachodnia Turcja). Kryteria morfologiczne, na podstawie których gatunki są wyróżniane, wymagają stosowania rygorystycznych metod statystycznych. Analizy molekularne DNA nie wskazują na istnienie istotnych różnic genetycznych między tymi taksonami[5].

W obrębie gatunku akceptowany jest podział na trzy podgatunki[11]:

  • Quercus pubescens subsp. pubescens – podgatunek nominatywny – rośnie w całym zasięgu gatunku
  • Quercus pubescens subsp. crispata (Steven) Greuter & Burdet – występuje na Półwyspie Bałkańskim, Krymie i w Turcji
  • Quercus pubescens subsp. subpyrenaica (Villar) Rivas Mart. & C.Saenz – występuje w Pirenejach

Dąb omszony tworzy mieszańce z dębem szypułkowym Quercus robur i d. bezszypułkowym Q. petraea[12], także z dębem portugalskim Q. faginea, węgierskim Q. frainetto i Q. pyrenaica[5].

Zagrożenia i ochrona

W Polsce gatunek występuje na jedynym stanowisku podlegającym ochronie w formie rezerwatu przyrody Bielinek (województwo zachodniopomorskie)[7].

Informacje o stopniu zagrożenia na podstawie:

Zastosowanie

Przekrój poprzeczny przez pień
  • Drewno twarde, trwałe lecz trudne w obróbce ze względu na nieregularny układ włókien oraz częstą krzywiznę pni. Dawniej wykorzystywane na podkłady kolejowe, poza tym w ciesielstwie, szkutnictwie oraz do produkcji opakowań. W efekcie drewno wykorzystywane jest głównie jako opał[5].
  • Jego pozbawione taniny żołędzie cenione były w sztuce kulinarnej jako nadające się do spożycia na surowo[16].
  • Jest jednym z najczęstszych gatunków żywicielskich dla ekonomicznie ważnych trufli Tuber spp.[5]
  • W Europie Południowej stosowany jest do zalesiania w celu sekwestracji węgla i przeciwdziałania zmianom klimatu[5].

Przypisy

  1. ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. ↑ Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-01-05] (ang.).
  3. ↑ Quercus pubescens Willd., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2026-04-18].
  4. ↑ Quercus pubescens, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 S. Pasta, D. de Rigo, G. Caudullo, Quercus pubescens, [w:] San-Miguel-Ayanz i inni red., European Atlas of Forest Tree Species, Luxembourg 2016, s. 156–157 [dostęp 2026-04-18].
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Maria Gostyńska-Jakuszewska, Fagaceae, Bukowate, [w:] Adam Jasiewicz (red.), Flora Polski. Rośliny naczyniowe, t. III, Kraków: PAN, 1992, s. 21–22, ISBN 83-85444-06-8, OCLC 749726292.
  7. 1 2 3 4 5 6 L. Rutkowski, I. Paszek, Quercus pubescens Willd. Dąb omszony, [w:] R. Kaźmierczakowa, K. Zarzycki, Z. Mirek (red.), Polska czerwona księga roślin, Kraków: Instytut Ochrony Przyrody PAN, 2014, s. 98–99, ISBN 978-83-61191-72-8.
  8. ↑ Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 144, ISBN 978-83-62975-45-7.
  9. 1 2 3 4 5 6 Włodzimierz Seneta, Jakub Dolatowski, Dendrologia, wyd. VI, Warszawa: PWN, 2025, s. 433, ISBN 978-83-01-23974-9.
  10. ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  11. ↑ World Checklist of Selected Plant Families [dostęp 2013-12-11].
  12. ↑ Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  13. ↑ K. Zarzycki, R. Kaźmierczakowa: Polska Czerwona Księga Roślin. Kraków: IB PAN, 2001. 83-89648-38-5.
  14. ↑ Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki: Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Kraków: IB PAN, 2006, s. 102. ISBN 83-89648-38-5.
  15. ↑ Kaźmierczakowa R., Bloch-Orłowska J., Celka Z., Cwener A., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K.: Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych. Polish red list of pteridophytes and flowering plants. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk, 2016. ISBN 978-83-61191-88-9.
  16. ↑ Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Krosno: Chemigrafia, 2004, s. 58–60. ISBN 83-904633-6-9.
This article is issued from Wikipedia. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.