Damazy Tilgner

Damazy Jerzy Tilgner

Damazy J. Tilgner
Data i miejsce urodzenia	26 listopada 1904 Miejska Górka, rejencja poznańska
Data i miejsce śmierci	19 lutego 1997 Sopot
Odznaczenia

Damazy Jerzy Tilgner, ps. „Jaromir” (ur. 26 listopada 1904 w Miejskiej Górce^[1], rejencji poznańskiej, zm. 19 lutego 1997^[2] w Sopocie)^[a] – polski inżynier rolnik, naukowiec zajmujący się przemysłem spożywczym, działacz społeczny oraz sportowy, wieloletni wykładowca i doktor honoris causa Politechniki Gdańskiej^[3]. Poseł do zgromadzeń parlamentarnych w latach 1945–1952: do Krajowej Rady Narodowej oraz na Sejm Ustawodawczy. Wielokrotny mistrz Polski w wioślarstwie i prezes Polskiego Związku Towarzystw Wioślarskich.

Urodził się w rodzinie kupca Hieronima i Kazimiery z domu Wolańskiej, jako jeden z pięciorga dzieci^[4]. Dzieciństwo i młodość spędził w Berlinie, gdzie ojciec prowadził interesy. Po powrocie do Poznania ukończył Gimnazjum Męskie im. Karola Marcinkowskiego oraz studia wyższe w 1927 na Wydziale Rolniczo-Leśnym Uniwersytetu Poznańskiego, otrzymując tytuł inżyniera rolnika^[5]. Po studiach pracował jako instruktor gorzelnictwa w Naukowej Organizacji Gorzelnictwa (1927–1928). Od 1928 odbywał praktyki w zakładach przemysłowych w USA i na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley (1929–1930), nadzorował modernizację Fabryki Konserw i Marmolady w Berlinie i prowadził badania naukowe dla koncernu Zinnert A.G. w Poczdamie (1931–1932)^[5]. W 1932 obronił doktorat z dziedziny nauk rolniczych na Uniwersytecie Poznańskim – wyróżniony srebrnym Medalem Senatu. W latach 1932–1935 kierował Działem standaryzacji w Państwowym Instytucie Eksportowym w Poznaniu, gdzie opracował nowe technologie konserwacji żywności. W latach 1935–1939 był Głównym Inspektorem Standaryzacyjnym w Laboratorium Przemysłu Żywnościowego Związku Izb Przemysłowo-Handlowych oraz zaprzysiężonym rzeczoznawcą przemysłu żywnościowego i opakowań, a w latach 1936–1939 pracował w Ministerstwie Przemysłu i Handlu jako kierownik Komitetu Chłodnictwa i główny inspektor standaryzacji wywozu Rady Handlu Zagranicznego Rzeczypospolitej Polskiej w Warszawie^[5].

Podczas II wojny światowej był członkiem organizacji wojskowej: w latach 1940–1943 Kadra Polski Niepodległej, działał w SP we frakcji „zrywowców” związanych z Zygmuntem Felczakiem. Od marca 1943 do lipca 1944 był żołnierzem Armii Krajowej w II batalionie „Odwet” – przybrał wówczas pseudonim „Jaromir”, którego używał do końca życia w kontaktach z przyjaciółmi. Prowadził wykłady dla członków Komitetu Głównego KPN z dziedziny rolnictwa na Tajnym Uniwersytecie Ziem Zachodnich w Warszawie.

W styczniu lub lutym 1945 przyjął propozycję przedstawiciela rządu lubelskiego inż. Bolesława Rumińskiego do pracy w Grupie Operacyjnej „Pomorze” gdzie był Pełnomocnikiem Głównym ds. Gospodarki na Pomorzu, z siedzibą w Bydgoszczy. Grupa była agendą rządową mającą przejmować z rąk sowieckiej administracji wojskowej zakłady przemysłowe i organizować tam cywilną administrację polską. Zatrudnił w tej grupie Jana Stachniuka. Tilgner w swoich raportach rzetelnie informował o rabunkach wojsk sowieckich i oszustwach Sowietów przy zdawaniu mienia lub jego wycenie, co w ówczesnych realiach politycznych wymagało odwagi. Grupa zakończyła działalność w marcu 1945^[6].

W 1945 wszedł w skład Krajowej Rady Narodowej jako reprezentant Stronnictwa w okręgu Bydgoszcz. Dwa lata później uzyskał mandat do Sejmu Ustawodawczego z listy tego samego ugrupowania w okręgu Opole. Zasiadał w dwóch komisjach: rolnej oraz spółdzielczości, aprowizacji i handlu. Od grudnia 1947 pełnił obowiązki przewodniczącego Klubu Poselskiego SP, jednak w październiku 1949 wraz z grupą Feliksa Widy-Wirskiego opuścił ugrupowanie.

