Dama w opałach

Dama w opałach – motyw fabularny, w którym jeden lub kilku mężczyzn musi uratować kobietę uprowadzoną lub znajdującą się w innej sytuacji zagrożenia. „Dama” jest zwykle przedstawiana jako osoba piękna, popularna i wywodząca się z wyższych warstw społecznych; w utworach fantasy oraz baśniach najczęściej ukazywana jest jako księżniczka. Więzi rodzinne, miłość, pożądanie lub połączenie tych motywacji skłaniają męskiego protagonistę do podjęcia działań stanowiących oś fabuły, co często prowadzi do jego heroizacji jako odważnego wybawcy^[2][3].

Nazwa motywu wywodzi się od francuskiego określenia demoiselle en détresse^[4][5]. Jego początki wiąże się ze średniowiecznymi romansami rycerskimi i ideałami kodeksu rycerskiego, zgodnie z którymi obowiązkiem rycerza była obrona kobiet znajdujących się w niebezpieczeństwie. Motyw ten rozpowszechnił się następnie w baśniach, legendach i literaturze przygodowej, a współcześnie występuje również w filmach, serialach telewizyjnych i grach wideo^[6].

W klasycznej postaci motywu bohaterka zostaje uprowadzona, uwięziona lub w inny sposób pozbawiona możliwości samodzielnego działania, a jej uwolnienie staje się głównym celem protagonisty i podstawowym impulsem rozwoju fabuły. Najczęściej jest ona ukochaną bohatera, rzadziej członkinią jego rodziny lub inną bliską mu osobą. W wielu utworach motyw ten stanowi główną oś narracji, natomiast w innych pojawia się jedynie jako jeden z wątków pobocznych^[6].

Krytycy wiążą bezradność bohaterek przedstawianych w ramach tego motywu z utrwalonymi w społeczeństwie przekonaniami, zgodnie z którymi kobiety jako grupa wymagają opieki ze strony mężczyzn oraz szczególnego traktowania^[2]. W historii tego motywu rola kobiety jako ofiary oczekującej na męskiego wybawcę pozostawała zasadniczo niezmienna, natomiast zmieniali się jej prześladowcy, dostosowując się do gustów odbiorców i dominujących w danym okresie społecznych lęków. W tej roli występowali między innymi potwory, szaleni naukowcy, naziści, hipisi, członkowie gangów motocyklowych czy istoty pozaziemskie^[7].

Współcześnie motyw ten bywa przedmiotem krytyki jako przykład stereotypowego przedstawiania kobiet. Zwraca się uwagę, że bohaterki pełniące rolę „damulki w opałach” często mają ograniczoną sprawczość, a ich główną funkcją jest motywowanie działań protagonisty. Jednocześnie we współczesnej kulturze popularnej coraz częściej spotyka się modyfikacje tego schematu – bohaterki otrzymują bardziej rozbudowaną charakterystykę, wykazują większą samodzielność lub same stają się postaciami ratującymi innych, odwracając tradycyjny układ ról^[6].

Do najbardziej znanych przykładów wykorzystania motywu ze współczesnej kultury należą księżniczka Peach z serii Mario, księżniczka Buttercup z Narzeczonej dla księcia (1987), Ann Darrow z King Konga (1933), Daphne z gry Dragon's Lair (1983), księżniczka Zelda z The Legend of Zelda (1986)^[8] oraz Ashley Graham z gry Resident Evil 4 (2005). Motyw występuje także w bardziej złożonej formie w niektórych współczesnych utworach, w których postacie kobiece zachowują większą sprawczość mimo pełnienia roli osoby poszukiwanej lub ratowanej^[6][9].