Daniel Defoe

Daniel Defoe

Data i miejsce urodzenia	13 września 1660 Londyn
Data i miejsce śmierci	24 kwietnia 1731 Londyn
Zawód, zajęcie	pisarz

Daniel Defoe (właściwie Daniel Foe, ur. 13 września 1660^[1], zm. 24 kwietnia 1731) – pisarz angielski, prekursor powieści przygodowej^[2]. Uważany jest za prekursora anglojęzycznej powieści, był również autorem broszur polemicznych i dziennikarzem.

Najprawdopodobniej urodził się na ulicy Fore w Londynie^[3]. Jego ojciec, James Foe, zajmował się wytwarzaniem świec łojowych, później zostając rzeźnikiem. Był on prawdopodobnie pochodzenia flamandzkiego^[4]. Jego matka, Alice Foe, zmarła kiedy miał on 10 lat^[5]. Podczas swych wczesnych lat życia, Daniel przeżył wiele nietypowych wydarzeń historycznych. Jednym z nich była Wielka zaraza Londyńska, którą opisał w późniejszym dziele „A Journal of the Plague Year”. Zaledwie rok po Wielkiej zarazie miał miejsce wielki pożar Londynu, a w roku kolejnym – rajd Holendrów na Medway i stocznie w Chathem.

Uczęszczał do szkoły podstawowej w Dorking, Surrey, prowadzonej przez pastora Jamesa Fishera^[6]. Jako że jego rodzice byli dysydentami protestanckimi, co odbierało mu opcję uczęszczania do szkół takich jak Oxford lub Cambridge, został wysłany do akademii dysydentów w Newington Green, prowadzonej przez Charles’a Mortona^[7]. Twórczość Mortona, tak samo jak teksty Biblii, prawdopodobnie pomogły Danielowi wykształcić swój własny styl literacki^[8].

Daniel postanowił dodać do swojego nazwiska arystokratycznie brzmiące „De” i stosował je w takim brzmieniu jako pseudonim literacki.

Mimo predyspozycji do działań religijnych, Defoe postanowił zostać kupcem. Interesował się handlem większość swojego życia, jednak często blisko mu było do bankructwa, którego doświadczył w 1692.^[9]

Pierwszego stycznia 1684 ożenił się z Mary Tuffley, córką Londyńskiego kupca, która przyniosła ze sobą posag £3,700, niesamowicie wielki na tamte czasy. Małżeństwo trwało 47 lat.

Jego działalność polityczna zakończyła się aresztowaniem i przykuciem do pręgierza 31 lipca 1703. Główną przyczyną zatrzymania pisarza była broszura The Shortest Way with Dissenters (Najlepszy sposób na odszczepieńców), w której bezwzględnie wyszydził on wysokich urzędników kościelnych ze skrzydła torysów. Wydanie wiersza Hymn to the Pillory („Hymn do pręgierza”), skłoniło jednakże lud do rzucania kwiatów w przykutego Defoe, zamiast zwyczajowych kamieni, nieczystości i innych przedmiotów, oraz do wznoszenia za niego toastów.

Po trzech dniach pręgierza trafił do więzienia Newgate. Robert Harley, 1. hrabia Oxford i Mortimer, uiścił kaucję za jego wypuszczenie w zamian za współpracę w charakterze agenta wywiadu. Defoe miał w założonym w 1704 czasopiśmie „A Review of the Affairs of France” propagować politykę Harleya jako ministra. Pismo działało bez przerwy do 1713. Gdy Harley stracił władzę w 1708, Defoe nadal pisał, wspierając jego następcę Godolphina, a następnie ponownie Harleya i torysów w latach 1710 do 1713. Po śmierci królowej Anny i związanym z tym upadkiem władzy torysów, Defoe kontynuował pracę wywiadowczą dla rządu wigów.

Zmarł w wieku 70 lat, pochowany został w Bunhill Fields w Londynie.

Jego słynna powieść, Przypadki Robinsona Kruzoe (1719), opowiada o rozbiciu statku na bezludnej wyspie i późniejszych przygodach rozbitka. Autor mógł oprzeć swe opowiadanie na prawdziwej historii Alexandra Selkirka.

Następną powieścią był Kapitan Singleton (1720), historia o zadziwiającej potędze miłości dwóch mężczyzn. Hans Turley, profesor literatury angielskiej z Uniwersytetu Connecticut, przedstawił w swej książce z 2001 (Rum, Sodomy and the Lash: Piracy, Sexuality, and Masculine Identity) m.in. wizję związku kwakra Williama z kapitanem Singletonem, które to uczucie odciąga tego ostatniego od morderczego życia pirata i obydwaj uroczyście ślubują sobie wspólne życie jako para, w Londynie, przebrani za Greków, nie mówiąc publicznie po angielsku, a Singleton dla zachowania pozorów poślubia siostrę Williama.

W 1722 ukazał się A Journal of the Plague Year (Dziennik roku zarazy, tłumaczenie Jadwiga Dmochowska; książka ta funkcjonuje też pod tytułem Dziennik roku dżumy). Opowiada on o wielkiej zarazie dżumy jaka nawiedziła Londyn w 1665. Sucha, beznamiętna narracja skontrastowana jest z bezmiarem tragedii rozgrywającej się codziennie na oczach piszącego. Zabieg ten, jak pisał Gustaw Herling-Grudziński, pozwolił na upodmiotowienie umierania rzesz ludzkich. Była inspiracją dla powstania Innego świata. Na Dziennik roku zarazy jako źródło inspiracji powołuje się Albert Camus w Dżumie oraz H.G. Wells, pisząc Wojnę światów.

Napisał też Moll Flanders (1722), powieść łotrzykowską w postaci narracji w pierwszej osobie, opisującą upadek i ostateczne odkupienie win samotnej kobiety w XVIII-wiecznej Wielkiej Brytanii. Na początku objawia się ona jako prostytutka, bigamistka i złodziejka, dopuszcza się zdrady małżeńskiej i kazirodztwa, jednak mimo to zyskuje sympatię czytelnika. Zarówno ta powieść, jak i Roxana, the Fortunate Mistress (1724), są przykładem pomysłowości autora w kreowaniu „z życia wziętych” bohaterów.

W 1724 ukazała się też książka o piratach (A General History of the Robberies and Murders of the Most Notorious Pyrates) autorstwa niejakiego kapitana Charlesa Johnsona. Zachodzi podejrzenie, że był to pseudonim Defoe^[10].

• „Robinson Crusoe” w serwisie Wolne Lektury
• Daniel Defoe – audiobooks (ang.)
• Daniel Defoe w bazie Notable Names Database (ang.)
• Daniel Defoe – dzieła w bibliotece Polona
• Daniel Defoe – Geniuses.club (ang.)