Po 1945 mieszkał w Bydgoszczy, gdzie był dyrektorem Rolniczego Instytutu Badawczego przy pl. Weyssenhoffa. Z Bydgoszczy dojeżdżał do pracy na Wydziale Agrotechnicznym Politechniki Gdańskiej. Zorganizował Katedrę Technologii Zwierzęcych Produktów Spożywczych będącą częścią Wydziału Chemicznego. W 1947 uzyskał stopień doktora habilitowanego na Uniwersytecie Poznańskim, a w 1960 tytuł profesora zwyczajnego Politechniki Gdańskiej.

W 1968 został wyrzucony z pracy w Politechnice Gdańskiej po interwencji lokalnej SB, która dostarczyła władzom uczelni prywatny list Tilgnera, w którym krytykował władze PRL oraz jej politykę zagraniczną wobec Izraela i państw arabskich. List zawierał także sarkastyczne uwagi na temat PRL-owskiej inteligencji technicznej z awansu społecznego i poziomu intelektualnego ich małżonek^[7][8]. Orzeczenie uczelnianej komisji dyscyplinarnej podtrzymała Wyższa Komisja Dyscyplinarna przy Ministrze Oświaty i Szkolnictwa Wyższego dla pracowników naukowo-dydaktycznych szkół wyższych (za byli: Jan Różycki, Witold Czachórski, Jerzy Wróblewski i Piotr Zaremba, sprzeciwił się jedynie Henryk Samsonowicz)^[9]. W 1986 uczelnia zadecydowała o rehabilitacji profesora, a w 1992 nadała mu tytuł i godność doktora honoris causa^[10].

Był bliskim znajomym Jana Stachniuka oraz zwolennikiem jego koncepcji filozoficznych^[11]. Na krótko przed swym uwięzieniem w 1949 Stachniuk ukrył u Tilgnera maszynopisy trzech niewydanych prac^[12].

Był mężem Haliny z domu Hauffe (1909–1988), językoznawczyni i tłumaczki, ojciec Małgorzaty (ur. 1937), malarki, i Iki, programistki komputerowej^[1].

Zmarł w 1997, został pochowany na cmentarzu komunalnym w Sopocie (kwatera N3-9-22)^[13].

W okresie międzywojennym był zawodnikiem KW 04 Poznań, a następnie WTW Warszawa. W latach 1928–1934 zdobył pięć tytułów Mistrza Polski^[14]. W okresie 1947–1949 był prezesem Polskiego Związku Towarzystw Wioślarskich^[15].

• Wędliny wileńskie (wraz z Tadeuszem Chrząszczem), Polski Związek Eksporterów Bekonu i Artykułów Zwierzęcych, Poznań 1937.
• Zagadnienie przerobu kapusty kiszonej (wraz z R. Schillakiem), Warszawa 1938.
• Effect of thermal denaturation on the mechanical resistance and texture of animal tissue: [as exemplified by Baltic herring], Warszawa 1967; Tytuł oryginalny: Wpływ denaturacji cieplnej na wytrzymałość mechaniczną i konsystencję tkanki zwierzęcej: [na przykładzie śledzia bałtyckiego].
• Mechanical resistance of fresh Baltic herring, Warszawa 1967 [w oryginale: Wytrzymałość mechaniczna świeżego śledzia bałtyckiego].

• Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski
• Krzyż Armii Krajowej
• Medal za Warszawę 1939–1945
• Medal im. Michała Oczapowskiego (1991)^[16]
• Złota odznaka „Zasłużony Działacz Kultury Fizycznej”
• Złota odznaka „Zasłużony Pracownik Morza” (1964)^[17]

Źródło:^[1][5].

Jego imieniem nazwano jedną z gdańskich ulic.

• W poszukiwaniu cienia profesora Tilgnera, mmtrojmiasto.pl.
• Jan Jakubowski, Dzień hańby – dzień chwały, Dziennik Bałtycki, nr 226/1992 z 25 września 1992.
• Andrzej Andrusiewicz, Stronnictwo Pracy: 1937–1950: ze studiów nad dziejami najnowszymi chadecji w Polsce, Warszawa 1988.
• J. Jakubowski Na tyłach frontu, „Pomerania” 4/1989 (kwiecień 1989, tam też przedruk kilku raportów T.).
• Mirosław Piotrowski, Służba idei czy serwilizm?: Zygmunt Felczak i Feliks Widy-Wirski w najnowszych dziejach Polski, Lublin 1994 (red. Marian Rybicki).
• Sejm Ustawodawczy Rzeczypospolitej Polskiej: 1947–1952, IPiP PAN, Wrocław 1997.
• W czterdziestą rocznicę powstania Krajowej Rady Narodowej: materiały i dokumenty, Kancelaria Sejmu, Warszawa 1984.
• Katalog Internetowy Biblioteki Narodowej. alpha.bn.org.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-07-07)].